Bul meshittiń tarıhy tym tereńde. Meshitti 1266 jyly Baıbarys sultannyń ózi saldyrǵan bolatyn. Mámlúk sáýlet óneri úlgisi boıynsha boı kótergen meshit aýmaly-tókpeli dáýirlerde túrli aýyr jaǵdaıdy bastan ótkerdi. Olaı deıtinimiz, meshit munarasy qulatylyp, áskerı kazarmaǵa, naýbaıhanaǵa aınalǵan, qańyrap bos qalǵan kezi de boldy. Qazaqstannyń jan-jaqty járdeminiń arqasynda Baıbarys sultan meshiti bastapqy keskinine saı qaıta jańǵyryp, tarıhı qundylyǵy men erekshe sáýletimen Mysyr astanasyna kórik berip tur.
О́z zamanynda Mámlúk sultany Baıbarys pen Altyn Orda hany Berkeniń arasynda berik dıplomatııalyq baılanys bolǵan edi. Baýyrlas eki el kúsh biriktirý nátıjesinde Islam álemindegi iri jeńisterge qol jetkizdi. Mámlúk sultandyǵy men Altyn Orda handyǵy arasyndaǵy sol baılanys elimiz táýelsizdigin alǵan tusta qaıta jalǵasty.
1993 jyly sáýirde Kaır qalasynda Qazaqstannyń Mysyrdaǵy elshiligi ashyldy. Eki elge ortaq dinı qundylyqtar men tarıhı tulǵalardy nasıhattaý isi qolǵa alyndy. Qazaqstan jáne Mysyr úkimetteri arasynda ortaq kelisimder qabyldanyp, nátıjesinde eki elge ortaq tarıhı mura – Baıbarys meshitiniń jóndeý jumystary qolǵa alyndy. Qazaqstan Úkimeti dańqty babamyzdyń meshitin jóndeýge 4,5 mln dollar bóldi. Mine, jóndeý jumystary aıaqtalyp, qulshylyq úıi jamaǵatqa esigin qaıta ashqan tarıhı sátke kýá boldyq. Bul ıigilikti is – Qazaqstan men Mysyr arasyndaǵy baılanystyń qarqyndy túrde damyp kele jatqanynyń bir aıǵaǵy.
Biz úshin Baıbarys qandaı qadirli bolsa, Mysyr halqy da solaı qurmetteıdi. Oǵan osy saparymyzda taǵy da kóz jetkizdik. Mysyr ǵana emes, kóptegen musylman elderi Baıbarys sultandy jaqsy biledi, jaqsy kóredi. Ony kóptegen elge saparlaı barǵanda baıqap júrmiz. Musylman halyqtary nege Baıbarys sultandy erekshe qurmetteıdi? Sebebi Baıbarys Mámlúkter memleketin basqarǵan kezde Islamdy bólshekteýge tyrysqan kresshiler joryǵyna, asyl dinniń aıbynyn qashyrǵan mońǵol shapqynshylyǵyna toıtarys berdi. Din dushpandary Islam halıfatyn qulatqan kezde Mysyrdy Islam áleminiń ortalyǵyna aınaldyryp, dinniń shyraǵyn qaıta jaqty. Naqtyraq aıtsaq, Islam álemi halıfasyz qalyp, musylmandardyń qut-berekesi qashqan kezde Baıbarys sultan jan saýǵalap júrgen Abbası halıfatynyń ókilin Kaırge aldyryp, zor qoshemet kórsetti. Ony Islam áleminiń halıfasy etip jarııalady. Baıbarys sultannyń pármenimen juma qutbasynda halıfanyń aty jazylǵan aqshalar qoldanysqa endi. Osy qurmeti úshin Abbası halıfasy Baıbarysty «Mysyr, Sham, Bákr, Hıjaz, Iemen jáne Evfrat aımaqtarynyń bıleýshisi» dep atady. Alaıda Baıbarys sultan «Hıjaz aımaǵynyń bıleýshisi» degen ataqtan bas tartyp, «Hadımýl-haramáın», ıaǵnı «Qasıetti qos haramnyń (mekenniń) qyzmetshisi» dep ataýdy laıyq kórdi. Baıbarystyń «bıleýshi» ataýynan bas tartyp, «qyzmetshi» degen atty ózine laıyq kórýi Allanyń shynaıy musylman quly bolǵanyn kórsetedi.
Baıbarystyń bılikke kelýimen Mysyrda jańa tarıhı kezeń bastaldy. Sultan bar kúshin halyqtyń áleýetin kóterýge, eldiń damýyna baǵyttady, memlekettiń ishki qaýipsizdigin árdaıym nazarynda ustaýǵa tyrysty. Halyq ómirimen etene tanysý maqsatynda hazireti Omar (oǵan Alla razy bolsyn) sekildi qarapaıym kıinip, el ishin aralady. Eldegi alym-salyqty azaıtty, sáýlet ónerin, poshta qyzmetin, syrtqy saıasatty jetildirdi. Baıbarys sultan naǵyz dıplomat edi. Ol syrtqy saıasatta áskerı kúshke ǵana emes, áskerı kúshten kem yqpal etpeıtin dıplomatııalyq saıasatqa da júgindi. Sonyń arqasynda Mysyrdyń Vızantııa, Altyn Orda memleketterimen baılanysyn kúsheıtti. Baıbarys Mádınadaǵy Paıǵambar meshiti, musylmandar úshin qasıetti sanalatyn basqa da kóptegen kóne murany qalpyna keltirdi. Arada qanshama jyl, qansha ǵasyr ótse de musylmandar Baıbarys babamyzdyń osy jaqsylyqtaryn eshqashan umytqan emes.
Qazaqstan men Mysyrdy eki elge ortaq dinı qundylyqtar, ortaq tarıh pen Baıbarys babamyz sekildi ortaq tarıhı tulǵalar baılanystyrady. Búginde osy salalar boıynsha baılanys jańa deńgeıge kóterildi, eki el arasyndaǵy yntymaqtastyqty nyǵaıtý jolynda túrli aýqymdy jumys atqarylyp jatyr. Sonyń biri osy Baıbarys sultan meshitiniń qaıta qalpyna keltirilýi dep bilemiz. Bul jaıynda Senat tóraǵasy Máýlen Áshimbaev meshittiń ashylý saltanatynda: «Baıbarys sultan meshitiniń qaıta qalpyna keltirilýi birlesken jumystyń ıgi nátıjesi ekeni sózsiz. Aldaǵy ýaqytta bul oryn bizdiń halyqtarymyzdyń arasyndaǵy altyn kópir bolady dep senemiz», dep aıryqsha atap ótti.
Sapar aıasynda Senat tóraǵasy Máýlen Áshimbaev bastaǵan resmı delegasııa ál-Azhardyń Joǵarǵy ımamy, sheıh Ahmed at-Taıebpen kezdesti. Ahmed at-Taıeb 2022 jyly Qazaqstanǵa arnaıy kelip, Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń basqosýyna qatysqan edi. Sol saparynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevpen kezdesti. Osy kezdesýde Prezıdentimiz ál-Azhardyń Joǵarǵy ımamyna: «Biz ózińiz basqaratyn «Ál-Azhar» ýnıversıtetin ortaq dinimiz – ıslam qundylyqtaryn dáripteýshi «shamshyraq» retinde qarastyramyz. Sondyqtan toleranttyq pen ustamdylyqty, sabyrlyq pen meıirimdilikti tý etken ortalyq ǵulamalarynyń Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń basqosýyna qatysýy biz úshin óte mańyzdy», deı kelip, «Ál-Azhardyń» Qazaqstanda Islam bilimi men zertteýleriniń damýyna qomaqty úles qosyp otyrǵanyn erekshe atap ótken bolatyn.
Biz Kaır qalasynda ótken Baıbarys sultannyń 800 jyldyǵyna arnalǵan halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııanyń deńgeıin erekshe baǵalaımyz. Baba muralaryn túgendeýge arnalǵan ǵylymı jıyn barysynda mysyrlyq jáne qazaqstandyq ǵalymdar baıandama jasap, tyń derekterdi ortaǵa saldy. Baıbarystaný ǵylymynyń jańa baǵyttary aıqyndaldy.
Senat tóraǵasy Máýlen Áshimbaev túrkiden shyqqan dańqty tulǵa Baıbarys babamyzdyń 800 jyldyǵyn joǵary deńgeıde ótkizgeni úshin Mysyr eli basshylyǵy men halqyna Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń alǵysyn jetkizdi.
Din turǵysynan qaraǵanda, Uly daladaǵy dástúrli ıslam men bizdiń topyraqtan shyqqan danalardyń musylman álemindegi ǵulamalyq, hakimdik, qaharmandyq tuǵyry – jan-jaqty zertteýdi talap etetin taqyryp.
Qazaqstan Musylmandary dinı basqarmasyna qatysty oqý oryndarynyń ǵylymı-zertteý ortalyqtary osy baǵytta zertteý jobalaryn qolǵa alýdy josparlap otyr.
Naýryzbaı qajy TAǴANULY,
Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń tóraǵasy,
Bas múftı
