Beıbarystanýdy bastap bergen Ábish Kekilbaev tarıhshylyǵynyń taǵy bir qyry týraly

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Túrkistandaǵy Quryltaıda osylaı aıtty.

Bolashaqta «Beıbarys Sultan ordeni» taǵaıyndalǵan jaǵdaıda oǵan sebepker bolǵan, oıǵa qozǵaý salǵan adamdar qatarynda aldymen Ábish Kekilbaevtyń ardaqty aty atalatyny anyq.

Nege deısiz ǵoı? Maqalamyz osy sa­ýal­ǵa jaýap qaıtarýǵa tıisti.

Ábish Kekilbaevtyń analıtıkalyq oı­laý júıesiniń, ushan-teńiz biliminiń, ǵy­lymı tujyrymdamalyqqa beıimdiginiń jar­qyrap kórinetin bir jeri – onyń tarıhı-tanymdyq týyndylary. Olardyń ara­synda Beıbarys Sultan týraly ja­zylǵan tarıhı ocherkiniń ózindik orny bar.

«Osydan shırek ǵasyrǵa jýyq ýaqyt buryn ana tilimizge aýdarylyp, ja­ryq kórgen arabtyń halyq romany «Beı­­barys» – elim degen, jerim degen, halqynyń qamyn jegen ár qazaqtyń tórinde turarlyq qymbat qazyna. Munda bala kúninde taǵdyrdyń jazýymen qazaq jerinen, Atyraý boıyndaǵy berish jurtynan Mysyr jerine jetkizilip, erek aqylymen, bólek namysymen, sırek qaıratymen quldyqtan sultandyqqa deıin kóterilgen, Egıpet pen Sırııany 17 jyl boıy bılegen, din musylmandy krest kóterýshilerden qorǵap qalǵan álem­ge áıgili ámirshi Beıbarystyń ǵaja­ıyp ǵumyry qazaqtyń da janyna ja­qyn aýyzeki áńgime aıtý mánerimen qyz­ǵylyqty baıan etilgen. Beıbarystyń týǵan eline qaıta oralýy, ataq-dańqynyń qazaq arasyna keńinen taralýy, óziniń kindigi kesilgen ólkege eńseli eskert­kish bolyp ornyǵýy osy kitaptyń aýdary­lýynan bastaý alǵan edi.

Kitapqa halqymyzdyń dana perzenti, tarıhtyń tereń bilgiri Ábish Kekilbaev alǵy sóz jazǵan».

Bul, buıyrtsa, bıyl «Folıant» baspasynan Atyraý óńiriniń kórnekti kásipkeri, «Aıkom LTD» jaýapkershi­ligi shekteýli seriktestiginiń quryltaı­shysy Isa Bımyr­zaevtyń demeýshiligi­men qaıta basylyp shyqqaly jat­qan «Beıbarys» («Áz-Zákir Beıbarys sul­tannyń ǵumyrnamasy») romanynyń ańdatpasy. Biz aýdarǵan nus­qanyń oryssha aty – «Jızneopısanıe sýltana az-Zahıra Beıbarsa». Ony arab tilinen V.Kırpıchenko aýdaryp, 1975 jyly Máskeýdiń «Hýdojestvennaıa lıteratýra» baspasynan shyǵarǵan. Alǵy sózin jazǵan – kórnekti tarıhshy, arabtanýshy I.Fılshtınskıı. Kitapty biz kezinde Asqar Súleımenovten alǵan edik. Onyń jaı-japsaryn «Abyz Ábish» kitabynda jazǵanbyz.

Arada jyldar ótti. Ortalyq komı­tet­tegi, Prezıdent Ákimshiligindegi, Máde­nıet mınıstrligindegi qaýyrt jumys­tan keıin jýrnalıstıkaǵa oralyp, shyǵar­mashylyqpen shyndap shuǵyldanýǵa jaǵ­daı týdy. 1998 jyly Aqmolaǵa kelgen bette jańa atalǵan romandy aýdaryp shyqtym. Ábish aǵa ol kezde Memlekettik hatshy. Baıaǵyda gazette Beıbarysty jaz­­ǵanyn eske salyp, aýdarmamdy oqýyn, yńǵaıy kelse alǵy sóz jazyp be­rýin suradym. Alǵysóz gazet maqalasy kú­ıin­de áýeli «Tula boıy tunǵan jumbaq tul­ǵa» degen atpen «Egemen Qazaqstanda» (1999 jyl, 8 qazan) jarııalandy, kelesi jyly «Elorda» baspasynan roman­men birge shyqty. Kitap tól tarıhyn túle­tý­ge um­tylyp otyrǵan qoǵamnyń rýha­nı sura­nysyna dóp kele ketti de, birden el nazaryn aýdaryp ala jóneldi, kádimgi­deı silkinis týǵyzdy, iri isterge qozǵaý sa­lyp berdi. Ras, aýdarmashynyń alǵy sóz ıesine bilikti avtordy ǵana emes, Qazaq­stan Res­pýblıkasynyń Memlekettik hat­shysyn tańdaýy da dál shyqqanyn aıtqan jón...

Áýeli 1968 jyly «Lenınshil jasqa» shyqqan saparnamaǵa (gazette «Jebe men jumyrtqa» degen taqyryppen basylǵan) kóz salyp kóreıik. Jıyrmanyń toǵyzyna jańa jetken jas qalamger sol Sırııa saparynan keıin oqyrmanǵa ne aıtty eken? Ár jer-ár jerinen úzip-úzip alaıyq:

«Bıiktiń basyndaǵy tas qorǵanǵa jete bergende, qaqpanyń aldynda turǵan eki-úsh arab jigiti bir top qazaqtardy kórip, esterine tústi me, bizge qamaldyń mańaıyndaǵy mármár taqtany kórsetip: «Sultan Beıbarys, Mamlıýk!» – deı berdi. Aqań, professor Aqjan Mashanov, taqtaǵa úńilip edi, shynynda da Sultan Beıbarystyń aty jazýly bolyp shyqty».

 «Biz gıdten Sultan Beıbarys jaıynda suraǵanda: «Ol Salahatdınmen birge krest joryǵyna shyqqandarǵa toıta­rys bergen», dep edi. Elge kelip, tarıhı máli­mettermen salystyrǵanda, ol jaýap jańsaq bop shyqty. Salahatdın krest joryǵyna qarsy XII ǵasyrda soǵysypty. Al Sultan Beıbarys tarıhı arenaǵa XIII ǵasyrda kelipti. Ol 1250 jyly saraı mańyndaǵy mamlıýkter gvardııasynyń ba­synda turǵan kezinde Egıpette tóńkeris jasap, ókimetti óz qolyna alady. Kaırde mamlıýkter gvardııasy turǵan Orda degen aýdan bolypty.

Sol tustaǵy Egıpet chınovnıgi ál-Omarı: «Olardan (túrikterden) shyqqan patshalar óz qandastaryna kóbirek qa­rasty. Egıpetti solarǵa toltyryp, eldi jan-jaqty tek solarǵa qorǵatýǵa aıanbaı kúsh saldy. Olardan memlekettik keńestiń talaı jaryq juldyzdary, jınalys basshylary, Egıpet jerin bıleýshiler shyqty», dep jazady. Avtordyń aıtýynsha, mamlıýk shonjarlary arab ádet-ǵurpyn mensinbeı, óz dástúr-dámin saqtapty. Olar úılerinen shyǵarda kóshege áýeli qypshaqtarsha kıinip, qyp­shaqtyń kúı aspaptarynda oınaıtyn mýzy­kanttarǵa bastatyp úsh júz salt attyny shyǵarypty. Nildiń jaǵasynda qypshaqy kúımemen qydyrypty. Sul­tan Beıbarys saraıyndaǵy qonaqasy­lar­da jurtqa qazy-qarta asatyp, qymyz ishkizipti».

«Salah ad-Dın krest joryǵyna toıtarys berip aty shyqsa, Beıbarys krest joryǵyna qatysýshylardy arab jerinen birjolata alastap, ekinshi jaqtan tap bergen jańa basqynshylardy – mońǵol áskerin alǵash ret toqtatyp, Efrattan ári asyryp, keri shegintip tastaǵanymen tarıhta qaldy.

Endi, mine, bir kezde Atyraý mańyn­da­ǵy aýylda týyp-ósip, quldyqta ketken qypshaq balasy men sol qypshaqtardyń sol Atyraý mańyndaǵy aýylda týyp-ósken búgingi urpaǵynyń kezdesken jeri mynaý jat ólkedegi tas qamal boldy».

«Kim bilipti, baıaǵyda Atyraý mańyn­daǵy beıbit aýyldy jataǵan jaby mingen qalyń jaý kep qaptaı shapqanda, tutqynda ketken kóp muńlyqty arttaǵy jurty tirideı óldige sanap, toryqqan shyǵar. Endi, mine, sol basqynshynyń aldynda bosqynshy bop, el asyp, jer asyp, Afrı­kadan bir-aq shyqqan muńlyq qul tarıh tórinen bir-aq shyǵyp tur. Mine, mynaý qara taqta urpaq pen urpaqty, ólke men ólkeni ushtastyrǵan aıaýly tábárikteı kózge ystyq, kóńilge maıda tıip barady».

Ol kez úshin jas Ábishtiń bul jazǵany úlken jańalyq edi. О́ıtkeni munda Beı­barystyń túrki násilinen taraǵany ǵana emes, qypshaq dalasynan shyqqany ǵana emes, súıegi Atyraý mańynan ekeni de qol­men qoıǵandaı naqty aıtylǵan edi. Eń bastysy, Beıbarys sultan krest jo­ryǵyna qatysýshylardy arab jeri­nen alastaǵanymen qoımaı, jańa bas­qyn­shylardy – mońǵol áskerin alǵash ret toqtatqany qadap kórsetilgen edi. Beıba­rystyń álem tarıhyndaǵy eń uly eńbegi de osy.

Ábish Kekilbaevtyń romanǵa jaz­ǵan alǵy sózi is júzinde bizdegi Beıba­rys­tanýdyń jańa belesiniń basy bolǵany anyq. Sol maqaladan keıin kóziqaraq­ty jurtshylyq dúr ete qaldy. Mysyr elin 17 jyl boıy bılegen qandasymyzdyń esimi jadymyzda jańasha jańǵyrdy. Beıbarys esimi ulttyq maqtanyshymyz­ǵa aınala bastady. Uldaryna, nemerelerine Beıbarys atyn qoıatyndar kóbeıdi. Tipti kásiporyn, dúken, meıramhana, dámha­nalaryn «Beıbarys» ataıtyndar da tabyldy.

Kelesi, 2000 jyly kásibı dıplomat, arabtanýshy maman Qaırat Sákıdiń «Pıramıda ústindegi kıiz úı» atty kitaby «Folıant» baspasynan shyqty. Taǵy bir jyldan keıin, 2001 jyly Beket Qarashınniń «Beıbars: epoha ı lıchnost» degen kitaby «О́lke» baspasynan shyqty. 2006 jyly Qaırat Sákıdiń kitaby «Qypshaq mámlúkteri» degen atpen keńeıtilip jaryq kórdi. Avtor bul joly Mysyrdaǵy mámlúkter – Aıbek, Qutyz sultandar, Beıbarystyń uldary Berke­han men Salamysh sul­tandar, Qalaýyn sul­tan, Halıl bek sultan, Ketbuqa sultan, Lashyn sultan týraly da mol málimet usyndy. Qaırat baýyrymyzdyń búgingi tańdaǵy bas beıbarystanýshy ekendigi talas týdyrmaýǵa tıis. Onyń qalamy­nan týǵan «Iýrta na vershıne pıramıdy» (2020), «Sultan Baıbarys» (2022) atty zertteý kitaptary qandaı ólshemmen qara­ǵanda da óreli zertteýler, jyldar boıǵy eren eńbektiń nátıjesi, arnaıy qarastyrylatyn, bólekshe baǵalaýǵa tura­tyn qasterli qazyna.

 «Beıbarys» romanynyń alǵy sóziniń bas jaǵynda Ábish Kekilbaev bylaı deıdi:

«Shyǵys hıssalarymen kópten tanys qazaq oqyrmanynyń qolyna tıgeli otyrǵan jańa kitaptyń ádebı tústemeligin ejikteı túsindirýdiń qajeti shamaly dep bilemiz. Alaıda onyń talaı ǵasyr, talaı urpaqtyń qulaǵyn eleńdetip kele jatqan áıgili tarıhı tulǵa men onyń zamany jaıly shyndyqty molynan bilýge tyrysary túsinikti.

Ondaı oqyrmanǵa aldyn ala aıtarymyz: Sultan Beıbarystyń egjeı-tegjeıli ómirbaıanyn bul shyǵarmadan sol qalpynda kezdestire almaısyz. Al biraq ol bastan keshken oqıǵalardyń uzyn-yrǵasymen ushyrasa alasyz. Ol, birinshiden, shyǵarmanyń negizgi tósegi bolyp esepteletin mamlıýkter sultanynyń jeke hatshysy Mýhı ad-Dın ıbn Abd áz-Zahırdiń (1223-1292) óz qojaıynynyń bastan keshken oqıǵalarynyń barlyq qyr-syryn túgel bilmeıtindiginen; bil­genderiniń ózinde tolyǵymen aqtaryla salmaıtyndyǵynan; bılikke tóńkeris jolymen kelip, tóńkeris jolymen ketken ámirshi bolmysynyń jaı-japsary ishki-syrtqy dushpandarmen udaıy tartys tusynda jarııa bolýy esh múmkin emestiginen; árdaıym bir enin ishinde ustap ótýge májbúr ǵumyrdy baıandaıtyn ǵumyrnamashyǵa da bir enin únemi ishinde ustap ótýge týra keletindiginen». Munan keıin jazýshy oqıǵa bolyp ótken zamannyń áleýmettik-psıhologııalyq-ıdeologııalyq-dúnıetanymdyq sıpatynan, qaǵazǵa túskenimen, aýyz ádebıetiniń estetıkasyna laıyqtalyp, tyńdaýshy qulaqqa uǵynyqtylyqqa baǵyshtala­tyn halyq romanynyń janrlyq tabıǵa­ty­nan, aıtýshydan aıtýshyǵa kóshken saıyn áserliligi artqanymen, derektik naqtylyǵy kemı beretin aýyzsha aqpa­rattyń ózin­dik ózgesheliginen týyndaıtyn sıpatyn asha kelip, «Qysqasy, bul týyndydan ár keıipkerdiń, sonyń ishinde basty keıipkerdiń de tarıhı naqty derektik ke­ıiptemesin taba almaǵanmen, ol keshken dáýir men dáýrenniń sıpatyna qapysyz qanyǵýǵa bolady», deıdi.

Á.Kekilbaev halyq romanynyń ózin­dik erekshelikterin qolmen qoıǵandaı aıtyp otyr. Beıbarystyń ǵylymı ǵumyr­namasyn izdegen adam tıisti akademııalyq zertteýlerdi, qalyń-qalyń monografııa­lardy oqıdy, qala jurtshylyǵy aldynda kesh saıyn aptalap áńgime shertetin muqaddısterdiń (Muqaddıs – halyqtyq ádebıetti náshine keltirip oqıtyn, áserli áńgimeleı biletin kisi. Biz aýdarǵan roman muqaddısterdiń oqıǵany jurt al­dyn­da, aýyzeki tilmen baıandaýy máne­rinde dúnıege kelgen. Aýdarmada da sol sóz saptaýy saqtalǵan) ǵasyrlar bo­ıy jalǵastyryp, jetildirip, janynan qo­syp kelgen, búkil arab álemine ańyzǵa aınal­ǵan aýyzsha shyǵarmanyń arqasyn­da murat tutarlyq minsiz tulǵaǵa aınal­ǵan Beıbarystyń armandy beınesin izdegen adam halyq romanyn oqıdy. Ekeýi bir-birin tolyqtyryp turatyn dúnıeler. Ekeýin qatar oqyp, salystyra qarap ja­ta­tyndardyń qatary qalyńdasa tip­ti jaq­sy. Adamdy ardaqtaýdyń shyǵar shyńy – ańyzǵa aınaldyrý. Eń uzaq ǵumyr – epostanǵan erlerdiń ǵumyry. Beıba­rys – sondaı er.

Qalamger bolashaq áıgili ámirshi, qudi­retti qolbasshynyń 1223 jyly týyp, bala kezinde satylyp alynyp, Aııýb áýletinen shyqqan sultan Salıh Nájim ád-Dınniń jeke ulanyna qabyldanǵanyn, Sırııada áskerı oqýda bolyp, mámlúk áskerinde kózge túskenin, Mansur soǵysynda er­lik kórsetip, sultan ataǵyn ıelengenin, Turan-shahqa qarsy búlikti basqarysyp, óziniń básekelesi mámlúk sultany Qutyz­dyń túbine jetkenin baıandaıdy. О́ziń óltirmeseń, ózińdi óltiretin ol zamanda Beıbarystyń bul isi – aqtap alarlyq is.

Kekilbaevtyń tarıhı ocherki Beıba­rys tulǵasyn ádil tujyrymdaýǵa sep­te­setindigimen de qundy. Morıs Sımash­konyń «Jýsan» povesi boıynsha Bolat Mansurov 1989 jyly túsirgen kórkem fılmdi bizdiń qalamdas aǵaıyndardyń birazy «Jat jerde sultan bolǵansha, óz elińde ultan bol» degen halyq maqalyn tııa­naqtaý úshin ǵana jasalǵandaı etip pa­ıym­dap jiberdi. Oǵan poveste de, fılmde de shyǵarmanyń sońynda Beıbarystyń sultan taǵyn tastap, óziniń týǵan jerine qaıtyp oralýy negiz boldy. Biraq osyǵan qarap Beıbarys ómir boıy jat jerde týǵan elin ańsaýmen qusalyqpen ótkendeı qaraýǵa, ony sultandyqtan ultandyqty artyq kórip, azap shekken jandaı sanaýǵa bola ma? Tipti de bolmaıdy.

Fılm bastan-aıaq derlik bas keıip­kerdiń týǵan jerdi ańsaǵan saǵynyshy­na, alysta qalǵan jýsandy dalasyn oıla­ǵan qınalysyna qurylǵan. Bizdińshe, Beı­ba­rys sultannyń ómirin tek sarǵaı­ǵan saǵynyshqa, qınalysqa qurýda da sál birjaqtylyq bar ekenin aıtpaýdyń jóni joq. Ádiletine kóshsek, Beıbarys – baqytty tulǵa. Quldyqqa túsip barǵan jeriniń hany bolýdyń, My­syr men Sırııany qosyp, tutastaı 17 jyl boıy bıleý degenniń qandaılyq baqyt, basqa qonǵan nendeı baq ekenin Beıbarys babamyz jaqsy bilgen. Sol zamandaǵy qasıet sanalǵan qundylyqtar turǵysynan qaraǵanda Beıbarys óz dáýirinde jetýge bolatyn bıiktiń bárine jetken, alýǵa bolatyn abyroıdyń bárin alǵan adam. Jumyr basty bir pende kóre alatyn qurmetti Beıbarys tolyqtaı kórdi, sol zamanda bir pende sezine alatyn baqytty Beıbarys tolyqtaı sezindi. Demek ony qoldan qaıǵy-muńǵa batyrtyp, jat jerde basy qalǵan aıanyshty adamdaı etip kórsetýdiń qısyny shamaly. Osydan shyǵaryp, mynandaı oıdy da ortaǵa sala ketpekpiz. Túbinde biz Beıbarys taqyrybyna kınoda da qaıta oralyp, keń tynysty, keń qulashty blokbaster nemese baıopık serıalyn túsirýdi osy bas­tan oılastyra bergenimiz jón bolatyn shyǵar. Alǵa tutar tulǵalarymyzdy álem jurtshylyǵyna tanytýdyń eń senimdi joly osy. «El bolamyz desek, ekrandy da túzeýimiz kerek» (Qasym-Jomart Toqaev).

Ábish Kekilbaev Lavrentıı jylnama­synda Beıbarystyń «býrchevıch» delin­genin, ál-Aını ony da, Qalaýyndy da «berj» degenin, Muhamedjan Tynysh­baevtyń berishterdiń osy jaqqa mońǵol shapqynshylyǵynan kóp buryn aýyp kel­genin dáleldegenin, Álkeı Marǵulan hazarlardyń ishinde «berishtek» degen qaýym bolǵanyn aıtqanyn, Ánes Sa­raıdyń Jaıyq ózeni H ǵasyrdyń basynda Geıh dep atalǵanynan shyǵaryp, Jaıyq berishteri bul qonysqa IH ǵasyrǵa deıin kelip bolǵan dep esepteıtinin alǵa tarta otyryp: «Keıin Áz-Zákir Beıbarys sultan atanǵan Mahmud degen bala Býrsaǵa Horezm jaǵynan kelsin meıli, Derbent jaǵynan kelsin meıli, tipti Qarateńiz ben Azaý mańynda ne Atyraý boıynda týsyn meıli – onyń ata-babalarynyń qypshaqtardyń berish taıpasynan taraýy qaı jaǵynan da qısynǵa keledi. Eger ony óltirgen Qalaýynnyń da «berj oǵly» ekendigi ras bolsa, Mysyrda 1250 jyly bılik alǵan qypshaq mamlıýkteriniń sultanynyń sońǵy tóresi – Beıbarys, Seıit, Ahmet Salamysh, Qalaýyn, Halel, Muhamed án-Násir berish qypshaqtar bolyp shyǵady», dep jazdy.

Beıbarys týraly arab elinde 29 se­rııa­dan turatyn fılm túsirilgeni, Beı­barys jaıyndaǵy ańyz áńgimelerdiń basy 5 tomǵa jınaqtalyp jaryq kórgeni – onyń shyn máninde álemge áıgili ámirshi ekendiginiń bir dáleli.

Arǵy-bergidegi qandastarymyzdyń qatarynan dúnıe dıdaryna tanymaldyǵy jaǵynan aldyna «Ekinshi ustaz» Ál-Farabıdi ǵana túsiretini daýsyz uly qol­basshy Beıbarys týraly tolǵanǵanda qýat­ty qalamgerdiń tarıhı ocherki bizdi «Beıbarys osy bizge ne úshin kerek?» degen suraqqa jaýap izdettiredi.

Buǵan ne deı alamyz?

Beıbarys bizge elimizdiń tarıhynda álemge áıgili osyndaı perzentter bol­ǵanyn bilý, basqalarǵa bilgizý arqyly halqymyzdyń boıynda ulttyq maqtanysh sezimin ornyqtyra túsý úshin kerek.

Beıbarys bizge búgingi qazaq jurtyn batyr babalardyń arýaǵyn ardaqtaý, sol uly tulǵalardan úlgi ala bilýge úndeý úshin kerek.

Beıbarys bizge beri qoıǵanda túrki dúnıesiniń, áriden tartsaq musylman áleminiń sonaý bir aıbyny tasyp, abyroıy asyp turǵan dáýirlerinde de sol orasan oqıǵalardyń bel ortasynda qypshaq ulany júrgenin aıtý arqyly qazaq atty halyqtyń da adamzat tarıhynda ózindik izin qaldyrǵanyn dáleldeý úshin kerek.

Ol qandaı iz?

Beıbarys sultan – krest joryqtaryn toqtatqan adam.

Beıbarys sultan – mońǵol shapqyn­shylyǵyn toqtatqan adam.

Beıbarys sultan – musylman dinine tóngen qaterdiń betin qaıtarǵan adam.

Osy úsh uly eńbeginiń ózi onyń esi­min adamzat tarıhynda altyn árippen jazýǵa jetip jatyr. Sony dáleldeı alsaq bolǵany.

 Beıbarystyń eńbegine baǵa bergen adamdardyń ishinde arab jazýshysy Ál-Aınıden asyryp aıtqan eshkim joq sııaqty. Ál-Aını bylaı deıdi:

«Muhammed paıǵambar dúnıeden ket­keli musylmandardyń basyna eshqashan mundaı qasiret pen aýyrtpalyq túspegen edi. Paıǵambarymyzǵa Alla Taǵala ıslam dinin adamdarǵa jetkizýdi júktese, sultan áz-Zákir Beıbarystyń ıyǵyna sol dindi syrtqy jaýdan qorǵap qalýdy júktepti».

Allanyń amanatyn aqtaýdan artyq baıandy baqyt bolmaıdy. Beıbarystyń baqyty – baqılyq baqyt.

Ábish Kekilbaevtyń «Tula boıy tun­ǵan jumbaq tulǵa» atty tarıhı ocherki – ke­zinde qazaq qoǵamyna Beıbarys Sul­tandy tanystyrýǵa erekshe yqpal ja­saǵan, ony ulyqtaýǵa naqty qozǵaý salǵan, ıaǵnı Beıbarystanýdy bastap bergen qundy dúnıe. Osy shaǵyn da shymyr shyǵarmasy arqyly ol tarıhtyń tamasha bilgiri ekenin taǵy bir ret tanytty.

Sózimizdi abyz Ábishtiń myna oıymen túıindeıik:

«Biz aspannan túsken joqpyz, aýadan jaratylǵan joqpyz, arttaǵy urpaqtyń ıgiligi úshin atamekendi qany men terin aıamaı tógip, azap pen arpalysta alysa júrip, aman alyp qala alǵan ata-baba­lardyń urpaǵymyz. Olardyń bastan keshirgen abyroıly sátteri bizdiń rý­hy­myzdy asqaqtatyp, jeńilisteri men jábirlengen sátteri bizdi de qatelikter men adasýshylyqtardan saqtandyra­dy. Ulttyq tarıhqa umsynýymyz tek ótken­ge qumartýshylyqtan emes, bolashaq­qa degen maqsattarymyzdyń qanshalyq­­ty negizdiligin paıymdaý qajettiliginen ­týyndap otyr. Ýaqyt talabyna tek ót­kendi bilip, tarıhqa qanyǵyp baryp, du­rys jaýap taba alamyz».

Túrkistandaǵy alqaly jıyn, ondaǵy Prezıdent sózi tarıhtan taǵylym alý­ǵa shaqyrýymen de qundy, qasterli deı­tinimiz sondyqtan.

Saýytbek ABDRAHMANOV,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory