BASYM BAǴYTTARǴA BETBURYS

Ońtústiktiń bıylǵy kóktemin túsiný qıyndaý. Á degende ádettegiden mol túsken ylǵal egis jumystaryn erterek bastaýǵa tusaý bolsa, sáýir aıynda álgi kól-kósir jaýyn sap tıylyp, ókpek jel úrledi de ketti. Tipti, kúrt salqyndaǵan aýa-raıy keı aımaqtarda sharýalardyń etek-jeńderin eriksiz qymtanýǵa májbúrledi. Degenmen, qol qýsyryp otyrýǵa bolmaıdy. Kóktem reńiniń súreńsiz bolǵanyna qaramastan oblys dıqandary dala jumys­taryn mamyr aıynyń aıaǵyna deıin sozsa da, áıteýir, áýpirimmen aıaqtap shyqty. – Úkimettiń ustanatyn baǵyty – ónimdi halyqtyń qajettiligi men rynoktyń surany­syna saı óndirý, – deıdi Jambyl oblysy ákimdiginiń aýyl sharýashylyǵy basqarma­synyń bastyǵy Murat Ásilbekov. Egin sharýashylyǵy salasyn­daǵy suranysy joǵary jekelegen daqyldardy ósirýge memle­ket tarapynan basymdyq berilipti. Iаǵnı, Úki­met qaýlysymen bekitilgen ereje talaptaryna sáıkes álgi basymdyq berilgen daqyldar egil­gen alqaptardyń árbir gektaryna shaǵý joly­men respýblıkalyq bıýdjetten tikeleı trans­fertter arqyly sýbsıdııa tólenip keledi eken. Elbasy Qazaqstan halqyna Joldaýynda taıaýdaǵy onjyldyqta ekonomıkanyń damýy jedel ártaraptandyrý jáne ulttyq ekono­mıka­nyń básekege qabilettiligin arttyrý esebi­nen qamtamasyz etiletindigin, al bul mindet óndiriske ınnovasııalar engizý arqyly ǵana sheshiletindigin atap ótkeni belgili. Bul oraıda ártaraptandyrýdyń mańyzdy segmentteriniń biri – agroónerkásiptik keshendi damytý ekendigi, al onyń damýy negizgi 3 baǵytta júrýi kerektigi erekshe atalyp ótti. Onyń birinshisi – eńbek ónimdiligin art­tyrý. Al eńbek ónimdiligi – óndirilgen ónim­derdiń kólemin arttyryp, sapasyn jaqsartý­men baǵalanady. Sondyqtan, aýyl sharýashy­lyǵy taýarlaryn óndirýshilerdi básekege qa­biletti, sapasy men suranysy joǵary,  Úkimet tarapynan basymdyq berilgen ónimderdi óndirýge yntalandyratyn  memlekettik qoldaý sharalary jyldan-jylǵa jaqsaryp keledi. Ekinshi mindet – azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý. Bul mindetke saı, 2014 jyly ishki rynoktaǵy ótimdiligi joǵary azyq-túlik taýarlarynyń 80 paıyzyn otandyq ónimder quraýy tıis. Atap aıtqanda, barlyq astyq ónimderi – nan, toqash, kespe, makaron ónimderimen, jemis-kókónispen, qant ónimderimen, ósimdik maıymen jáne basqa da azyq-túlikpen ózimizdi qamtamasyz etýdi 2014 jylǵa qaraı 80 paıyz kólemine jetkizý qajet. Joldaý arqyly alǵa qoıylyp otyrǵan úshinshi mindet – óndirgen ónimderdiń eksport­tyq áleýetin kóterip, olardyń shetel rynokta­ryna shyǵýyna jol ashý. Bul mindet te suranysy men básekege qabilettiligi joǵary, rynokta ótimdi ónimder óndirýmen júzege asatyn shara. Jambyl oblysy ákimdigi aýyl sharýashy­lyǵy basqarmasynyń bastyǵy Murat Ásilbe­kovtiń aıtýynsha, oblys agroónerkásip kesheni aldyna qoıylǵan osynaý mindetterdi júıeli atqaryp, oryndaý maqsatynda salada órke­nıet­tik damýǵa beıimdelgen kóptegen jańa­shyldyqtardy júzege asyrý jumystary júrgi­zilýde eken. Onyń ishinde tuqym sharýashy­lyǵyn damytý, jemis-kókónis ónimderi men basqa da daqyldardy óndirý úshin tamshylatyp sýarý tehnologııasyn paıdalaný, jylyjaılar, jemis-kókónis saqtaıtyn qoımalar salý, aýyl­dyq tutynýshylar kooperatıvteri men servıs­tik-daıyndaý ortalyqtaryn qurý, sharýashy­lyqtardy irilendirý, qaıta óńdeý kásiporyn­daryn modernızasııalap, qaıta qurý sekildi jáne taǵy basqa da naqty jumystar júrgizilip otyrǵanyn aıtý kerek. Bul tarap­taǵy sharalarǵa memleket tarapynan, sondaı-aq ár túrli qarjy ınstıtýttary arqyly kóptegen qoldaý sharalary da qarasty­rylypty. Mysaly, oblystyń agroónerkásip kesheni salasyndaǵy barsha jumystardy qoldaýǵa 2009 jyly barlyq kózderden 7 mlrd. teńgeden asa qar­jy resýrstary (onyń ishinde respýblı­ka­lyq bıýdjetten tikeleı transfertter túrinde 1,7 mlrd. teńge, oblystyq bıýdjetten 12,0 mln. teńge) bólinip, ıgerilgen bolsa, 2010 jylǵa  salanyń turaqty damýyna barlyq kózderden  11 mlrd. teńge (onyń ishinde respýblıkalyq bıýdjetten tikeleı trans­fertter túrinde 1,8 mlrd. teńge, oblystyq bıýdjetten 162,0 mln. teńge) qaralǵany osy sózimizge dálel. Joǵaryda atalǵan mindetterdi sheshý úshin oblysta egin sharýashylyǵyndaǵy ártaraptan­dyrý aıasynda 2010 jyldan bastap kúzdik bıdaı alqaptaryn birshama qysqartý esebinen basym baǵyttaǵy maıly daqyldar: soıa, raps, qant qyzylshasy, jemis-kókónis, mal azyǵy daqyldary jáne basqa da ekonomıkalyq jaǵynan tıimdi daqyldardyń kólemi kóbeıtilipti. Bul da batyl betburystardyń biri. О́tken  jyly oblys boıynsha aýyl sharýashylyǵy daqyldary egilgen alqaptar kólemi 471,2 myń gektardy qurasa, 2010 jyly olar 520,2 myń gektarǵa ornalastyrylǵan. Al onyń 156,9 myń gektaryn kúzdik bıdaı alqaptary, 102 myń gektaryn burynǵy jyldary egilgen kópjyldyq shópter quraǵan. Bıyl kóktemde bularmen qatar  96,3 myń ga jazdyq masaqty daqyldar,  59,4 myń ga  maıly daqyldar, 6 myń ga  qant qyzylshasy, 5,4 myń ga kartop, 11,1 myń ga dándik júgeri, 12,3 myń ga kópjyldyq shópter, 17,8 myń ga birjyldyq shópter, 24,8 myń ga kókónis-baqsha ónimderi men basqa da aýyl sharýashylyǵy daqyldaryn ornalastyrý josparlanyp, júzege asyrylǵan. Oblysta jyl saıyn orta eseppen óndiri­letin 200 myń tonnadan asa azyqtyq bıdaıdyń 66,1 paıyzy óńdelip, qalǵandary sharýashy­lyqtardyń óz qajettiligine jumsalady. Soǵan qaramastan, oblysqa nan, toqash jáne basqa da kondıter taǵamdaryn óndirýge qajetti sapaly un soltústik oblystardan tasymaldanady. О́ıtkeni, Jambyl oblysynda ósiriletin bıdaı men odan tartylatyn unnyń sapasy soltústik oblystarmen salystyrǵanda tómen. Bul aldaǵy ýaqytta dıqandar qaýymy qaýyrt qolǵa alyp, oń sheshimin tabýǵa tyrysatyn máseleniń biri. Sonymen birge gektary “qysqarǵan” astyq daqyldarynyń ornyna búgingi kúni qaýyrt kóbeıip kele jatqan tórt túlikke qajetti  arpa, trıtıkalı, júgeri sııaqty mal azyǵy da­qyl­daryn, sondaı-aq ósimdik maıyn shyǵarýǵa qajetti  maıly daqyldardy, qant pen sheker shyǵarýǵa qajetti  qant qyzylsha­synyń jáne suranysy árdaıym joǵary  jemis-jıdek, kókónis daqyldarynyń kólemi ulǵaıyp kele jatqanyn da maquldamasqa bolmaıdy. Bul qadam  makaron, túrli jarmalar, nan-toqash, kondıterlik taǵamdar, ósimdik maılary, qant-sheker, konservilengen jemister men kókónis­ter, quramajem ónimderin óndirý boıynsha oblysta burynnan jumys istep turǵan jáne jańadan iske qosylyp jatqan óndiris oryn­daryn  qajetti shıkizat ónimderimen jetkilikti qamtamasyz etýge jol ashady dep kútilýde. Turǵyndardy otandyq qant ónimderimen jetkilikti qamtamasyz etýdi jolǵa qoıý úshin oblysta qant qyzylshasyn ósirý qaıta qolǵa alynyp, ony damytýǵa úlken mán berilip otyr. Qazir respýblıka boıynsha shyǵary­latyn qanttyń 97 paıyzy ımporttyq shıkizat – qant quraǵynan, ıaǵnı trostnıkten óndiri­ledi. Al azyq-túlik qaýipsizdigi talaptaryna sáıkes ózimizde óndirilgen qanttyń 20 paıyzyna otandyq shıkizat paıdalanylýy tıis. Osy maqsatta ústimizdegi jyly oblystaǵy 2 qant zaýyty - Taraz qalasyndaǵy “Qant” AQ pen Merki aýdanyndaǵy “Merki qant zaýyty” JShS-in  qant qyzylshasy shıkizatymen jetkilikti qamtamasyz etý úshin oblys boıynsha qant qyzylshasy alqaptary 6 myń gektarǵa jetkizilip otyr. Aldaǵy jyldary ol 12-14 myń gektarǵa jetkizilmekshi eken. Al kókónis ónimderi oblys halqynyń surany­syn tolyq ótep qana qoımaı, sonymen birge elimizdiń soltústik óńirlerine shyǵaryp, satýǵa  tolyq jetedi. Mysaly, jambyldyq kókónisshiler respýblıka boıynsha jalpy óndiriletin kókónis ónimderiniń 30 paıyzǵa jýyǵyn ósiredi. Máselen, 2009 jyly kókónis ónimderi 381,1 myń tonna kóleminde ósirilip, oblys halqynyń qajettiliginen 5 esege artyq boldy. Degenmen, oblys halqyn kókónis ónimde­rimen jyl boıy qamtamasyz etý maqsatynda burnaǵy jyly oblys boıynsha jalpy kólemi 2,86 ga 65 jylyjaı iske qosylsa, ótken  jyly  5,7 ga quraıtyn 100 jylyjaıdyń qurylysy aıaqtalǵanynan habardarmyz. Onyń ishinde Jambyl aýdanynda Jambyl oblysy ınnovasııalyq qorynyń  qarjylandyrýymen jalpy kólemi 5,15 ga quraıtyn 92 jylyjaı iske qosylǵany belgili. Qazir oblysta jalpy kólemi 15,2 ga quraıtyn ár túrli kókónister ósiriletin 199 jylyjaı bar. Aldaǵy ónim jınaý maýsymynda bul jylyjaılardan shamamen 680 tonna kókónis ónimderin alý josparlanyp otyrǵan kórinedi. Deı tursaqta, oblysta jemis-jıdek, júzim ónimderiniń jetkiliksizdigi seziledi. Bul ónimder jyl saıyn 8-10 myń tonna kóleminde ǵana óndirilip, oblys halqynyń jalpy qajettiliginiń 70 paıyzǵa jýyǵyn ǵana qamtamasyz etip otyr.  Sondyqtan, oblys rynoktary  jemis-jıdek jáne júzim ónimderine kelgende ylǵı syrtqa táýeldi. Oblys halqyn óz jemis-jıdek jáne júzim ónimderimen qamtamasyz etý maqsatynda  2008 jyly 1138 ga jemis jáne 23,1 ga júzim kóshetteri otyrǵyzylsa, 2009 jyly 1013,8 myń gektarǵa jemis daqyldary men 22,2 ga júzimdikter  otyrǵyzylǵan. Bıyl bul daqyl­dardy 115 gektarǵa ornalastyrý josparlanǵan. Biz sóz etip otyrǵan basym baǵyttaǵy daqyldardyń barlyǵy da sýdy kóp qajet etedi. Sý tapshylyǵyna baılanysty olardy aǵyn sýmen meldektetip sýarýǵa múmkindik joq. Sondyqtan aýylsharýashylyq daqyldaryn sýarýda únemdeý tehnologııalaryn paıdalaný maqsatynda 2008 jyly oblysta 303 gektar alqapqa, 2009 jyly 900 gektar alqapqa tamshylatyp sýarý tehnologııasy engizilip, táp-táýir nátıje bergen bolatyn. Basqarma bastyǵynyń aıtýynsha, aldaǵy jyldary oblys boıynsha bul kórsetkishti 2 myń gektarǵa jetkizý mejelenip otyr eken. Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıini, oblys dıqandary tarapynan atqarylyp jatqan is-sharalardyń barlyǵy da túptep kelgende, ishki jáne syrtqy rynokta ótimdi, basym baǵyttaǵy daqyldardy jetkilikti egip, olardan sapaly da, mol ónim alýǵa jol ashpaq. Kósemáli SÁTTIBAIULY. Jambyl oblysy.