Aıta keterlik jaıt, 2007 jyly elimizdiń eń iri «Qazkommersbank», «Turan álem» jáne «Alıans» bankteri barlyq aktıvtiń 57,6%-yn quraǵan. Keıin osy úsh banktiń ekeýi memleket menshigine ótip, jeke ınvestorlarǵa satylǵan bolatyn. Qazirgi tańda biraz bank biriktirilip ataýy ózgergen, al keıbiriniń naryqtan shyǵyp ketkenderi de bar.
Búgingi bank sektorynyń jumys barysynda tólem kartalary men qolma- qol aqshasyz esep aıyrysý kólemi burynǵyǵa qaraǵanda, qarqyndy damyp, turǵyndardyń banktegi depozıti birneshe trıllıon teńgeni quraǵan. Bul osydan on jyl burynǵy somamen salystyrǵanda áldeqaıda joǵary ekenin kórsetip, bank tutynýshylarynyń teńgege degen seniminiń nyǵaıǵanyn bildiredi. Al jeke tulǵalardyń shetel valıýtasyndaǵy depozıtteri paıyzdyq kórsetkishte mardymsyz kúıde tur.
Sonymen qatar «Jusan Analytics» sarapshylary keıingi 10 jyldaǵy dınamıkany shartty túrde 3 kezeńge bólgen.
Birinshi kezeń, 2012-2015 jyldar aralyǵynda álemdik qarjy daǵdarysynan keıin tez qalpyna keltirip, bankter aktıvterdi jedel jınaqtaǵan.
Ekinshi kezeń, 2016-2019 jyldar aralyǵy. Bul kezeńde kóptegen kásiporynnyń tólem qabileti nasharlap, birqatar bankte ekonomıkalyq keleńsiz jaǵdaıdyń oryn alýy táýekeldilikti toqtatý múmkindigin azaıtýǵa ákelgen.
Úshinshi kezeń, 2019 jyldan qazirgi ýaqytqa deıin bankter úshin jergilikti daǵdarystan shyǵý jolynda bıznesti bólshek segmentke qaıta baǵdarlady. 2018-2019 jyldardan bastap bankter jańa tehnologııalardy belsendi túrde engizýge jáne ekojúıelerdi qurýǵa kirisip, COVID-19 pandemııasy sıfrlandyrý úderisin jedeldetti. Naryqtyń shoǵyrlanýyn sıpattaıtyn herfındal-hırshman ındeksi 2018 jyldan beri 1400-1500 tarmaq aralyǵynda bolǵan. Bul naryq kóshbasshylary arasynda joǵary básekelestikke ákelip, al keı bankter ámbebap deńgeıde qalýǵa tyrysyp baǵýda. Jańa bıznes-ortada bank sektory transformasııalaýǵa májbúrlenýi men mundaǵy jumys isteý úderisterine engen ózgerister aktıvter qurylymyna baılanysty bolyp tursa kerek. Sonymen bank sektorynyń jıyntyq aktıvteri 2012 jyldan beri úsh esege ósip, 2022 jyldyń sońyna qaraı 45 trıllıon teńgege jýyqtady. 2016 jyly bank sektoryndaǵy belsendi ósý kezeńinen keıin naqty toqyraýdyń bes jyldyq kezeńi bastalyp, 2016-2020 jyldar aralyǵynda bank sektorynyń aktıvteri 70-75 mlrd dollar deńgeıinde bolǵan. Onyń basty sebebi, 2013 jylmen salystyrǵanda nesıe portfeliniń 60 paıyzǵa derlik tómendeýinen týyndaǵan. 2020 jyldan bastap kólem birte-birte qalpyna kelip, 2022 jyldyń sońyna qaraı olar shamamen 100 mlrd dollarǵa jetken. Bul 2012-2013 jyldardaǵy kórsetkishtermen salystyrmaly túrdegi jaıt. Degenmen nesıe portfeli 2013 jylǵy eń joǵary kórsetkishten áli 40%-ǵa az kórinedi.
Derekterge súıensek, elimizdiń ekonomıkalyq ósimine bankterdiń qatysýy tómen bolǵanyn, 2017 jyldan bastap «IJО́-ge nesıeler» kórsetkishi, tipti 25%-dan aspaǵan (buryn ol 30-35% sheginde bolatyn). Bul álemdegi eń tómengi kórsetkishterdiń biri jáne postkeńestik elderdiń ishinde Tájikstan, Moldova men Ýkraına tur.
Dúnıejúzi boıynsha orta eseppen alǵanda bul kórsetkish shamamen 58%-dy, al ekonomıkalyq jaǵdaıy bizben salystyrylatyn elderde 43%-dy quraıdy. Eldiń ishki jalpy ónimge qatysty nesıelendirýdiń mundaı tómen kórsetkishi ekonomıkanyń eksportqa baǵyttalǵan qurylymy men shıkizat sektorynyń joǵary úles salmaǵy nátıjesinde qalyptasyp otyr. Iri kásiporyndardy is júzinde otandyq bankter qarjylandyrmaıdy, al eger olar qarjylandyrylatyn bolsa, tek qysqamerzimdi operasııalyq qajettilikterdi jabady. Sonymen qatar banktik nesıeleý tetikterin burmalaıtyn memlekettik qoldaý jáne qarjylandyrý baǵdarlamalarynyń bolýy da aıtarlyqtaı áser etedi. Osyndaı jaǵdaıda bankter áleýeti joǵary qaryz alýshylardyń azdyǵynan, sońǵy 10 jylda bos ótimdilikti klıentterge jańa nesıe berýge emes, baǵaly qaǵazdarmen qazynashylyq operasııalarǵa kóbirek kóńil bóle bastaǵan. Bul ekinshi deńgeıli bankter aktıvteriniń jalpy kólemdegi baǵaly qaǵazdardyń 2012 jyly 7%-dan 2022 jyly 17%-ǵa deıin, 2019 jyly 22%-dy quraıtyn eń joǵary deńgeıimen aıtarlyqtaı óskenin kórsetedi.
Nesıe portfeliniń dınamıkasynda qurylymdyq ózgerister 2012 jyly zańdy tulǵalarǵa berilgen nesıeler portfeldiń 70%-dan astamyn qurasa, 2022 jylǵa qaraı olardyń úlesi 37%-ǵa deıin tómendegen.
2016-2017 jyldary jeke tulǵalarǵa beriletin nesıelerdiń kólemi zańdy tulǵalarǵa berilgen nesıelerge qaraǵanda jyldam ósken.
Bólshek nesıelendirý ósiminiń negizgi draıveri – tutynýshylyq nesıeler, onyń ishinde azyq-túlik emes taýarlardyń edáýir bóligi elimizge shetelden jetkizilgendikten (ártúrli salada ol 70-80%-dan asýy múmkin), mundaı taýarlardyń baǵasy (álemdik ınflıasııa, teńgeniń qunsyzdanýy jáne t.b.) árıne, joǵary bolatyny ras.
Sonymen qatar sıfrlandyrýdyń arqasynda turǵyndarǵa nesıe ónimderin (bólip tóleý) paıdalaný ońaıyraq ári qoljetimdi bolǵan. Tutynýshylyq shyǵyndardyń shamamen 80%-y nesıe resýrstary arqyly ıgerilse, 2022 jyldyń sońynda bul kórsetkish shamamen 55%-dy qurady. «Banktegi ótimdi aktıvterdiń deńgeıi ótken jyldyń sońynda shamamen 41% boldy. Ártúrli kórsetkish boıynsha 25% táýekel balansy turǵysynan oryn alsa, ekinshi jaǵynan byltyrǵy jyldyń qorytyndysy boıynsha teńge nesıelerdiń depozıtterge qatynasy 105%-dy qurady. Bul bankterdiń teńgelik depozıtterdiń barlyq aǵynyn nesıeleýge jumsaıtynyn, al ótimdi aktıvterdiń joǵary úlesi negizinen shetel valıýtasynda kórsetilgenin bildiredi, bul qazirgi retteýshi ortada nesıeleý úshin paıdalaný qıyn», deıdi mamandar.
Osyndaı ótimdilik kólemi 2013 jyly 2,8 mlrd dollardan 2022 jyldyń sońynda 15,4 mlrd dollarǵa deıin ósken. Bankterdi qorlandyrý qurylymyndaǵy negizgi bóligin klıentterdiń depozıtteri alady. Olar shamamen 71%-dy quraıdy. О́tken jyldyń qorytyndysy boıynsha depozıttik portfeldiń kólemi 31,6 trln teńgeni qurap, bul 2012 jylmen salystyrǵanda (8,5 trln) 3,5 esege artyq bolǵan.
«Merzimdi depozıtterde ıkemdi sharttary bar depozıtter basym, bul qarjylandyrý kózderiniń qubylmalylyǵyna qaýip tóndiredi. Depozıtterdi dollarsyzdandyrý turaqty ósýde, biraq onyń qarqyny ekonomıka qurylymymen shektelse, shetel valıýtasyndaǵy depozıtterdiń naryqtyq ózgeristerge ıkemdiligi tómen bolýy, olardyń uzaqmerzimdi sıpatyn kórsetedi», dep pikir bildiredi «Jusan Analytics» mamandary.
Nesıeleýdi belsendi túrde arttyrý úshin klıenttik baza aıtarlyqtaı shekteýli. Demek ekonomıkamyzda turaqty qaryz alýshy bola alatyn senimdi kompanııalar az. Sondaı-aq kompanııalardyń kópshiligi qyzmet kórsetý salasynda shoǵyrlanǵan, munda senimdi kepildikter joq. Negizgi másele, korporatıvtik sektorda bolyp tur. Zańdy tulǵalar nesıe alýdy jalǵastyryp keledi, biraq bul aınalymdaǵy aqsha qarajatynyń olqylyqtaryn jabýy úshin qajet.
Taıaýda Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi bank sektory aktıvteriniń sapasyna alǵashqy turaqty baǵalaý (AQR) nátıjesin usyndy. QR 10 bankke, onyń ishinde Halyk Bank, Kaspi Bank, Jusan Bank, ForteBank, «Bank SentrKredıt», RBK Bank, Home Credit Bank, «Eýrazııalyq Bank», Nurbank jáne Altyn Bank bar. Atalǵan qarjy ınstıtýttarynyń aktıvi bank sektoryna tıesili búkil aktıvtiń 71%-yn quraǵan.
«Problemalyq kredıt úlesi 11,5%-dan 14,8%-ǵa nemese 509,1 mlrd teńgege ósti. Standartty zaım kólemi 1,3 trln teńgege, 85,7%-dan 77,1%-ǵa azaıdy. Alaıda nesıe táýekelin arttyrý belgisi bar qaryz 805,3 mlrd teńgege nemese 2,8%-dan 8,1%-ǵa artyp tur. 10 bank boıynsha jetkiliktilik kapıtalynyń jalpy deńgeıi 1,7 paıyzdyq tarmaqqa, 17,6%-dan 15,9%-ǵa tómendetildi. Bul normatıvti bekitilgen mınımaldy deńgeıden 7,5%-ǵa joǵary», degen edi Agenttik tóraǵasynyń orynbasary Oljas Qızatov.
