AKRA: Jańa kezeń kórinisi

AKRA halyqaralyq shkala­ boıynsha Úkimettiń uzaqmerzimdi nesıe­lik reıtıngin ulttyq jáne sheteldik valıýtada VVV+ deń­ge­ıinde, qysqamerzimdi nesıelik reı­tıngin ulttyq jáne sheteldik valıýtada S2 deńgeıinde rastady. Sondaı-aq uzaqmerzimdi nesıelik reıtıng boıynsha valıýtalyq boljam «turaqty». Boljam boıynsha 12-18 aılyq kókjıekte reıtıngtiń ózgermeýi yqtımaldyǵynyń úlesi joǵary.

Baǵalaýdyń oń faktorlaryna: jalpy ekonomıkalyq turaqty dınamıka, áleýetti deńgeıdegi naqty ósim, qurylymy qolaıly memlekettik qaryzdyń qalypty deńgeıi, sarabdal aqsha-nesıe saıa­­saty, ınstıtýsıonaldyq orta mańyzynyń kúsheıýi jatady. Sony­men birge agenttik sholýynda ekonomıkanyń kvazımemlekettik sek­torynyń eleýli shartty­­ min­det­temeleri, ónerkásip sektoryn ártaraptandyrýdyń tómen deńgeıi, syrtqy saýda sheń­berindegi negizgi taýar toptaryna joǵary táýel­di­lik, joǵary ınflıasııa teris faktorlar retinde kórsetilgen.

Respýblıkamyzdyń BBB+ deń­geıindegi táýelsiz nesıelik reıtın­gi­ne memlekettik boryshtyń tómen deńgeıi, Ulttyq qordaǵy ótimdi aktıv­terdiń jáne halyqaralyq rezervterdiń jetkilikti kólemi syndy túbegeıli negizdemeler yqpal etken. Nesıelik reıtıngke qysym jasaıtyn faktorlar eksportty ártaraptandyrýdyń tómen deńgeıi, shartty mindettemelerdi iske asyrý táýekeli, sondaı-aq ekonomıkadaǵy ınflıasııanyń sozylmaly sıpaty bolyp otyr.

Byltyr kúrdelene túsken syrtqy saýdadaǵy eksporttyq shıkizat ónimderin tasymaldaý men logıstıkadaǵy táýekelder ishinara tómendeıdi. Sondaı-aq AKRA 2023-2024 jyldary elimizge ınflıasııanyń joǵarylaýy, qatań monetarlyq saıasat jáne ulttyq valıýtanyń azdap álsireýi tán bola­dy dep boljaıdy.

Agenttiktiń esepteýinshe, 2023-2024 jyldary memlekettik bıýdjet tapshylyǵy ótken jyldyń sońyndaǵy JIО́-niń 2,7-2,5%-yn quraıdy. Memlekettik borysh deńgeıi ótken jyldyń sońyndaǵy 22,9%-ben salystyrǵanda (eldiń monetarlyq bıliginiń boryshyn esepke almaǵanda) JIО́-niń 22,5-23,1%-yn (Ulttyq bank bereshegin esepke almaǵanda) quraýy múmkin. Agenttik baǵalaýynsha, bizdiń el úshin bul deńgeı qalypty, óıtkeni bolashaqta qarsy sıkldik bıýdjet saıasatyn qoldaný múmkindigin saq­taı­dy. Eldiń Bıýdjet kodek­si­niń ke­pildi transferttiń mól­she­rin aıqyndaý bóliginde jańa bıýd­jettik ereje bekitilip, ol kontr­sıklızmdi kúsheıtýge ba­ǵyt­­­­talǵan. Osy erejege sáıkes ke­pildi transferttiń mólsheri kesý baǵasy kezinde UB-ǵa boljamdy túsimderden aspaýǵa tıis. Bul jańashyldyq fıskaldyq manevrdiń múmkindikterin keńeı­tip, ekonomıkanyń yqtımal syrt­qy­ kúızelisterge tótep berýine kómek­tesedi.

Ulttyq qor transferti bıýd­jet­tiń teńgerimdiligin qamtamasyz etýde áli de mańyzdy ról atqarady. Biraq ony orta jáne uzaqmerzimdi pers­pektıvada bıýdjettik maqsat­tar­ǵa paıdalanýdy qysqartý kóz­delgen. Aǵymdaǵy jylǵy sáýir­degi jaǵdaı boıynsha UQ aktıvteri ótken jylǵy JIО́-niń 26%-yn qurady. Sondaı-aq ol el bıýdjeti úshin senimdi «qaýipsizdik kópshigin» qamtamasyz ete otyryp, memlekettik qaryzdyń shamamen 110%-yn (UB qaryzyn eseptemegende) japty. Agenttik bıýdjet shyǵystary qurylymyndaǵy paıyzdyq tólemder úlesiniń uzaq­merzimdi ósý úrdisin atap kórsetken. Bul bıýdjettik qubylmalylyq táýekelimen birge nesıelik reıtıng boıynsha boljamǵa qysym jasaıdy. Is júzindegi keıbir táýekelder áli de kvazımemlekettik sektordyń shartty mindettemelerimen baılanysty, al sektordyń ózi belsendi jańǵyrý satysynda.

Elimizdiń syrtqy pozısııa­sy­nyń turaqtylyǵy aǵymdaǵy operasııalar shotynyń oń dınamıkasy, negizinen tikeleı ınves­tısııalarmen ushtasatyn qarjy shoty boıynsha mindettemeler qurylymy, sondaı-aq halyqaralyq rezervterdiń jetkilikti kólemi esebinen qamtamasyz etiledi. 2022 jyly taýarlar ımportyn altyn-valıýta rezervterimen jabý koef­fısıenti on aıǵa jýyq ýaqytqa jalǵasty. AKRA ortasha ekono­mı­kalyq belsendilik aıasynda aǵym­daǵy jyly ımport kóleminiń azdap ósýin, tıisinshe, ımportty eldiń altyn-valıýta rezervterimen jabý kórsetkishiniń birshama ósýin boljaıdy.

Qoǵamdyq ınstıtýttardyń álsizdigi, memlekettik bılik ıns­tıtýttary qyzmetiniń tómendigi jáne memlekettik basqarýdyń salystyrmaly túrde tómen sapasy bıznes-ahýalǵa teris áser etedi. Degenmen agenttiktiń atap ótýinshe, keıingi kezderi elimizdegi qoǵamdyq jáne memlekettik ıns­tıtýttar oń ózgeristerdi bastan ke­shirip jatyr. Bul rette AKRA saıa­sı­ básekelestiktiń kúsheıýin, ıns­tı­týt­tardyń jańarýyn jáne 2022 jylǵy konstıtýsııalyq reformalardy atap ótedi. AKRA sonymen qatar Reformalar jónin­degi joǵary keńes pen Strate­gııalyq josparlaý jáne refor­ma­lar jónindegi agenttiktiń qury­lýyn oń baǵalaıdy. О́ıtkeni bul eli­mizdiń memlekettik basqarý júıe­sin­ reformalaýǵa den qoıǵanyn kór­setedi.

Qańtar oqıǵasynan keıin má­li­­m­delgen reformalar sheń­be­rinde elde ınvestısııalyq saıa­sat­tyń jańa tujyrymdamasyn engizý, halyqtyń tabysyn arttyrý baǵdarlamasyn ázirleý, kvazı­memlekettik sektorǵa kózqa­ras­ty qaıta qaraý, memlekettik bas­qarý­dyń keshendi reformasyn jáne bıýd­jetaralyq qatynastardy reformalaýdy júrgizý, memlekettik kompanııalardy jekeshelendirý baǵdarlamasyn pysyqtaý, ımportty almastyrýdy kúsheıtý, taýar qaýipsizdigi máselelerin sheshý, sondaı-aq áleýmettik kodeksti qabyldaý usynyldy. Málimdelgen reformalar aıasynda oń nátıjelerge qol jetkizilip, memlekettik ınstıtýttardyń sapasyn arttyrýǵa kúsh-jiger baǵyttalyp otyr.

AKRA táýelsiz modeliniń bazalyq bóligine sáıkes elimizdiń ındıkatıvtik reıtıngi VVV deńgeıinde aıqyndalǵan. Birqatar modıfıkatorlar ındıkatıvti nesıe upaıyn arttyrýǵa múm­kindik beredi. Olarǵa halyq­aralyq shkala boıynsha táýelsiz emıtentterge nesıelik reıtıng berý ádistemesimen anyq­tal­ǵan ekonomıkalyq ósý ále­ýeti, táýelsiz qorlar, valıýta reji­miniń turaqtylyǵy, sońǵy saıası sheshimder, syrtqy qaryzdyń turaqtylyǵy sııaqty modıfıkatorlar jatady. Teris túzetý shartty mindettemeler jáne olardy iske asyrý táýekeline sáıkes jasaldy.

Joǵaryda kórsetilgen modı­fıkatorlardy eskere otyryp, Qazaqstannyń ındıkatıvtik nesıelik reıtıngi joǵarylaıdy. Qorytyndy nesıelik reıtıng VVV+ deńgeıinde aıqyndalady. Qorytyndy nesıelik upaılardy túze­te alatyn analıtıkalyq túze­tý­ler men shekteýler bolmaýyna baı­lanysty shetel valıýtasyndaǵy uzaqmerzimdi reıtıng VVV+ deń­geıinde rastaldy.

Memlekettik basqarýdyń tıim­­­diligine jáne uzaqmer­zim­di ke­zeńdegi memlekettik ıns­tı­týt­tar­dyń turaqtylyǵyna aıtar­lyq­taı oń áser etetin saıası reformalar, memlekettik qarjynyń uzaq­merzimdi turaqtylyǵyn jáne ekonomıkalyq ósý ále­ýetin edáýir arttyratyn júıeli áleý­mettik-ekonomıkalyq sheshim­der­ qabyldaý oń reıtıngtik áre­ket­ke ákeleri sózsiz. Al oǵan keri jaǵdaıdyń týyndaýy bank sektoryndaǵy ahýaldyń aıtar­lyq­taı jáne kúrt nasharlaýy,   eko­no­mıkalyq belsendiliktiń aıtarlyqtaı jáne uzaqmerzimdi tómendeýi, ulttyq valıýtanyń kúrt álsireýi jáne memlekettik qaryz qunynyń ósýimen baılanys­ty bolýy múmkin.