Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Shanhaı yntymaqtastyq uıymyna múshe memleketter basshylary keńesiniń otyrysyna qatysty. Sammıt beınekonferensııa formatynda ótti.
Memleket basshysy óz sózinde Úndistannyń Shanhaı yntymaqtastyq uıymyna tabysty tóraǵalyq etkeni úshin osy eldiń Premer-mınıstri Narendra Modıge alǵys aıtty.
Sondaı-aq Qasym-Jomart Toqaev Iran Islam Respýblıkasynyń Prezıdenti Ibrahım Raısıdi ShYU-ǵa tolyqqandy múshe memleket mártebesin ıelenýimen quttyqtap, Belarýs Respýblıkasynyń da Uıymǵa múshe bolý prosesi aıaqtalýǵa jaqyn ekenin atap ótti.
«Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń halyqaralyq bedeli joǵary. Búginde tabysty ári kópjaqty uıymǵa aınaldy. Jer shary halqynyń shamamen jartysyn qamtıtyn ShYU – kún tártibinde aýqymdy máselelerdi qarastyratyn biregeı eýrazııalyq uıym. Álemdik JIО́-niń tórtten bir, dúnıejúzilik saýdanyń 15 paıyzy bizdiń memleketterimizdiń úlesine tıesili. Saıası yqpaly zor, ekonomıkalyq múmkindigi mol jáne orasan zor adam resýrsyna ıe ShYU ornyqty damý maqsattaryna qol jetkizýge jáne adamzattyń zamanaýı syn-qaterlerin eńserýge eleýli qosa alatynyna senimdimin. Jahandyq tártipti túbegeıli transformasııalaý jaǵdaıynda buryn-sońdy bolmaǵan geosaıası shıelenistiń, saýda jáne sanksııalyq soǵystardyń, sondaı-aq basqa da zamanaýı syn-qaterlerdiń kúsheıe túskenine kýá bolyp otyrmyz. Halyqaralyq quqyq negizderi men onyń mańyzdy qaǵıdatynyń, ıaǵnı teńdeı, birlesken, bólinbeıtin, keshendi jáne turaqty qaýipsizdiktiń buzylýy qalypty jaǵdaıǵa aınaldy. Osyǵan baılanysty biz BUU-nyń ortalyq jáne úılestirýshi róline arqa súıep, anaǵurlym baısaldy, demokratııalyq jáne kóppolıarly álemdi qalyptastyrý baǵytynan aınymaýymyz qajet», dedi Memleket basshysy.
Prezıdent ShYU-ny qurýǵa áýel bastan atsalysqan memleket retinde Qazaqstannyń osy bedeldi uıymǵa aldaǵy tóraǵalyǵy aıasynda ShYU keńistigindegi dostyq pen tatý kórshilik qarym-qatynasty nyǵaıtýǵa úles qosyp, onyń jahandyq rólin arttyrýdy jalǵastyratynyn aıtty.
Memleket basshysy Uıymǵa múshe barlyq memleket úshin strategııalyq máni bar basymdyqtarǵa toqtaldy.
«Birinshi. ShYU keńistigindegi qaýipsizdik pen turaqtylyqty qamtamasyz etý. Uıymdy qurǵan kezde biz XXI ǵasyrda týyndaıtyn problemalardyń sheshimin birlesip izdeý jóninde ýaǵdalastyq. Qazirgi kezeńde Shyǵys pen Batys arasyndaǵy geosaıası qaıshylyqqa jol bermeý bizdiń elderimizdiń eń basty mindetine aınalýǵa tıis. Shanhaı yntymaqtastyq uıymy álemdik qoǵamdastyqqa qaýipsiz álem týraly óz ustanymyn usyna alady ári usynýǵa tıis. Sondyqtan Qazaqstan óziniń tóraǵalyǵy barysynda «Ádiletti álem men kelisimdi jaqtaıtyn dúnıejúzilik birlik týraly» bastama kóteredi. Bul aýqymdy qujatta senim sharalaryn nyǵaıtý, turaqtylyq pen qaýipsizdikti saqtaý qaǵıdattarynyń negizi qalanady. Bul bastamany qoldaý bizdiń ortaq múddemizge saı ekenine senimdimin. Sonymen qatar bizdiń tóraǵalyǵymyz kezinde «úsh zulym kúshke», transulttyq uıymdasqan qylmysqa, zańsyz esirtki aınalymyna jáne kıberqylmysqa qarsy kúreske basa mán beriledi», dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Prezıdent Terrorızmge, separatızmge jáne ekstremızmge qarsy is-qımyl jónindegi 2025-2027 jyldarǵa arnalǵan yntymaqtastyq baǵdarlamasyn jańartýǵa kúsh salý qajet dep esepteıdi. Budan bólek, Qazaqstan ShYU-nyń 2024-2029 jyldarǵa arnalǵan esirtkige qarsy strategııasy men ony júzege asyrý jónindegi Is-qımyl baǵdarlamasyn qabyldaýdy usynady. Sondaı-aq Aýǵanstandaǵy daǵdarysty eńserýge arnaıy nazar aýdarǵan jón. Qazaqstan tarapy Almaty qalasynda Ortalyq Azııa men Aýǵanstan úshin turaqty damý maqsattary jónindegi BUU-nyń aýmaqtyq ortalyǵyn ashý jónindegi bastamaǵa taǵy da tıisti deńgeıde mán berý qajet dep esepteıdi.
Memleket basshysy saýda-ekonomıkalyq baılanystardy keńeıtýdi ekinshi basymdyq retinde atady. Prezıdenttiń aıtýynsha, geografııalyq turǵyda memleketterdiń baılanysy, kólik-tranzıt áleýeti, naryqtyń aýqymdylyǵy men ekonomıkalardyń birin-biri tolyqtyrýy ShYU-nyń basymdyǵy sanalady.
«Osyǵan qaramastan, ShYU aıasynda 20 jyldan astam ýaqyttan beri birde-bir iri ekonomıkalyq jobany júzege asyrý múmkin bolmady. Jobany qarjylyq qoldaý mehanızmderiniń bolmaýy – munyń aıqyn faktory. Osyǵan baılanysty Úkimetter basshylarynyń keńesine birlesken Investısııalyq qor qurý múmkindigin qarastyrýdy tapsyrýdy jáne osy mańyzdy joba boıynsha usynystar aıtýdy usynamyn. Álemdegi qarjy ınstıtýttarynyń úzdik tájirıbelerin meńgergen «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy ShYU-nyń aımaqtyq jobalaryna tikeleı jáne portfeldi ınvestısııa quıýdy yntalandyrý úshin tıimdi platforma bola alady. Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń ekonomıkalyq kún tártibinde ózara saýda aınalymyn arttyrý, saýda kedergilerin joıý, birlesken kásiporyndar ashý úshin qolaıly jaǵdaı jasaý sekildi mindetterge basa mán berilýi qajet dep sanaımyz. Uıymnyń ınvestısııalyq tartymdylyǵyn arttyrý úshin «ShYU-nyń ekonomıkalyq preferensııalary» bazasyn birlesip jasaqtaýǵa bolar edi», dedi Memleket basshysy.
Qasym-Jomart Toqaev kólik-tranzıt salasyndaǵy múmkindikterdi tıimdi paıdalaný perspektıvalary týraly aıta kelip, zamanaýı kólik ınfraqurylymyn qurýdyń jáne jańa básekeli baǵyttar ashýdyń strategııalyq mańyzyna nazar aýdardy. Ol is júzindegi shara retinde Iri strategııalyq porttar men logıstıkalyq ortalyqtardyń seriktestik jelisin qurýdy usyndy.
Memleket basshysy búginde energetıkalyq yntymaqtastyqty nyǵaıtýdyń, bul baǵyttaǵy ózara júıeli is-áreketterdi jolǵa qoıýdyń ózektiligi artyp keledi dep sanaıdy. Ol energetıkanyń jańa túrlerine kóshýge, ekonomıka men ónerkásipti kómirteginen aryltýǵa baǵyttalǵan kelisimdi is-áreketter kerek ekenin atap ótti.
«Kelesi Astana sammıtine deıin ShYU-nyń Energetıkalyq strategııasyn kelisýdi usynamyz. Bul qujattyń qabyldanýy ornyqty damý salasyndaǵy BUU Kún tártibiniń maqsattaryn júzege asyrýǵa yqpal etedi. Biz atalǵan máseleniń asa mańyzdy ekenin eskere otyryp, Qazaqstanda ShYU-nyń Energetıkalyq forýmyn ótkizýge daıynbyz. Bul saladaǵy yntymaqtastyqtyń perspektıvalaryn jan-jaqty talqylaý elderimizdiń energetıkalyq qaýipsizdigi men teńgerimdi damýyn qamtamasyz etý úshin birlesken ádister ázirleýge múmkindik beredi», dedi Prezıdent.
Memleket basshysy sıfrlyq saladaǵy yntymaqtastyqty keńeıtý máselesin kelesi bir basymdyq retinde atap ótti. Onyń aıtýynsha, túrli elder men áleýmettik toptar arasyndaǵy «sıfrlyq alshaqtyq» ózekti máselege aınalyp otyr.
«Sondyqtan sıfrlyq teńsizdikti birte-birte azaıtý bizdiń uıym qyzmetinde naqty basymdyqqa aınalýǵa tıis. Úndistan ShYU-ǵa tóraǵalyq etken kezeńde bul baǵyttaǵy yntymaqtastyqty damytý úshin aýqymdy jumys atqardy. Endi osy strategııalyq mańyzdy saladaǵy úzdik tájirıbelerdi almasý isin odan ári jalǵastyryp, jolǵa qoıylǵan baılanystardy saqtaý jáne nyǵaıtý mańyzdy. Byltyr Qazaqstan BUU-nyń elektrondy úkimetti damytý ındeksi boıynsha 28-oryndy ıelendi. Bul – ShYU-ǵa múshe memleketter arasyndaǵy eń joǵary kórsetkish. Qazaqstanda jan-jaqty sıfrlyq transformasııa jasaý úshin qolaıly jaǵdaı jasalǵan. IT sheshimder memlekettik basqarý júıesine josparly túrde engizilip jatyr. Damyǵan banktik ekojúıe paıda boldy. Qarjy tehnologııasynyń naryǵy keńeıip keledi. Elektrondy kommersııa qarqyn aldy. Qazaqstan Sıfrlyq hab retinde ShYU keńistiginde óz qyzmetin usynady. Sondyqtan 2024 jyly ShYU-nyń Sıfrlyq forýmyn Astanada ótkizý mańyzdy dep sanaımyn. Osy rette atalǵan jıyndy tehnoparkter men ınnovasııalyq klasterler pýlynyń Basqarýshy komıssııasynyń birinshi otyrysymen biriktirýge bolady», dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshysynyń pikirinshe, ekologııa salasyndaǵy ózara baılanystardy nyǵaıtý – mańyzdy baǵyt. Prezıdent ekologııalyq kún tártibin ilgeriletpeı, ornyqty ekonomıkalyq ósimge qol jetkizý jáne qoǵamnyń ál-aýqatyn arttyrý múmkin emes ekenin atap ótti.
«О́kinishke qaraı, sý tasqyny, qýańshylyq, órt, sýdyń jáne topyraqtyń lastanýy sekildi túrli tabıǵı kataklızmder aıtarlyqtaı kóbeıgenin baıqap otyrmyz. Osy rette Qazaqstan qorshaǵan ortany qorǵaý problemasyn sheshý úshin kúsh biriktirýdi kózdeıdi. Biz ShYU men BUU-nyń Qorshaǵan orta jónindegi baǵdarlamasy arasynda seriktestik baılanys ornatý, Qorshaǵan ortany qorǵaý salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly kelisimdi ázirleý, Erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtardy jáne ekologııalyq týrızmdi damytý jónindegi yntymaqtastyq baǵdarlamasyn qabyldaý sekildi mindetterge basa nazar aýdarý qajet dep sanaımyz. Bul sharalardyń barlyǵyn búgin qabyldanatyn Deklarasııada bekitilgen ShYU-nyń Ekologııa jyly aıasynda uıymdastyrýdy usynamyn», dedi Memleket basshysy.
Qasym-Jomart Toqaev mádenı-gýmanıtarlyq baılanystardy damytý máselesine arnaıy toqtaldy. Onyń aıtýynsha, elderimiz ben halyqtarymyzdyń arasyn jaqyndatýdyń taǵy bir tıimdi tetigi – týrızm. Dúnıejúzi halqynyń 45 paıyzyn qamtıtyn ShYU keńistigi áleýeti áli tolyq paıdalanylmaǵan alyp týrıstik naryq sanalady. Muny moıyndaý kerek.
«Qazaqstan bul baǵyt boıynsha keshendi sharalar qabyldap jatyr. Byltyrdan bastap elimizde Úndistan, Iran jáne Qytaı azamattary úshin vızasyz rejım engizildi. Bul shara memleketterimiz arasyndaǵy týrızmdi damytýǵa yqpal etedi. Qazaqstannyń ShYU-ǵa tóraǵalyq etý kezeńinde Almaty qalasyn Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń týrıstik jáne mádenı astanasy dep jarııalaýdy usynamyz. ShYU-nyń keń baıtaq keńistigi – Eýrazııalyq órkenıettiń altyn besigi. Al mádenıetterdiń birtutastyǵyn aıshyqtaıtyn biregeı «Shanhaı rýhy» – onyń baǵa jetpes qundylyǵy. Ortaq ıdealdarymyz ben qundylyqtarymyzdy álemge dáıekti túrde dáripteý mańyzdy. Qazaq jeri – ejelden órkenıetter toǵysqan, dástúrler men mádenıetter bite qaınasqan meken. Al búginde Qazaqstan bárimizge ortaq, baı rýhanı murany saqtaý jáne ony nasıhattaý isine barynsha atsalysýǵa daıyn. Osyǵan oraı «ShYU-nyń kıeli oryndary» jobasyn qolǵa alýdy usynamyn. Uly oıshyl Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi Qazaqstandaǵy álemdik mańyzy bar osyndaı kıeli oryn sanalady. ShYU-nyń «Altyn Orda jáne onyń murasy» atty konferensııasy aıasynda osy ortaǵasyrlyq sáýlet óneriniń uly eskertkishiniń tanystyrylymyn qasıetti Túrkistan shaharynda ótkizýdi josparlap otyrmyz. Mundaı aýqymdy shara elderimiz arasynda anaǵurlym tyǵyz gýmanıtarlyq baılanystar ornatýǵa yqpal etetinine senimdimin», dedi Prezıdent.
Sonymen qatar Memleket basshysy búginde ShYU jańarý jolyna batyl qadam basqanyn atap ótti. Onyń aıtýynsha, Uıymnyń áleýetin arttyrý jolyndaǵy ortaq iste barlyq kúsh-jigerdi aradaǵy ýaǵdalastyqtardy júzege asyrýǵa jumyldyrǵan jón
«Halyqtarymyzdyń uzaqmerzimdi múddesi úshin ShYU burynǵysha ózara túsinistik, yntymaqtastyq nıetine basymdyq berýge tıis. Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń jańa damý strategııasyn qabyldaıtyn ýaqyt keldi dep oılaımyn. Qazaqstan atalǵan qujattyń jobasyn ázirledi jáne ony aldaǵy tóraǵalyq etý kezinde tanystyrýdy josparlap otyr. Jańa strategııa ózara yntymaqtastyǵymyzdyń anaǵurlym perspektıvti baǵyttary boıynsha ShYU-nyń kún tártibin keńeıtýdi kózdeıdi. Uıym qyzmetin odan ári jetildirý jańa syn-qaterlerge tıimdi tótep berip, ShYU-ny zaman talabyna beıimdeý úshin mańyzdy qadam bolmaq. Osy maqsatqa qol jetkizýge arnalǵan Qazaqstannyń usynystaryn eskere otyryp, Astanada ótetin kelesi sammıtke deıin ShYU-nyń áleýetin kúsheıtý tujyrymdamasyn qabyldaýdy usynamyn. О́zge halyqaralyq uıymdardyń tájirıbesine súıene otyryp, ShYU janynan Turaqty ókilder keńesin qurý jáne olarǵa memleketterimizdiń múddesin qorǵaý quzyretin berý mańyzdy dep sanaımyn. Ádil ári úılesimdi keleshek álem týraly bizdiń óz kózqarasymyz bolýǵa tıis. О́zara jaýapkershilik pen tileýlestik negizinde ınklıýzıvti damý men jasampaz progress jolynda alǵa qaraı batyl qadam basýymyz kerek. Tóraǵalyq etý kezegin qabyl ala otyryp, ShYU keńistigindegi qaýipsizdik, beıbitshilik jáne órkendeý isin odan ári nyǵaıta túsý úshin uıymdaǵy mártebesine qaramastan barlyq elmen aradaǵy belsendi jáne tabysty jumysty jalǵastyramyz», dep sózin qorytyndylady Qasym-Jomart Toqaev.
Prezıdent ShYU-ǵa múshe memleketter basshylaryn kelesi jyly Astanada ótetin Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń sammıtine qatysýǵa shaqyrdy.
Sonymen qatar jıynda Úndistan Premer-mınıstri Narendra Modı, QHR Tóraǵasy Sı Szınpın, Qyrǵyzstan Prezıdenti Sadyr Japarov, Pákistan Premer-mınıstri Shahbaz Sharıf, Reseı Prezıdenti Vladımır Pýtın, Tájikstan Prezıdenti Emomalı Rahmon, О́zbekstan Prezıdenti Shavkat Mırzııoev, sondaı-aq BUU Bas hatshysy Antonıo Gýterrısh, baqylaýshy memleketterdiń basshylary Belarýs Prezıdenti Aleksandr Lýkashenko, Iran Prezıdenti Ibrahım Raısı, Mońǵolııa Prezıdenti Ýhnaagıın Hýrelsýh jáne qurmetti qonaq retinde Túrikmenstan Prezıdenti Serdar Berdimuhamedov sóz sóıledi.
Jıyn qorytyndysy boıynsha Nıý-Delı deklarasııasy jáne birqatar qujat qabyldandy.
