KENDI IGERDIŃ EKEN, ELDI DE OILA

Qazaq handyǵynyń negizin qala­ǵan Kereı men Jánibekke asta­na bolǵan Sozaq sol kezde qazirgideı mańqıyp jatqan sary dala emes eken. Kóne Jibek joly boıynda tigilgen sándi qalalary bar, keń jazıraly ólke bolypty desedi. “Elý jylda el jańa, júz jylda qazan” degendeı, Sozaq, dalasynyń sáni ketkenimen dáni ketpepti. “Alpamys batyr” jyrynda “Ázireti Qarataý, Áýlıeniń keni edi” dep keletin qart Qarataýdyń ete­ginde otyrǵan el búginde Ońtús­tiktegi eń áleýeti myqty, ekono-mıkasy qaryshtap damyp kele jatqan aýdandar sanatyna jatady. Sozaq – oblys turǵaı respýb-lıkada bıýdjet qarjysyna kózin súzbeıtin, qaıta memleket qazanyna qyrýar qarjy quıyp, mereıin tasytyp otyrǵan aýdandardyń biri. Negizinen dala jaǵdaıy aýyl sharýashylyǵyna ǵana qolaıly bolǵanymen jeti qat jer astynan aqtarylyp jatqan qazynalary bar Sozaq – ýran kenishteri arqyly álemge áıgili bolyp otyr. Keıde tabıǵı qazynanyń ústinde otyryp ta tisiniń sýyn soryp, taqııasynyń jyr­tyǵyn jamap otyratyn aýdan-dar da bolady. Ol árıne, aýdan bas­shysynyń qarym-qabiletine baı­lanysty. Sozaqtyń ákimi So­zaqbaı Ábdiqulov birer jyl basqa jumysqa aýysqanda osyndaǵy kenish basshylarynyń moınyna mindet almaı aýdanǵa teris qaraǵan ýaqyttaryn da kózimiz kórgen. Qazir osy ol­qylyqtardyń orny qaı­ta toltyrylyp ja­tyr. Kanada, Fransııa birlesken kásip­oryn­dary Sozaq túlekterin sheteldegi joǵary oqý oryndarynda oqytý isin jalǵastyryp keledi. Jazǵy maý­symda Sozaqtyń ozat oqýshylary Fransııa­ǵa qydyryp barýdy ádetke aınaldyrǵan. Sheteldik kompanııalar mektep, aýrýhana sekildi asa mańyzdy mekemelerge turaqty kómek berip keledi. “Katko”, “Inkaı” sııaqty kásiporyndar ýran kenishterin ıgergeni úshin memleket aldynda alǵan jaýapkershiligin oryndap, túrli salyqtardy ýaqytynda tólep otyr. Osyndaı jaǵdaıda kúshke salyp, aýdanǵa kómek ber deýdiń qı­syny joq. Bul ortaq túsinis­tikpen oryndalatyn sharýa. Sozaq ákiminiń kásiporyn basshylarymen til taýyp, dıplomatııalyq qarym-qatynas ornatýy osy elge bolsyn deıtin barsha azamattardy qýantady. Jaqynda Sozaqqa oblys ákimi­niń birinshi orynbasary B.Ospa-novtyń bastaýymen “Qazatomprom” AQ prezıdenti V.Shkolnık keldi. Shkolnık ýran óndirisi oryndary men áleýmettik nysandardy aralap jaǵdaıymen tanysty. Taýkent poselkesinde jańadan salynyp jatqan aýrýhananyń qurylysyn kórdi. Mańaıdy kóriktendirý, abat­tandyrý jaılaryn aıtqan “Qaz­atomprom” prezıdenti “Taýkent gúlderi” balabaqshasynda boldy. “Taýkent hımııalyq kásiporny” JShS-de kásiporyn dırektory J.Márkenbaevtyń esebin tyńdady. Osy kásiporynnyń úlken za­lyn­­da kenshilerdiń qatysýymen jıyn ótti. Atqarylyp jatqan ju­mystar, aldaǵy mindetter, ózekti pro­b­le­malar sóz bolǵan jıynda Sozaq aýdanynyń ákimi S.Áb­di­qu­lov “Qazatomprom” prezıdenti aldyna jýyq arada sheshilýge tıisti úsh mindetti qoıdy. Birinshisi, Sozaq aýdanynda ornalasqan ken oryn­darynyń basshylary Al­ma­tyda otyryp alyp, buıryq berýdi qoıyp, keńselerin Taýkentke kó­shirip ákelgeni jón. Sonda jumys júıeli júredi. Ekinshiden, jergi-likti kásiptik oqý oryndarynan jastar ken oryndaryna kedergisiz alynýy kerek. Kenish osy jerde tabys taýyp otyrǵandyqtan aldyńǵy kezekte jergilikti jas-tardy jumyspen qamtýǵa mindetti. Úshinshiden, ken oryndarynda jumys jasap jatqan mekeme­lerdiń Sozaq aýdanyna tirkelip, salyqty jergilikti bıýdjetke tóleý máselesin qarastyrmaı bolmaıdy. “Qazatomprom” basshysy aı­tyl­ǵan usynystarmen kelisti. Almaty qalasyndaǵy keńsede otyratyn, biraq, nápaqasyn Sozaq ýranynan aıyryp otyrǵan mekeme qyzmetkerleriniń 2011 jyldyń sońyna deıin osynda  kóship keletindigin aıtty. Tek, Taýkentke ǵana emes aýyldarǵa da ornala­sady. Ondaı jaǵdaıda mekeme basshylarynyń sol aýyldyń áleýmettik jaǵdaıyna sergek qaraıtyndyǵy sózsiz. Jańa nysandar boı kóteredi. Aýdan kóleminde 8737 maman ken oryndarynda jumys jasaı­tyn bolsa, onyń 5980-i Sozaq aýdany­nyń jastary. Paıyzǵa shaqsaq 68,4-i quraıdy. Jergilikti jumys­shylardyń ken ornynda jumyspen qamtylýy kóńildegideı emes. Máselen, “Appaq” JShS-de 35,2 paıyz, “Keńdala KZ”-de 35,2 paıyz, “Inkaı” BK-da 34,8 paıyz, “Rýsbýrmashta” 24,2 paıyz ǵana. Qandaı da tabıǵı baılyqtyń qan­sha jerden ekologııalyq qaýipsiz­digi týraly kún-tún aıtyl­ǵanymen qorshaǵan ortaǵa zııany tıetindigi sózsiz. Sondyqtan, Sozaq turǵyn­dary materıaldyq ıgilikti aldymen kórýge tıisti ekendigi zańdy. V.Shkolnık ózderiniń salyq­tyq operasııalaryn Almatyǵa kóshirgen mekemelerdiń tez arada jergilikti salyq organdaryna tirkeletindigin qatań qadaǵalaı­tynyn eskertti. Sondaı-aq ol aýdanda qolǵa alynatyn áleýmet­tik jobalar oblys ákimi A.Myr­zahmetovpen kelisilgen memo­randým boıynsha iske asyryla-tyndyǵyn aıtty. “Qazatomprom” UAK sheteldik kompanııa emes. “Enesi tepken qu­lynnyń eti aýyrmaıdy” degeni­mizben, keıde ulttyq kompanııa basshylarynyń jergilikti adam­darǵa  shekesinen qaraıtyn ýaqyt­tary bolady. Jeriniń kenin ıgerip, shekesinen sherýen atyp otyrsa mundaıda eldiń ketken esesiniń oryn toltyratyn tegeýrin­di basshylar kerek. Sozaq sapa­rynda osyǵan kóz jetkizip qaıttyq. Baqtııar TAIJAN. Ońtústik Qazaqstan oblysy, Sozaq aýdany. ARQALYQ BALYQQA BAIYTADY Arqalyqta balyq sharýashy­lyǵyn qurý týraly bastama osydan úsh jyl buryn kóterilgen bolatyn. Ony basqa emes, osy aımaqqa bir kelgeninde oblys basshysynyń ózi aıtqan edi. Qalanyń aınalasyn­daǵy ken ornynan qalǵan alyp shuńqyrlarǵa sý toltyrylǵannan keıin balyq ósirýge tolyq múm­kindik bar ekenin mamandar da dálel­dedi. Eki jyl buryn oblys bıýdjetinen 10 mıllıon teńge qar­jy bólinip, jasandy kólshik­ter­d­e balyq sharýashylyǵyn qurýdyń jobasy jasaldy, oǵan jiberiletin balyq ósirile bastady. Bir jyl bol­ǵan aqqaıran balyqtary ja­san­dy kólge jiberildi. Maman­dardyń kútkenindeı, árqaısysy 30-45 gramm ǵana tartatyn 350 myń aqqaıran tuqymy jasandy kóldi jersinip qana qoıǵan joq, az merzimde 700-850 gram tartatyn ba­lyqqa aınaldy. “Arqalyq azyq-túlik kompanııasy” memlekettik-kommýnaldyq kásipornynyń dı­rektory V.Svınýhov ósip jatqan balyqtardy oblys ortalyǵynan kelgen táýelsiz ınspektorlar aýlap kórip, mundaǵy balyq sharýashy­lyǵy bolashaǵyna kúmán keltir­megenin aıtady. Arqalyqtyń batys jaǵyndaǵy jasandy kólge 95 myń dana aqqaı­ran tuqymy jiberilgen bolatyn. Balyqqa keregi tek sý emes, kól jasan­dy bolǵandyqtan ony bıos­feranyń talaptaryna jaýap beretindeı, tabıǵı qalypqa ja­qyn­datý kerek bolatyn. Sondyqtan balyqtyń jemimen qatar, sýǵa pishen, saban, taǵy basqa shóp túr­leri laqtyryldy. Mine, balyq sharýashylyǵyn jasaýdyń alǵashqy satysynda osyndaı jumystar atqa­ryldy. Endi osy jazda taǵy 5 mıl­lıon teńge ıgerilýi qajet. Bul qarjy negizinen balyqtyń azyqtyq bazasyn keńeıtýge jumsalatyn bo­la­dy. Jobanyń ekinshi satysynda balyqty ýyldyryq shashatyn qa­lypqa jetkenshe ósirý kerek. Munyń ózi ýaqytty talap etedi, ıaǵnı taǵy da eki jyl kúte turýǵa týra keledi. Eki jyldan keıin balyq ýyldyryq shashyp, óz tuqymynan kóbeıe bastaǵanda Arqalyqta balyq sharýashylyǵy bar dep tolyq aıtýǵa bolady. Al oblys ákimi Sergeı Kýlagın bes jyldan keıin Arqalyq qalasynda balyq óńdeıtin zaýyt salýǵa bolatynyn málimdedi. –Balyq sharýashylyǵyn qurý jobasy boıynsha keıin munda kúnine 700 kılo balyq óńdeledi. Ol alǵashqyda tutynýshylarǵa tońazytqyshta qatyrylyp usy­nylady. Sodan keıin ony kepti­rýge, tuzdaýǵa, sonymen qatar balyq unyn, suryp etin bólekteýge bolady,–deıdi “Arqalyq azyq-túlik kompanııasy” memlekettik kommýnaldyq kásipornynyń dırektory V.Svınýhov. Árıne, bardyń esebi qashanda tabylady. Názıra JÁRIMBETOVA. ARQALYQ. ILESPE GAZ KÁDEGE JARATYLMAQ Muǵaljar aýdany – munaıly óńir. Munda qara altyn óndirýmen aınalysatyn kompanııalar da barshylyq. Olardyń báriniń “bas aýrýy” munaıǵa ilespe gazdyń alaýǵa jaǵylýy bolyp otyrǵany da ras. Jaqynda aýany lastap, rásýa bolyp jatqan gazdy el ıgiligine aınaldyrýdyń taǵy bir sátti qadamy jasaldy. Osy óńirdegi Álibekmola ken ornynda munaı óndirýmen aınalysatyn “Qazaq­OılAqtóbe” JShS alaýǵa jaǵylyp jatqan gazdy joıýdyń memlekettik baǵdarlamasy aıasy­nda bekitilgen jáne oblystyń aımaqtyq ındýs­trııalandyrý kartasyna engizilgen gaz óńdeý keshendi qondyrǵysy –zaýyty qurylysynyń irgetasyn qalaý saltanaty boldy. Jıynda oblys basshysy Eleýsin Naýryzbaıuly sóz alyp, bul kásiporynnyń iske qosylýy óńir ekonomıkasynyń damýyna serpin berip qana qoımaıtynyn, ekologııalyq ahýaldy jaqsartýǵa yqpal etip, alaýǵa jaǵylatyn gazdy buqtyrýǵa múmkindik beretinin jetkizdi. Álibekmola ken orynynda saǵatyna 50 myń tekshe metr gaz óń­­deıtin  já­ne Qo­jasaı  ken orynyndaǵy  gaz daıyn­daý qon­dyr­ǵy­lary­nan turatyn gaz zaýytynyń jobalyq quny 278 mln. AQSh dollaryn quraıdy. Zaýyttyń óndiristik qýaty jylyna 400 mln. tekshe metr ilespe gazdy óńdeýge, 320 mln. tekshe metr taýarly qurǵaq, 57 myń tonna syǵymdalǵan gaz óndirýge múmkindik beredi. Munda sheteldik ozyq tehnologııalar ornatylatyn bolady. Bul tehno­logııalar ekolo­gııalyq qaýipsiz­diktiń álemdik standart­taryna sáıkes keledi. Zaýytta óńdelip, óndirilgen gaz ishki jáne syrtqy rynoktarǵa shyǵarylady. Kásiporyn qurylysy 2011 jyldyń alǵashqy jartysynda paıdalanýǵa beriledi dep kútilýde. Nysannyń  bas merdigeri “Kaz­StroıServıs” NGSK” aksıoner­lik qoǵamy bolyp tabylady. Qurylys  obek­tilerinde 500 adam jumys istese, zaýyt tolyq qýaty­na kóshkende 142 adam eńbek ete­tin bolady. Satybaldy SÁÝIRBAI. Aqtóbe oblysy.