Ekinshiden, básekelestik tutynýshylardyń tańdaýyn keńeıtedi. Ekonomıkada jaqsy básekelestik bolǵan kezde fırmalar tutynýshylarǵa taýarlar men qyzmetterdiń keń aýqymyn usynady. Bul tutynýshylarǵa kóbirek tańdaý jasaýǵa múmkindik beredi jáne olardyń qajettilikteri men qalaýlaryna sáıkes keletin ónimderdi tańdaı alady.
Básekelestik ekonomıkadaǵy taýarlar men qyzmetterdiń suranysy men usynysyna áser etedi. Jaqsy básekelestik bolǵan kezde fırmalar kóbirek tutynýshylardy tartý úshin baǵany tómendetýge májbúr bolady. Bul olardyń ónimderi men qyzmetterine suranystyń artýyna ákeledi. Tıisinshe, joǵary baǵa belgileıtin fırmalar tutynýshylaryn joǵaltady, bul olardyń ónimderi men qyzmetterine suranystyń tómendeýine ákeledi. Nátıjesinde suranys pen usynystyń naryqtyq kúshteri taýarlar men qyzmetterdiń baǵasyn anyqtaıdy.
Budan bólek, naryqtardyń tıimdiligin arttyrýda básekelestik sheshýshi ról atqarady. Básekelestik bolǵan kezde fırmalar taýarlar men qyzmetterdi mınımaldy shyǵyndarmen óndirýge yntalandyrady. Bul óz kezeginde fırmalar az shyǵyndarmen kóptegen qyzmetter men taýarlardy óndiretin aýqymdy únemdeýge ákeledi. Sonymen qatar fırmalar ónimniń ózindik qunyn tómendetý úshin jańa tehnologııalarǵa ınvestısııa salady. Bul resýrstardy paıdalaný tıimdiliginiń joǵarylaýyna jáne jalpy ónimdiliktiń artýyna ákeledi.
Básekelestik ekonomıkadaǵy resýrstardy bólýge de yqpal etedi. Naryqta resýrstar tıimdi bólinedi, al óndirilgen taýarlar men qyzmetter tutynýshylardyń suranysyn qanaǵattandyrady. Bul ekonomıkalyq ósý men damýǵa ákeletin resýrstardy ońtaıly bólýge ákeledi.
Naryqtaǵy báseke tikeleı jáne janama bolýy múmkin. Tikeleı báseke birdeı nemese uqsas taýarlardy óndiretin jáne satatyn kompanııalar arasynda bolady. Mysaly: «Coca Cola» jáne «Pepsi» kompanııalaryn alsaq. Eki kompanııa ónimi óte uqsas, tıisinshe básekelestik túri tikeleı.
Al janama báseke, kerisinshe, ártúrli taýarlardy nemese qyzmetterdi óndiretin jáne satatyn, biraq birdeı resýrstar nemese tutynýshylar úshin básekelesetin kompanııalar arasynda bolady. Oǵan «Fanta», «Sprite» syndy sýsyndardy alýǵa bolady. О́nim túrinen bólek ornalasqan jerine baılanysty da kompanııalardy básekelestikke bólýge bolady. Olar halyqaralyq nemese ulttyq bolady. Halyqaralyq báseke álemdik naryqta básekege túsetin ártúrli elderdiń kompanııalary arasynda oryn alady. Ulttyq básekelestik, kerisinshe, bir eldegi kompanııalar arasynda bolady.
Degenmen, básekelestiktiń ekonomıkaǵa keri áserin tıgizetin kezeńderi de bolady. Durys emes báseke naryqtyń monopolııalanýyna jáne tutynýshylardyń quqyqtarynyń buzylýyna ákelýi múmkin. Sonymen qatar jumys oryndarynyń qysqarýyna jáne kompanııalar úshin kiristiń tómendeýine ákelýi yqtımal.
Básekelestik durys bolýy úshin naryqta básekeniń damýyna yqpal etetin jaǵdaı jasaý qajet. Buǵan naryqty retteý, tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaıtyn jáne naryqtyń monopolııalanýyna jol bermeıtin erejeler men zańdardy jasaý arqyly qol jetkizýge bolady. Sondaı-aq naryqqa erkin qol jetkizýdi qamtamasyz etý, jańa kompanııalar úshin syrtqy jáne ishki máslelerden týyndaıtyn kedergilerin azaıtý mańyzdy. Ekonomıkadaǵy básekelestikti damytýdaǵy memlekettiń rólin de kórsetip ketpesek bolmaıdy. Memleket naryqtaǵy básekelestikti yntalandyrýǵa baǵyttalǵan birneshe strategııalardy júzege asyrady. Mysaly, fırmalardyń birigýine nemese monopolııalardyń paıda bolýyna jol bermeý úshin monopolııaǵa qarsy zańdar qabyldaýy múmkin, bul básekelestikti bir jolǵa túsirýi múmkin. Sondaı-aq fırmalardyń baǵany shekten tys kóterýine jol bermeý úshin baǵany baqylaýdy engize alady, bul naryqtyń burmalanýyna jol bermeıdi.
Memlekettiń básekelestikke yqpal etýiniń taǵy bir tásili - barlyq fırmalar úshin teń jaǵdaı jasaý. Bul jańa jáne shaǵyn fırmalarǵa iri jáne naryqta orny qalyptasqan kompanııalarmen bir deńgeıde básekelesýge múmkindik beredi. Sonymen qatar nesıe berý, zertteýlerdi qarjylandyrý jáne salyq jeńildikterin usyný arqyly shaǵyn jáne ınnovasııalyq fırmalardy qoldaı alady.
Sondaı-aq naryqtardy retteý arqyly básekelestikti yntalandyra alady. Jańa fırmalar úshin naryqqa kirýdegi kedergilerdi azaıtyp, básekelestiktiń kúsheıýine ákelýi múmkin. Bul sonymen qatar tutynýshylarǵa paıda ákeletin jańa ónimderdi kóbeıtedi.
Osylaısha, básekelestik ekonomıkanyń mańyzdy qozǵaýshy kúshi bolady jáne ol naryqtardyń qalaı jumys isteıtinine áser etedi. Durys básekelestik fırmalardy ınnovasııalardy engizýge, tıimdirek bolýǵa jáne tutynýshylarǵa joǵary sapaly taýarlar men qyzmetterdi usynýǵa ıtermeleıdi. Básekelestik bolǵan kezde fırmalar baǵalaryn tómendetýge májbúr bolady, bul taýarlar men qyzmetterdiń qoljetimdiliginiń artýyna ákeledi. Básekelestik naryqtyń tıimdiligin jáne resýrstardy ońtaıly bólýdi arttyrady. Bul arqyly ekonomıkalyq ósim bolady. Memleket ekonomıkadaǵy básekelestikti yntalandyrýda sheshýshi ról atqarady. Teń jaǵdaı jasaý, naryqtardy retteý, shaǵyn jáne ınnovasııalyq fırmalardy qoldaý jáne olardy qadaǵalaý arqyly memleket básekelestikke yqpal ete alady.
Qorytyndylaı kele, turaqty ekonomıkalyq ósý men damýdy qamtamasyz etý úshin ekonomıkadaǵy básekelestikke basymdyq berý kerek. Sebebi básekelestik - ekonomıkanyń basty draıveri.
Gúlmıra KÝZEMBAEVA,
L.N.Gýmılev atyndaǵy
EUÝ stýdenti
