Ulttyq quryltaıda Prezıdenttiń: «Biz babalar amanatyna árdaıym adal bolamyz. Sheteldikterge qazaqtyń bir qarys jerin de, bir ýys topyraǵyn da bermeımiz. Ony kózdiń qarashyǵyndaı saqtaımyz», dep qadap aıtqany senim uıalatty.
«Bos jatqan jer jaý shaqyrady» dep qazaq baıaǵyda aıtyp ketken. Bul – ómirlik tájirıbeden týyndaǵan oı qorytpasy. Jerimiz keń, kóńil-peıilimiz de keń dep arqany keńge salyp, beıqam qaraýǵa, beımaral júrýge bolmaıdy. Shekaramyzdy shegendep alǵanymyz úlken sharýa bolǵany ras, al sol shekaramen irgeles aýdandarymyzdyń hal-ahýalyna salǵyrt qaraýymyz qatty alańdatatyn. Oblystardy taratyp, birin ekinshisine qosyp jiberdik, kezinde eń qatty zardap shekken de osy shekaralas aýdandar. At tuıaǵy jetpeıtin, qııan shettegi aýyldarǵa kóńil bólinbedi. Jurt jumys izdep, qalaǵa qaraı údere kóship jatqanda shekaradaǵy aýdandarymyz qańyrap qalǵanyn kórip jan aýyratyn. Osynyń aldynda Abaı, Ulytaý, Jetisý oblystarynyń qaıta ashylýyn qýana quptaǵan jurtshylyq oń ózgeris bolatynyna senim artty. Al bıylǵy Ulttyq quryltaıda shekaradaǵy úsh aýdandy – Úlken Naryn aýdanyna qosylyp ketken Qatonqaraǵaıdy, Kúrshimge qosylǵan Marqakóldi, Úrjarǵa qaraǵan Maqanshyny qaıta qurý týraly Prezıdenttiń qabyldaǵan sheshimin tek sol jergilikti jerdiń turǵyndary emes, búkil qazaq qaýymy úlken betburys dep qabyldaǵany anyq.
Jaqynda ǵana Samar, Kúrshim, Zaısan, Marqakóldiń jerin kólikpen júrip óttim. Shynymdy aıtaıyn, О́skemennen Zaısanǵa týra tartýdan tartyndyq. Ertisten parom arqyly ótip baratyn aınalma joldy jón kórdik. Tabıǵaty tamyljyǵan óńirler ǵoı. Al «Qalbataý – Kókpekti – Zaısan» arqyly Marqakólge nemese «Úsharal – Aıagóz – Aqsýat – Aqjar» arqyly Zaısanǵa shyǵatyn jolmen júrýdiń mashaqaty týraly aıtýdyń ózi bir azap. Jyry bitpeıtin jol, boljamy taýsylmaıtyn áńgime... Bul joly Kúrshim men Marqakóldiń arasynda qaıshylasyp jatatyn kólikter de kózge shalynbady. Jol da tozǵan. Barys-kelis azaıǵan. Sebebi Marqakólde qaınap jatqan jumys joq. Kásip izdegender ketpegende qaıtedi? Osynyń bári kóńilge qaıaý túsirip qana qoımaı, eldiń erteńi qalaı bolar eken degen mazasyz oıǵa ákelip tiregen. Sol sapardan qatty jabyrqap qaıtqanymda, kóp uzamaı Ulttyq quryltaıdan jyly lep esti, jaqsy jańalyq qazaq elin túgel sharlap ketti.
1963 jyly halyq jazýshysy Ǵabıt Músirepov Semeıdiń Maqanshy óńirinen Joǵarǵy keńeske depýtat bolyp saılandy. Sol zamanda da depýtattar halyqtyń amanatyn arqalaǵan. Saılaýshylary Ǵ.Músirepovke «burynǵy aýdan ortalyǵy Maqanshydaǵy segizjyldyq mektep-ınternatqa oqýshylar syımaıdy, ǵımaraty tar, tozyńqy, Shyńjańnan kelgen qandastar balalaryn kórshi aýdandarǵa aparyp oqytýǵa májbúr, sondyqtan mektep-ınternatty 11 jyldyqqa kóshirýge járdem jasasańyz» dep kómek suraıdy. Ǵabeń Qazaq KSR Memlekettik josparlaý komıteti tóraǵasynyń orynbasary Ilııas Omarovqa mán-jaıdy túsindirip hat jazyp, nátıjesinde, Maqanshyda 11 jyldyq mektep-ınternat ashylǵan eken. Muny bireý bilse, bireý bilmes. Maqanshynyń qaıta aýdan ortalyǵy bolatynyn estigende osy bir jaıt eriksiz eske tústi. Maqanshylyq baýyrlardyń kózderinde úmit shyraǵy qaıta janǵanyn taǵy da sezindik.
2015 jyly Qatonqaraǵaıda (ol kezde de aýdan ortalyǵy emes) Qazaq handyǵynyń 550 jyldyq mereıtoıy aıasynda Qarataı batyr men kórnekti jazýshy-dramatýrg Qalıhan Ysqaqtyń 80 jyldyq mereıtoılary atalyp ótti. Is-sharaǵa Almatydan Beksultan Nurjeke, Kádirbek Segizbaev, Qýanyshbaı Qurmanǵalıev, Álibek Asqarov bastaǵan bir top qalamger qatysqan edi. Qatonqaraǵaıda Qarataı batyrdyń eskertkishi men Qalıhan jazýshynyń bıýsti ashyldy. Jurtshylyq bolyp ardaqty jazýshylar Oralhan Bókeı men Dıdahmet Áshimhandy da eske aldyq. Tór Altaıdaǵy torqaly toıǵa Mońǵolııanyń Baıan-О́lgeı aımaǵynan, Reseıdiń Altaı Respýblıkasy men Qosaǵash aýdanynan, Qytaıdyń Altaı qalasynan, Astana men Almatydan kelgen meımandar boldy. Bir áttegen-aıy Qatonqaraǵaı aýdan ortalyǵy bolmaı qalǵaly júdeý tarta bastapty. Halyq sany da azaıǵan. Qarataılyq azamattardyń kóńilinde «Qatonqaraǵaı aýdan ortalyǵy bolyp qaıta qurylatyn kúnge jetsek» degen bir-aq tilek bolǵan edi. Sol aqjarylqap kúnge de jettik. Ulttyq quryltaıdyń tórinde qabyldanǵan sheshim Qatonqaraǵaıdyń qaıta órleýiniń, qaıta órkendeýiniń basy bolary anyq.
El men jerdiń taǵdyryna qatysty sharýanyń usaq-túıegi joq. Bári de eleýli, bári de mańyzdy. Kóz aldymyzda qaıta túleı bastaǵan Narynqol, Aqsýat, Tarbaǵataı sııaqty aýdandardyń qataryna jańa úsh aýdan qosylǵany da dátke qýat. Shekaralyq aýdandarymyzdyń shebi myqty, mártebesi bıik bolsa eken dep tileımiz.
Ádilǵazy QAIYRBEKOV,
aqyn, Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty
