Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimeti boıynsha, elimizde kúnbaǵys tuqymynyń óndirisi turaqty ósip keledi. Eger 2019 jyly 839 myń tonna ónim alynsa, 2022 jyly ónim 1,3 mıllıon tonnaǵa deıin ulǵaıdy. Tipti eleýli qıyndyqtar týǵan ótken jyldardyń ózinde ónimniń synı tapshylyǵy bolǵan joq. Rekordtyq qorlar men ımportty qalypqa keltirý aıasynda mol ónim alynǵannan keıin maýsym syn-qatersiz ótti. Naryqtyń barlyq qatysýshysynyń qolaıly saýda-sattyq jáne kiris alý áleýeti aıtarlyqtaı joǵary boldy. Biraq osy kezeńderde naryqtyń damýyna qaraı qabyldanǵan josyqsyz sheshimder saýda kóleminiń aıtarlyqtaı tómendeýine jáne naryqtyń kóptegen qatysýshylarynyń kiristeriniń joǵalýyna ákeldi.
Qazirgi ýaqytta respýblıkamyzda kúnbaǵys tuqymyna – 20%, biraq tonnasyna 100 eýrodan kem emes eksporttyq baj salyǵy belgilengen. Al odan buryn elde eksportqa sandyq shekteýler bolǵan. Endi eksporttyń quldyraýy maı óńdeý zaýyttarynda qordyń jınalýyna ákelip jatyr. Eger ótken jyldary egin jınaý bastalǵanǵa deıingi 1 qazandaǵy jaǵdaı boıynsha respýblıkadaǵy qor 215-271 myń tonnany qurasa, 2021/22 maýsymynyń sońynda qor eki esege jýyq ósip, 512 myń tonnaǵa jetti. Al elimiz úshin ońtaıly qor kólemi ‒ 90 myń tonna. Bul jańa ónim túskenge deıin maı óńdeýshilerdiń eki aılyq jumysyna jetedi. Iаǵnı qordyń osy kólemnen asýy qısynsyz ári astyq óndirýshilerge ósirgen ónimin ótkizýge múmkindik bermeıtin qolaısyz jaǵdaıdyń qalyptasqanyn kórsetedi. Jaǵdaı osylaı jalǵasa berse, jańa kúnbaǵys daqyly suranysqa ıe bolmaı qalýy múmkin. О́ıtkeni óńdeýshiler qolda bar qormen taǵy birneshe aı jumys isteı alady.
Qazaqstan astyq odaǵynyń boljamyna qaraǵanda, 2021/22 jylǵy maýsymnyń qorytyndysy boıynsha 400 myń tonnadan astam kólemdegi utymsyz qor kúnbaǵys tuqymyn óndirýshiler úshin shamamen 100 mıllıard teńgeden astam joǵalǵan tabys retinde qarastyrylýy múmkin. Aǵymdaǵy maýsymnyń sońynda kúnbaǵys tuqymynyń túpkilikti qory 1 qazanǵa qaraı keminde 350 myń tonna kóleminde qalyptasýy múmkin, bul aǵymdaǵy baǵamen 59 mlrd teńgeni quraıdy. Sondyqtan Qazaqstan astyq odaǵy shekteýlerdi jedel túrde jeńildetý kerek dep esepteıdi. Osy rette QAO Úkimetten shildeniń 15-ne deıin qoldanystaǵy eksporttyq baj salyǵy mehanızmin qaıta qaraı otyryp, keminde 150 myń tonna kóleminde kúnbaǵys tuqymyn eksporttaýǵa tarıftik kvotany engizý týraly sheshim qabyldaýdy suraıdy. Mundaı sheshim qabyldansa, 2022/23 jylǵy maýsymǵa arnalǵan kúnbaǵys tuqymynyń aıaqtalý qory 200 myń tonna bolady dep boljanýda.
Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimeti boıynsha, aǵymdaǵy maýsymda 2022 jyldyń qazanynan 2023 jyldyń mamyryna deıin tazartylmaǵan kúnbaǵys maıyn (shıkizat) óndirý 288 myń tonnany (aıyna orta eseppen 36 myń tonna) qurady. Osyny eskere otyryp, otandyq maı óńdeý zaýyttarynyń maýsymnyń sońyna deıin (2023 jylǵy maýsym-qyrkúıek) suranysy 343 myń tonnadan aspaıtyn kúnbaǵys tuqymyn quraýy múmkin, bul rette bıylǵy jylǵy 1 sáýirdegi jaǵdaı boıynsha 795 myń tonna kúnbaǵys tuqymy bar.
Astyq odaǵy eldegi qordyń úlken kólemi bolýy jaǵdaıynda kúnbaǵys tuqymyn áketýge eksporttyq baj salyǵy: saýdanyń qysqarýyn jáne aǵymdaǵy maýsymnyń sońynda kúnbaǵys tuqymynyń úlken utymsyz qorynyń qalyptasýyn, sondaı-aq maı tuqymyna ishki tólemge qabiletti suranystyń tómendeýin týdyrady dep otyr. Bul rette naryqtyń barlyq qatysýshylarynyń: astyq óndirýshilerdiń, astyq saýdagerleriniń, kóliktik jáne ınspeksııalyq kompanııalardyń tabysy barǵan saıyn joǵala beredi.
Qazirgi kezde kúnbaǵys maıynan eldegi deldaldar óndirýshilerge qaraǵanda kóbirek tabys tabady. QAO taldaýynsha, birinshiden, syrtqy naryqtaǵy baǵanyń tómendeýi aıasynda el ishindegi maı eksportqa ketkennen góri qymbatyraq. Ekinshiden, ishki saýdadaǵy eń úlken marja kóterme satýshy túrindegi tıimsiz deldalǵa beriledi.
Tazartylmaǵan maıdyń álemdik baǵasy 2022 jyldyń qazan aıynan bastap turaqty túrde tómendep, mamyr aıyna deıin jalpy quldyraý 31%-dy (eýromen) nemese teńgege eseptegende 28%-dy qurady. Aǵymdaǵy jyldyń aqpanyna deıin otandyq óndirýshilerdiń baǵasy men eksporttyq baǵa tepe-teńdikte boldy. Biraq Úkimet kúnbaǵys tuqymyn áketýge baj salyǵyn engizgennen keıin tazartylmaǵan maıdyń eksporttyq baǵasy kúrt tómendeı bastady, al óndirýshilerdiń baǵasy qalypty boldy. QAO derekteri boıynsha, aǵymdaǵy jylǵy naýryzda otandyq óndirýshilerdiń satý baǵasy eksporttyq baǵadan tonnasyna 44 myń teńgege, al sáýirde 84 myń teńgege asyp tústi.
«Boljam boıynsha, maı zaýyttary tazartylmaǵan maıdyń eksporttyq baǵasynyń tómendeýinen bolǵan shyǵyndardy ishki naryqta satý arqyly óteıdi. Bul ishinara 2022 jylǵy qazan men 2023 jylǵy mamyr aralyǵynda álemdik baǵalardyń (-28% teńgemen) jáne jergilikti maı óndirýshilerdiń (-13%) baǵasynyń tómendeý deńgeıiniń sáıkes kelmeý sebebin túsindirýi múmkin», degen sholýda.
Tazartylǵan maıǵa keletin bolsaq, otandyq óndirýshilerdiń baǵasy 2022 jylǵy qazannan 2023 jylǵy mamyrǵa deıin 14%-ǵa tómendegen. Osy kezeńde otandyq óndirýshilerdiń satý baǵasy eksporttyq baǵadan tonnasyna 115 myńnan 380 myń teńgege deıin nemese 15-ten 50%-ǵa deıin asyp tústi. Ishki naryqta qazannan mamyrǵa deıin jergilikti óndiristiń tazartylǵan maıynyń kóterme baǵasy lıtrine 808 teńgeden 829 teńgege deıin nemese 3%-ǵa ósti. Bul rette maı óndirýshiler óz baǵalaryn 14%-ǵa tómendetti, al bólshek saýdada ol 6%-ǵa ‒ lıtrine 903 teńgeden 849 teńgege deıin arzandady.
Astyq odaǵy muny kúnbaǵys tuqymyn eksporttaýǵa baj salyǵyn engizýmen baılanystyrady. Mundaı sheshim qabyldaǵan kezde maı retteýshisi men óndirýshileri maı zaýyttarynan belgilengen satý baǵalary týraly kelisim jasaǵan. Iаǵnı baǵany kótergen zaýyttar emes, aradaǵy basqa qurylym bolǵany. Maı óndirýshilerdiń satý baǵasynyń tómendeýi kezinde kóterme baǵanyń ósýi naryqta maı óndirýshilerdiń satý baǵasy men maıdyń kóterme baǵasy arasyndaǵy aıyrmashylyq retinde týyndaıtyn saýdadan negizgi paıdany jınaqtaıtyn aralyq tıimsiz býynnyń (deldaldardyń) bolýyn kórsetýi múmkin.
Astyq odaǵynyń deregi boıynsha mundaı aıyrmashylyq: qańtarda lıtrine 83 teńge (maı óndirýshilerdiń satý baǵasynyń 11%-y); aqpanda lıtrine – 100 teńge (13%); naýryzda – 120 teńge (17%); sáýirde – 138 teńge (20%) jáne mamyrda – 150 teńge (22%) boldy. Bul rette maı óndirýshilerdiń satý baǵasynyń tómendeý deńgeıi men ónimsiz deldaldardyń tabysynyń ulǵaıýy arasyndaǵy baılanys kórinedi.
