El tiregi – egiz qundylyq

О́ıtkeni bul – Uly dalanyń rýhanı qundylyǵy retinde ejelden kele jatqan qasıetti uǵym. Tarıh qoınaýyna úńilsek, adaldyq qaı zamanda bolsyn memleketti bıleý­shilerdiń basty qasıeti retinde tanylǵan. Máselen, Ábý Nasyr ál-Farabı adam mindetti túrde adal nıetti bolý kerek dep esep­teıdi. О́ıtkeni jaqsy ister istep, mu­nyń tóleýin kútse, adam bul isterin jaman­dyq­qa aınaldyrady. Sonymen birge, fılo­sof el basqarý isinde halyqqa adal qyzmet birinshi orynda turýǵa tıis dep esepteıdi. О́ıtkeni órkenıetti Qara­han­dar memleketiniń bastaýyna sáıkes kel­gen Ál-Farabı ómir súrgen zamanda qala-memleketterdi basqarýda bul máse­le­ óte mańyzdy edi.

Ál-Farabıdiń el basqarý jó­nin­­­degi ilimderin ǵalym, memleket­ qaıratkeri Júsip Balasaǵun óziniń «Qutty bilik» shyǵarmasynda ári qaraı zań júzinde qoldanysqa engizýdiń joldaryn belgi­lep berdi. Oıshyl 4105-báıitinde: «Adal bolǵyn, bil, adaldyq – kıeli, Bekter – adal, adaldyqty súıedi!» dep, han men ýázir, bekterden bastap, atshy men emshige deıin qoǵam aldyndaǵy mindetterin adal oryndaýǵa meńzeıdi. Ásirese memlekette ádil zań ornatý jáne ádil basqarý – basshylarǵa eń basty talap retinde qoıylǵan. Sol dáýirdegi túrkistandyq ǵulama Ahmet Iаsaýı de óz hıkmetinde búkil adam balasyn adal eńbekke shaqyryp, ar tazalyǵy men jan tazalyǵyna arnaıy kóńil bóledi.

Uly dala tulǵalarynyń rýhanı muralaryn sabaqtastyqpen jalǵas­tyr­ǵan danyshpan Abaı otarshyldyq jaǵ­daıdaǵy qazaq eliniń aldyńǵy qa­tar­ly, azat el bolýdyń jolyn saralaı otyryp: «Adaldyq – árbir dúnıe­niń bastaýy. Qudaıǵa, elińe, ata-anańa, ustazdaryńa, mahabbatyńa, dos­tyq­qa, eń bastysy ózińe «adal» bolý – urpa­ǵy­ńa qalatyn eń úlken mura, «qandaı tir­lik­ isteseń de adal iste, bos jatpa, kásip tap,­ eńbek et» degendi nasıhattaıdy.

Qazaq tarıhynda qoǵamdaǵy adal­dyq­­tyń eń joǵarǵy úlgisin óz eliniń táýel­sizdigi úshin jan­qııar­­lyqpen kú­res­ken Alash qaı­rat­­kerleriniń ómi­ri­nen, isinen, qyz­metinen aıqyn kórýge bola­dy. Olar óz aldaryna ant berip, alǵa qoıǵan maqsatty oryndaý jolyn­da ómirleriniń sońyna deıin adal bol­ǵany málim. Alash zııalylarynyń bul óne­ge­li tájirıbesi búgingi Ádiletti Qazaq­stan úshin mańyzdy. Muny Memleket bas­shy­synyń Ulttyq quryltaıda: «Alash rý­hy Qazaq memleketimen birge máńgi ja­saı­dy», degen sózinen-aq ańǵarýǵa bo­la­dy.

Prezıdent osy alqaly jıynda: «Ádiletti Qazaqstan jáne adal azamat uǵymdary el tiregi bolatyn egiz qundylyq retinde árdaıym qa­­tar turýǵa tıis» dep, adal azamat­ bo­lý­ǵa umtylýǵa shaqyrýy – Uly dala tul­ǵa­larynyń qaı tarıhı dáýir­de bolsyn memlekettiliktiń, otan­shyl­dyqtyń, eldiktiń basty qundy­lyq­tarynyń biri – adaldyq jáne onyń ta­rıh synynan ótkendigine súıengeni anyq.

Sataı SYZDYQOV,

EUÝ Eýrazııa tarıhy men mádenıetin zertteý ortalyǵynyń dırektory