Kúmbirle, qońyr dombyra!

Jer betindegi qanshama el irgesi sógilip, tarıhtan izin joǵaltty. Sansyz til birinen soń biri joıylyp kete bardy. Talaı teńiz tartylyp, bulaqtar sarqyldy. Al kıeli dombyra áli kúnge deıin qa­zaqtyń tórinde tur. Quldyrańdap júgirgen ár bala­sy­nyń qolynda júr. Bálkı, sol dom­byra óziniń qansha myń ǵa­syr jasaǵanyn bilmes.

Biraq onyń shanaǵynan shyq­qan qońyr ún dúnıe-jal­ǵandaǵy barsha izgilik pen qııanat ataýlyny ishine jutqandaı tebirene tógiledi. Tipti, bul dombyranyń ǵumyry sheksiz be deısiń.

Iá, qazaq qaıda bolsa, dombyra da sonda.

Ulttyń aıaýly bir bólshegine aınalǵan dombyranyń ólsheýsiz qadir-qasıeti men sıqyry haqynda buǵan deıin de talaı sóz aıtyldy. Qanshama zertteý júrgizilip, maqala jazyldy deseńizshi. Bul qazaqta dombyraǵa jyr arnamaǵan aqyn bar ma? «Dombyra, sende min bar ma? Minsiz bolsań, til bar ma? Til joq deýge bola ma? Tilden anyq ún bar ma?», dep tolǵamap pa edi Jansúgirdiń Ilııasy. Asyl dombyra men onda tartylatyn kúıdiń IýNESKO-nyń materıaldyq emes mədenı mura­larynyń tizimine engeni de ulttyq aspaptyń dál baǵasyn bere qoımas, sirá. Desek te túgel Qazaq elinde Ulttyq dombyra kúni belgilenip, Alashtyń arda balasynyń basy qosylyp, qaz-qatar tizilgen myń-san dom­byranyń shanaǵynan sharyq­taı tógilgen kúı bir sátte aspan astyn qońyr áýenge bólep, terbeı jónelgende, asyl ónerdiń aıbyny asqaqtaı túskendeı. Sol ún Altaıdan Atyraýǵa deıingi darqan dalaǵa jaıylyp, Tabıǵat-Anaǵa qazaq degen ult­tyń bar ekenin tanystyryp jat­qandaı.

Shilińgir shildeniń alǵashqy jek­sen­bi­sin­de toılanatyn Ulttyq dombyra kúni bú­ginde dástúrli merekege aınalǵan. Eske salsaq, ataýly kún 2018 jyly resmı bekitilgen edi. Bul ıgi bastama keń qoldaý taýyp, mektepterde dombyra úırený sabaqtaryn engizý usynyldy.

Qasıetti dombyra qazaqtyń bar syryn biledi. Salt-dástúrin de, bitim-bolmysyn da, án-kúıin de tanıdy. Tipti rýhyn da sezedi. Burynyraqta Maıtóbeniń tusynan dombyranyń sýreti bar tańbaly tas tabylǵany barshaǵa aıan. Ǵalymdar ol sýret berisi 4 myń, arysy 6 myń jyl buryn bederlengenin dəleldedi. Aral mańynda dombyra ustaǵan adamnyń músini bizdiń dəýirimizge deıingi IV ǵasyrdyń murasy bolypty. Al Altaıdan tabylǵan ata dombyra bizdiń dəýirimizge deıingi V ǵasyrǵa tıesili. Sonda bar qazaq dalasy 4-5 myń jyldan beri qońyr dombyranyń únin estip kele jatyr. Moınyna kóne túrki tańbasymen «jupar kúı əýeni bizdi súısindiredi» dep jazylǵan aspap sonaý Kúltegin zamanynan aıaq basqan. Odan bólek 1927 jyly arheolog Rýdenko skıfterdiń qorǵanynan qobyz aspabyn tapqany bar. Ol bizdiń jyl sanaýymyzdan 5000 jyl buryn jasalǵan. Əlgi qobyzǵa sheber Vasılev rekonstrýksııa jasap shyqty. Keıingi jyldary eýrazııalyq aýmaqta júrgizilgen qazba jumystarynan osydan 2 nemese 2,5 myń jyl burynǵy ulttyq aspaptardyń keı detaldary tabyldy. Ulytaýdaǵy Janǵabyl ózeniniń boıynan 1946 jyly akademık Əlkeı Marǵulan balbal tas taýyp zerttegeni málim. Balbaldyń jaýyrynynda qobyz, qońyraý bar. El ishinde ony «Baqsy tas» desedi. Munyń ózi sonaý 1600 jyldyń arǵy jaǵyna sapar shektiredi.

Jazýshy Aqseleý Seıdimbektiń «Qazaq­tyń kúı óneri» atty kólemdi eńbegine qara­saq, tanymal keıbir kúılerdiń tarıhy 2 myń jyl buryn tirkelgenin baıqaımyz. Sondaı-aq avtor Rım tarıhshylary «túrki­ler­ qaǵandaryn kúı shertip oıatady» dep jaz­ǵany jaıly baıandaıdy.

Kez kelgen halyq adamzat rýhanııaty­na­­­ qosqan úlesimen baǵalansa kerek-ti. Keń dúnıeni erkin jaılaǵan qazaqtyń álem­­dik rýhanııatqa qosqan úlesiniń biri­ kúı óneri ekeni daýsyz. Máselen, bú­gin­gi kúnge «Aqsaq qulannyń» on tú­ri jetken. Al Asan qaıǵynyń «El aıy­ryl­ǵan» kúıi HVI ǵasyrdyń murasy. Qaz­týǵannyń «Saǵynysh» atty kúıin de bile­miz.­ Abylaıdyń «Qara jorǵasy» HVIII ǵasyr­­dyń týyndysy.

Keı zertteýshiler dombyra qazaqtan buryn bolǵan deıdi. Ras ta shyǵar. Fara­bı­diń toǵyz ishekti dombyrasy, Shyńǵys han­nyń aldyna barǵan, keıinge deıin Jar­qyn­ Shəkərim ustaǵan úsh ishekti dombyra sol­ qazaqqa deıingi dáýirdi kórgen bolsa kerek. Desek te, qazaq degen ataý bolmasa­ da­ sol jerdi mekendegen rý-taıpalar biz­diń­ qanymyzdan alys ketpegen bolar. Osy oraıda belgili antropolog Orazaq Sma­ǵulovqa akademık Qanysh Sətbaevtyń qoı­ǵan­ suraǵy eske túsip otyr. «Osy qazaq dala­synda erte dəýirlerde mekendegen taı­palar bizdiń babalarymyz ba, joq pa, sony anyqtap bilýge bola ma? Sebebi bul Uly­ dalada erte dəýirlerde órke­nıettiń ozyq úlgileri damyǵan», dese kerek.­ Sət­ba­ev ol kezde Ǵylym akademııasyn­ bas­qa­ryp­ turypty. Jap-jas Orazaq Smaǵ­ulov ony­ dəleldep shyǵýǵa kóp qarajat keregin aıta­dy. Qanekeń «tabamyn» dep, jas antro­polog iske kirisip ketip, dəleldep shyq­qan.

Al Jumageldi Nəjimedenov «Dom­by­ra­nyń qońyr úni» kitabynda «Maıtóbe» jaılaýynan (Almaty oblysy, Jambyl aýdany) tasqa qashalǵan kóne dombyra sýretiniń tabylǵanyn jazady. Ony 1986 jyly belgili etnograf Jaǵda Babalyquly taýypty. Sýrette ərtúrli qımylda bılep turǵan bes adamnyń beınesinen berirekte, aldyńǵy jaqta aspap salynǵan. Eki qula­ǵy­ bar, ıaǵnı eki ishekti, uzyn moıny, bet­qaq­paqpen jabylǵan shanaǵyna deıin uqsas. Basyna úki taǵylǵan. Al dombyraǵa úki taǵý ədeti bizde baıaǵydan bary barshaǵa aıan. Arheolog, tarıh ǵylymdarynyń doktory Kemel Aqyshev bastaǵan bir top ǵalym tasqa qashalǵan osy sýretti zerttep, bul sýret kem degende neolıt (b.d.d. 4000 jyl) dəýirinde beınelengen dep tapqan eken. Bizdiń dəýirdegi 2 myń jyldy qossa, tarıh kóshi 6 myń jylǵa bir-aq áketedi.

О́nertanýshy Erlan Tóleýtaıdyń myna bir áńgimesi oıǵa oralyp otyr. «Qazaq pen bashqurtty qatar jaýlaǵan Ekaterına degen qatyn patsha ótken orys tarıhynda. Birde osy qatyn patshanyń saraıyna elshilik saparmen be, əlde basqamen be – bashqurttyń ıgi jaqsylary kelipti. Ekaterına olardy sən-saltanatpen qabyldasa kerek. Kóńildi jıynda bashqurttyń bir ónerpazy kúńirentip dombyra tartypty. Patsha saraıyn dombyranyń qońyr úni kernep, kúmbir daýys altyn saraıǵa syımaı ketkende qatyn patshanyń úreıi ushyp ketipti. Keıin aqjelke ýəzirlerin jıyp alyp aıtqan eken desedi: «Mynadaı mýzykalyq aspaby bar, mynandaı rýhty kúıi bar halyqty baǵyndyryp ustap tura almaımyz, sondyqtan aldymen bul halyqty dombyrasynan aıyrý kerek», dep pərmen beripti. Ol zamanda aq patshanyń pərmeni eki etilmeıdi, bashqurtqa qalyń əsker shyǵarylyp, əlgi əsker bir jazdyń ishinde bashqurttyń kúlli dombyrasyn túk qaldyrmaı jınap alyp, taý-taý ǵylyp úıip, ot qoıyp órtep jiberipti jəne osy sharalardan keıin endi qaıtyp bashqurt halqyna dombyra ustaýǵa tyıym­ salynypty. Dombyrasynan aıy­ryl­ǵan bashqurt halqy tez jýasyp­ty, sybyzǵyǵa súıenip qalǵan bash­qurttardyń osy zamanǵa deıin tek syzyltyp qana muńly kúıler tar­ta­tyny sodan deıdi ańyzdar. Al qazaq eshqashan dombyrasynan aıy­rylǵan joq. Aıyrylmaıdy da.­ Qazaqtyń qolyndaǵy dombyra­ – ıadro­lyq oqtumsyq sekildi sumdyq joı­qyn kúshke ıe qýat­ty qarý, son­dyq­tan qazaqqa jaý nıet­tilerdiń bar­lyǵy əýeli dom­by­ra­nyń túbine je­týge tyrysady.­ Dombyranyń túbine jetse – qazaq­tyń­ da túbine ońaı jetetinin bile­di».­

Mine, shildeniń alǵashqy jeksenbisi de jaqyndady. Túgel qazaq dalasyn dombyra shanaǵynan tógilgen rýh kerneı­tin kún keldi. Sonaý alys-alys qyrattar­da qalǵan ǵasyrlar túbinen marjan tókken kúı tula boıymyzdy tolqytyp, rýhty oıatady. Ár sekýnd saıyn aspanǵa shapshı túsken sony saryn endi bir sát toqtamastaı bolashaqtyń jolymen júıtkip barady. Sheksiz ǵumyr – sheksiz ún.