Azattyq úshin aıqasta shahıd ketken Shandor shaıyr jalǵannyń jaryǵynda nebári jıyrma alty jyl ǵana ómir súrse de artyna óshpes mura qaldyryp úlgerdi. Tulpar minip, tý ustap, ultynyń ulyqtaýǵa laıyq ulyna aınaldy. Eń bastysy, et júregi eljirep elin súıdi.
«Bir sóz aıtsam oqtalyp,
Renjimes ózgeler.
Jer betinde joq halyq,
Vengrlerge teń keler».
Osy joldardy oqyǵanda sizdiń de ón boıyńyzdy ózgeshe kúıge bóler ótkir sezimder bıleıdi.
Keıde kúńirenip, bodandyq buǵaýynda bulqynǵan arda jurtynyń azyp-tozyp bara jatqanyna jany ashıdy.
«Danalyǵy, qaraǵym,
Sanasynda saqtaýly.
Endi quryp barady,
Osy halyq maqtaýly».
Asaý sezimder aryndaǵan albyrt shaǵynda ol asqaq romantıkanyń jalaýyn jelbiretti. Mahabbatty, súıispenshilikti, jastyqty jyrlady.
«Aq tańymdy ysyrdy túnder meniń,
Osy ǵana edi ǵoı gúl bergenim.
Qoshtasqaly otyrmyn kele sala,
Aımalap ta men seni úlgermedim.
Mahabbatqa tabynar tabynsa adam,
Jaratqanyń jar bolsyn,
jarym, saǵan».
Alaıda el úshin eńirep týǵan esil er «súıdim, kúıdimniń» ádemi áserimen erte qoshtasty. Jatjerlikter janshyp, ezgen halqynyń azattyǵy jolynda atqa qondy. Otanshyldyq, ultjandylyq uǵymdary aldyńǵy kezekke shyqty. О́ıtkeni baılaýly basqa baq qonbasyn bildi. Tarıhtyń taıǵaq keshýinde ekiniń birin tańdaýǵa týra keldi.
«Mahabbat jáne Bostandyq,
Bilmeımin budan basqany.
Mahabbat qonsa qolyma,
О́mirim berip, alamyn.
Erkindik úshin sony da,
Qurbandyǵyna shalamyn».
On toǵyzynshy ǵasyrdyń orta tusynda azattyq ańsarynan oıanǵan Eýropanyń kóptegen eli otarshyldyqqa qarsy kóterilip, qoldaryna qarý aldy. Sol tusta Dýnaı boıyndaǵy madıarlar da bulqan-talqan búlindi. Astamsynǵan aýstrııalyqtarǵa bas uryp, baǵynǵylary kelmedi. Aqyryp teńdik suraǵan arystardyń mańdaı aldynda marǵasqa Shandor Petófı júrgeni ámbege aıan. Ashynǵan aqynnyń aýzynan ot-jalyn atqylady.
«Tappaı maǵan balama,
Yrza bolar El-anam.
Halqym úshin bir kúni,
Kek alamyn Venadan.
Júrekterge tilimdep,
Jazam ana tilimde.
«О́lim!» – myqty óleńim,
Sol bolady túbinde».
Al endi myna bir shýmaqtar onyń ómirdegi ózgermes ustanymy, shyǵarmashylyǵynyń urany sekildi kórinedi.
«Tur, madıar! Basyń kóter! Synatpa!
Qasiretti qalyń eldi jylatpa!
Ne uly bol, ne quly bol zamannyń,
Ermin deseń, qarý al da, min atqa!
Ashý-kektiń alaý-oty qozdasyn!
Bes qarýdy tat baspasyn, tozbasyn!
Ońbaıdy adam eli menen jurtynan
Joǵaryraq qoıar bolsa óz basyn!»
Qalam men qarýdy qatar ustaǵan hýngardyń qaharman perzenti peshenesine jazylǵan qysqa ǵumyrynda sóıtip týǵan halqynyń tórt qubylasyn túgendeýge qyzmet etti. Joryq jyrlarymen sońynan ergen sarbazdardyń rýhyn kóterdi. Erlikke, eldikke úndedi. Aqyry attandap ata jaýǵa qasqaıa shapqan qandy shaıqastardyń birinde qaza tapty. Qapııada opat bolǵan batyrdyń súıegi qaıda qalǵany kúni búginge deıin belgisiz. Aıtylar ańyz-ápsana kóp. Biraq baılamy joq. Qaısysyna senerińdi bilmeısiń. Bir biletinimiz – onyń jarqyn beınesi men jalyndy jyrlary el-jurtynyń máńgilik esinde qaldy.
...Aıtpaqshy, biz kitaphanadaǵy kezdesýde otyr edik qoı. Aqynnyń asqaq jyrlary bizdi bir qıyrdan bir qıyrǵa jetelep áketkenin qalaı baıqamaı qalǵanbyz. Oqasy joq, ol da osynaý taqyryp aıasyndaǵy tolqý-shalqý emes pe?..
Mańǵazdana minbege kóterilgen Majarstan elshisi Otto Ivan Rona áńgimesin áriden bastap, Shandor Petófıdiń tulǵalyq qasıetterine toqtaldy. Tańdanysyna qaraı, myna kitaptyń esh kedergisiz ári tez arada jarııaǵa jetkenin, endi onyń joǵary oqý oryndaryna, mektepterge, kópshilik kitaphanalarǵa tegin taratylatynyn, bul eki el arasyndaǵy mádenı-ádebı baılanystardyń nyǵaıýyna úlken úles qosatynyn rızashylyqpen aıtty. Sóziniń sońynda Sh.Petófıdiń bir-eki óleńin majar tilinde oqyp berdi.
Túrki akademııasynyń prezıdenti Shahın Mustafaev majarlardyń maqtanyshy Shandor Petófı tek tamasha aqyn ǵana emes, sarabdal saıası qaıratker ekenin de aıryqsha atap ótti. Dúnıejúzindegi ulttyq qozǵalystar tarıhymen jastaıynan tanysqanyn alǵa tarta otyryp, olardyń kóbine óziniń eliktep óskenin eske aldy. Túrkologııany nasıhattaýǵa kóp kóńil bóletin Majarstanmen birlesip ózderiniń birqatar jobalardy júzege asyryp jatqandaryn tilge tıek etti.
Mándi májiliste belgili memleket jáne qoǵam qaıratkeri, ǵalym Ádil Ahmetov, Ulttyq kitaphana basshysynyń orynbasary Nurjan Joldybalınov, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Jumamurat Shámshi sóz sóılep, óz oılaryn ortaǵa saldy.
Basqosý barysynda sharaǵa qatysýshy zııaly qaýym ókilderi Shandor Petófıdiń ómiri men shyǵarmashylyǵyna arnalǵan kórmemen tanysyp, ózderi biletin jáne bilmeıtin biraz málimetke qanyqty.
