Halyqtyń kúni áli de kómirge qarap tur

«Jańa energetıkalyq paradıgma jaǵdaıynda kómir salasyn damytý múmkindikteri» atty forýmda sala mamandary ózekti ta­qyryptardy talqyǵa saldy. Kómirdi jetkizýdiń jańa eks­porttyq baǵyttaryn izdep, qatty otyndy baıytý jáne jo­ǵary qundy ónimderge qaıta óńdeý boıyn­sha jańa tehnologııalardy engizý, kómir hımııasy men kómirdi taza jáne tıimdi paıdalanýdyń basqa da joldaryn damytý, óndiriste qaýipsizdikti qamtamasyz etip, kómirteksizdendirý saıasaty aıasynda kómir óndirý pers­pektıvalaryn aıqyndaý, óndiristiń tıimdiligin arttyrý máseleleri kezek kúttirmeıdi.

Qatty otyndy Úkimet qadaǵalap otyr

Forýmda Indýstrııa jáne ınfra­qurylymdyq damý vıse-mınıstri Iran Sharhanuly salany damytý strategııasyna qatysty Úkimettiń joba-jospary jóninde aıtty.

«Bul forým salalyq máse­lelerdi keńinen talqylaýǵa, bá­sekege qabilettilik pen ınves­tısııalyq tartymdylyqty arttyrý úshin ony damytý strategııasyn ázirleýge arnalǵan alań bolyp otyr. Búgingi tań­da kómir ónerkásibi elektr ener­gııasynyń 70%-ǵa jýyǵyn ón­dirýdi, koks óndirisiniń 100% júktemesin qamtamasyz etedi. Otan­dyq sektordyń jáne el tur­ǵyn­darynyń otynǵa qajet­tiligin qanaǵattandyrady», dedi ol.

«Qazir elimizdegi otyz shaqty kásip­oryn halyqqa, energetıka jáne ónerkásip salalaryna qajet kómirdi óndirýmen aınalysady. Sóıtip, 30 myńǵa jýyq adamdy jumyspen qamtamasyz etip otyr. Byltyr elimizdiń kómir óndirýshi kásiporyndary 113,9 mln tonna kómir óndirdi, bul burnaǵy jylmen salystyrǵanda 1,9%-ǵa artyq», dep sózin jalǵaǵan vıse-mınıstr ishki naryqty qamtamasyz etý maqsatynda kómirdi eksporttaýǵa salynǵan tyıymdy taǵy alty aıǵa uzartqanyn aıtty. 

Búginde Úkimet 8 jobany júzege asyrýdy jáne óndiris kólemin ulǵaıtýdy kózdeıtin Otyn-energetıka keshenin da­mytýdyń 2029 jylǵa deıingi tujyrym­da­ma­syn bekitti. Ekibastuz GRES 1 jáne 3-te jańa energobloktardyń qurylysy bastalyp, 2028 jyly Kókshetaý men Semeı qalalarynda JEO iske qosylady eken. О́zbekstanǵa 2025 jyldan bas­tap kezeń-kezeńimen 12,8 mıllıon tonnaǵa deıin kómir jetkizý qarastyrylǵan. Buıyrtsa, budan bylaı kómirdi eksporttaý baǵyttary keńeıedi. Osyny aıtqan mınıstr orynbasary jańa jobalarǵa toqtaldy.

Tamyz aıynda «Bogatyr» razrezinde óndi­ris kólemi jylyna 50 mln tonnaǵa artyp qarashada Shu­barkól kómirde 400 myń tonna arnaıy koks, belsendirilgen kómir (400 tonnaǵa deıin) jáne gýmındi tyńaıtqyshtar (900 tonnaǵa deıin) óndiretin jańa zaýyt iske qosylady», dedi I.Shar­hanuly.

Onyń aıtýynsha, naqty sharalarǵa qaramastan salada problemalar bar. Olardyń biri – qosylǵan quny joǵary jańa ónimderdi (gaz, benzın, motor maıy jáne t.b.) alý úshin kómirdi tereńirek keshendi óńdeý jobalaryn júzege asyrý kerek. Bul, árıne, elimizdiń kómir áleýetin paıdalaný tıimdiligine aıtarlyqtaı áser etip, jarqyn bolashaqta kómir ónerkásibin damytýdyń basym baǵyty bolady.

Belgisizdik – basty qıyndyq

«Taý-ken metallýrgııalyq kásiporyn­dar­dyń respýblıkalyq qaýymdastyǵy» MM atqarýshy dırektory N.Radostoves óz baıandamasynda birneshe túıindi máseleni alǵa tartty. «Qazaqstan ekonomıkasyn dekarbonızasııalaý jónindegi Úkimet saıasatyn jáne kómir ónerkásibin odan ári ártaraptandyrýdyń naqty jos­parynyń joqtyǵyn eskere otyryp, búginde bul sala belgisizdik jaǵdaıynda ekenin ashyq aıtý kerek. Kómir óndirý­diń keleshek perspektıvalarynda qalyp­tas­qan belgisizdik kompanııalarǵa odan ári jumys pen shyǵyndardy josparlaý týraly kózqarasty qalyptastyrýǵa múm­kindik bermeıdi», dedi ol.

«Elektr energııasyn óndirýdiń tapshylyǵyna jáne halyqty gazben nashar qamtamasyz etýge baılanysty Úkimetiń «jasyl» kún tártibindegi maqsatty mindetterdi qaıta qaraý jáne kómirdi saqtaý qajettigi týyndady. Kómirdi taza jaǵýdyń qoldanystaǵy tehnologııalaryn eskere, ony óndirýdiń qorshaǵan ortaǵa áserin azaıtý pers­pektıvalary bar. Endi kómirden jańa taýar óndirýdi jolǵa qoıýdyń joldaryn naqty belgilep, qazirgi jaǵdaıǵa jan-jaqty taldaý jasap, kómir ónerkásibiniń odan ári damýyn aıqyndaý mańyzdy dep sanaımyz», dep sózin jalǵaǵan atqarýshy dırektor joǵaryda aıtylǵandarǵa baılanysty kómir ónerkásibin damytý baǵdarlamasyn ázirlep, onda búgingi tańda salanyń aldynda turǵan ózekti máselelerdi naqtylaý qajet dep atap ótti.

Kómirdi eksporttaý máseleleri

Kómir ónerkásibin odan ári damytý máseleleri syrtqy naryqtaǵy qatty otynǵa qazirgi suranysty jáne Qazaqstandaǵy energııa tutynýdyń ósýin eskergende onyń mańyzy arta túsetinin kóremiz. Oǵan degen úlken suranys jańa jobalarǵa, kó­mirdiń sapasyn arttyrýǵa, ekologııalyq jobalardy júzege asyrýdy ınvestısııalaýǵa múmkindik beredi.

Endi kómir eksportynyń tıimdiligine yqpal etý qajet. Qazirgi ýaqytta geosaıası jaǵdaıǵa baılanysty Eýropa elderine kómir tasymaldaýda qıyn­dyqtar týyp jatyr. Aqtaý jáne Quryq porttarynda júk ótkizý qabiletiniń jetispeýshiligi taǵy bar. Bundaı jaǵdaıda turaqty kómir eksportyn jasaý múmkin emes. Osy máselelerdi sheshý úshin memleket úkimetaralyq deńgeıde kómek kórsetip, kómir kompanııalaryna shıkizat eksportyna yntalandyrýshy tarıfter túrinde kvota berýi qajet. Kómir eksporty ishki naryqta bul shıkizattyń tapshylyǵyna yqpal etpeıdi. О́ıtkeni Qazaqstanda kómir óndirý kólemi suranystan aıtarlyqtaı asyp túsedi.

Buıyrtsa, Transkaspıı halyqaralyq kólik jáne Baltyq baǵyttarynda kómir eksporty bo­ıyn­sha úlken perspektıvalar ashylady. Bul týraly forýmda «Transkaspıı halyqaralyq kólik mar­sh­­rýty» zańdy tulǵalar birlestigi men «Klaıpeda Stıvıdorıng Kompanı» AQ ókilderi aıtyp berdi.

Kómir baǵasyn retteý orynsyz

Qazirgi ýaqytta AZRK jylý kómiriniń baǵasy retteýdi engizý máselesin qarastyryp jatyr. Osyǵan baılanysty AZRK-nyń jylý kómirine baǵany memlekettik retteýdi engizý týraly usynysyn oryn­syz dep sanaımyz. Kómir óndirýdiń naryqtyq fak­tor­larǵa tikeleı táýeldiligin eskere otyryp, onyń baǵasyn ustaý óndiris shyǵyndaryn óteı almaýǵa áke­ledi jáne kómir óndirýdi toqtatyp qoıýy bek yqtımal.

Kómir óndirý mańyzdy elderde baǵany memleket­tik retteý joq ekenin eskergen jón. Mundaı qadam naryqtyq ekonomıkanyń qaǵıdalaryna qaıshy jáne tıisti naryqtaǵy básekeniń joıy­­lýyna ákelip soǵady. Qazirgi ýaqytta kómirqysh­qylsyzdandyrýdyń jahan­­dyq úrdisine baılanysty kómir óner­kási­bi kóptegen qıyndyqtardy bastan keshirip jatyr. Olar úshin nesıe resýrstaryna qol jetimdilik jabyldy. О́tkizý na­ryǵy qysqarylyp jatyr. Eń iri tutynýshylardyń biri Re­seı qazaq kómirinen birtindep bas tarta bastady. Sondyqtan óndiristiń qysqarýyna jol bermeý­ge jáne kómir kompanııalarynyń ekonomıkalyq bel­­sendiligin qoldaý úshin jylý kómirine baǵany memle­ket­tik retteýdi qoldanbaý kerek. Bul – óte mańyzdy.

Bırjalyq saýdanyń oń nátıjeleri

Kómir naryǵyndaǵy jańalyq 2021 jyly bekitilgen kómirdi bırjalyq satý tártibi boldy. Onda kómir óndirýshi kásiporyndardyń óńirlik operatorlarǵa kómirdi taýar bırjasy arqyly satý jónindegi mindettemesi qarastyrylǵan.

Ishki naryqqa jetkizý josparlanǵan jalpy jyldyq kólemniń keminde 50%-yn quraıdy. Taýar bırjasy arqyly kómirdi ótkizý úlesin arttyrý aımaqtyq operatorlarǵa úderiske qatysýǵa jáne memlekettik kommýnaldyq sektor men el turǵyn­darynyń qajettiligin tolyq qanaǵattandyrýǵa múm­kindik beredi. Sondaı-aq mundaı sharalar ishki kómir naryǵyndaǵy baǵanyń turaqtalýyna aıtarlyqtaı áser etedi.

2022-2023 jyldardaǵy jylytý maý­sy­myndaǵy suranysty qamtý maqsatynda kómir óndirýshi kásiporyndar ishki naryq­qa kommýnaldyq kómir jetkizý josparyn asyra oryndap, jekelegen óńirlerde tıisti ónim tapshylyǵyn joıý boıynsha jedel jumystar júrgizdi.

Qazaqstan kómirine suranys artty

Aldaǵy jyldary gaz tapshylyǵynyń jalǵa­sýyna baılanysty kómirdiń joǵary ba­ǵasy saqtalady dep kútilip otyr. Atap aıt­qanda, birneshe jyl boıy Eýro­odaq el­derinen kómirge, onyń ishinde qazaq­stan­dyq kómirge suranys artady dep kútilip otyr. Bol­jamdardy shetelderge kómir ekspor­tynyń aǵymdaǵy kórsetkishteri rastaıdy. Mysaly, 2023 jyldyń qańtar-sáýir aı­­larynyń qorytyndysy boıynsha shetel­derge eksport kólemi shamamen 3 971 mln ton­­na­ny qurady, bul ótken jyldyń sáı­kes­ ke­­zeńimen salystyrǵanda 4,08%-ǵa artyq.

Eksporttyń ósýine Latvııaǵa, Lıtvaǵa, Túrkııaǵa eksporttyń ulǵaıýy jáne Chehııa men Polshanyń kólemdi suranysy esebinen qol jetkizildi. 

Kómirdi óńdeýdiń mańyzy

Kómirdi óńdeý kezinde suıyq otyndy qos­qanda 250-den astam ónim túrlerin alýǵa bolady. Kómirden jańa ónim ón­dirý jańa jumys oryndaryn ashyp, óndi­ris tizbegin ulǵaıtady. Bul bıýdjetke qo­symsha túsimderdiń túsýine yqpal etedi. Degenmen kómirdi qaıta óńdeý joba­lary­nyń quny áli de óte joǵary. Bul Qazaq­standa kómir hımııasynyń da­mýyn shekteıdi.

Kómir óndirýshi kásiporyndar memleket tarapynan qoldaý kórip otyrǵan joq. Sondaı-aq nesıe qarajatqa da qoly jete bermeıdi. Áıtkenmen osy qıyndyqtarǵa qaramaı kómirdi baıytý jáne tereń óńdeýdiń zamanaýı tehnologııalaryn engizip, tyń jobalardy júzege asyrýdy qolǵa alǵan. «Shubarkól kómir» kompanııasy qýattylyǵy jylyna 200 myń tonna arnaıy koks óndirý jobasyn iske qosqaly otyr. 2023 jyldyń qazan aıynda kásiporynnyń qýaty jylyna 400 myń tonnaǵa deıin arttyratyn arnaıy koks shyǵaratyn jańa zaýytty iske qosý josparlanǵan.

Sondaı-aq «Shubarkól kómir» kásiporny ótken jyldyń shilde aıynan bastap belsendirilgen kómir óndirý jumysyn bastady. Aǵymdaǵy jyly sonyń 280 tonnasyn óndirýdi kózdep otyr. Jobanyń negizgi mindeti – ımportty almastyrý máselesin sheshý. Bularmen birge 2022 jyldyń maýsym aıyn­da Shubarkól ken ornynyń tozǵan kómirinen gýmındi tyńaıtqyshtar shyǵaratyn tájirıbelik zaýyt iske qosyldy. Qondyrǵynyń qýattylyǵy – 900 tonna daıyn ónim.

«Shubarkól Premıým» «Temirkóks» JShS-men birlesip, aı saıynǵy ónimi 1 800 tonna bolatyn arnaıy koks shyǵaratyn zaýytty iske qosty. Bıyl 2-kezeńdi iske qosyp, kólemin 3 600 tonnaǵa jetkizýge nıettenýde.

«Bogatyr Kómir» kompanııasy taıaýda «Kómir óndirýdiń sıkldik aǵyny tehnologııasy» atty ınvestısııalyq jobany iske qosady. Joba júzege asqanda kásiporynnyń óndiristik qýat jylyna qazirgi 42 mıllıon tonnadan 50 mıllıon tonnaǵa deıin artady.

Qazaqstan kómir qory (33,6 mlrd tonna) boıyn­sha álemdegi aldyńǵy qatarly elderdiń tizimine kiredi. Osyǵan qarap kómir óndirisi týraly el bolyp taǵy bir oılanǵan durys sııaqty.