Hanbıbi Esenqaraqyzy: Bılikke – meıir, halyqqa peıil tiler edim

– Siz týraly: «...Sóz­ joq, Hanbıbi soı aqyn­dary­myz­dyń biri, úlken aqyn­da­ry­myz­dyń biri» depti aqyn Temirhan Medet­­bek aǵamyz. Ishińizdegi arbasyp jatqan maıdanda jeńiske jıi jetesiz be?

– Ishtegi óleń syrtqa shyǵar kezde, jan dúnıemde arpalys, taıtalas bolatyndyǵy ras. Ishimde birneshe adam otyrǵan sııaqty, árqaısysy ártúrli jol kórsetedi. Bul arpalys jas kezimnen qanyma ábden sińip qalǵan qasıet. Áli býyny bekı qoımaǵan jyrlarym aıaýsyz synǵa ushyrap, qalam ustamaı ketýge shaq qaldym. Synaıtyn synshym – qatal ákem edi. О́zi de óleń jazǵan bolýy kerek, meniń 5-6 jasymda, úıden bir sandyq qaǵaz alyp shyǵyp órtegeni esimde. Kózimmen kórgen ottyń jalyny men qýattylyǵy sonshalyqty, appaq qanattarymen aıǵa qaraı ushyp bara jatqandaı áser qaldyrǵan. Ákemniń «Abaı bolmaǵan soń, óleń jazýdy qoıý kerek!» degen óksikke toly úni áli qulaǵymda. O kisi áý bastan óleń jazýyma qarsylyq bildirdi. Ol synaýyn qoımady, men jazýymdy qoımadym. О́leń degen zat kıeli ári joly aýyr, taǵdyry kúrdeli, myltyqsyz maıdan ekendigin jasymnan esime salǵandyqtan, arpalyssyz, arbasýsyz óleń jazý múmkin emesin uqtym. Jaqsy óleń – janyńdy jep, qanyńdy iship kelmeı me, dúnıege? Osyny baıqap, biz jaıly joǵaryda sen aıtqan jazbasynda «búkil óleńderin qarasańyz, arbasyp jatqan, teke-tiresip jatqan, birin-biri ala almaı, alaǵaı da bulaǵaı, alasapyran tustardyń barlyǵyn júreginen ótkizip, sonyń ishinde arpalysyp ózi de júretin, sondaı qudiretti, qarýly, qaıratty, jigerli, namysty aqyn!» degen Temirhan dosymnyń qııalynyń barmaıtyny, kórmeıtini joq-aý, sirá!

– Minezińizge qarasam, jasy­ńyz­dan Alash ardaqtylaryn úlgi etip ósken sııaqtysyz.

– Áýeli atamnyń «halyq jaýy» re­tin­de­ ­kámpeskelenip, Reseı aýyp ketkeni, sonaý Aty­raý­dan Ońtústikke kelgeniniń ózi suraǵyńa jaýap emes pe? Eń ókinishtisi, Prezıdenttiń 1993 jylǵy «Jappaı qýǵyn-súrgin qurbandaryn reabılıtasııa­laý» týraly jarlyǵyn ákemniń kórmeı ketkendigi. Qabaǵy qatýly ákemniń ózi týraly tis jarmaı ketkendigin – dini beriktigine, tekti­li­gine balaımyn. Bizdi úreıde usta­ǵy­sy kelmegendigi dep uǵamyn. Sondyq­tan men «Alash» ıdeıasynyń bir ush­qy­ny, ári jankúıeri bolyp ótken otba­synda týyp-óstim, bálkim mine­zim­ de osy tektilikten týǵan shyǵar.

– Oıyńyzǵa jıi oralatyn sát?

– Táýelsizdikke ıe bolǵan kezi­^­miz. Bárimiz baqytty edik. Táýel­siz­dikpen qatar, naryqtyq ekono­mı­ka keldi. Elde daǵdarys bas­tal­dy. Biraq ony eshkim daýys­tap aıtpaıtyn. Ekonomıkalyq tap­shylyqpen kúres barynsha jú­rip jatty. Joqshylyqqa mo­ıy­ma­dyq, bolashaǵymyzǵa sendik. Bári­miz patrıot­pyz, eńseni ez­gen­ daǵdarystan eldiń aman shyǵa­ty­ny­na senimimiz mol edi. Biraq myna bir sát oıyma jıi oralady. Sol kezde oblys ákimi Halyq Abdýllaev edi. Birde Prezıdent kelip jıyn ótkizdi. Bes júz oryndyq úlken zal. Ol kisi ákimge qatty shúılikti. Ákim jer shuqyp tómen qarady. Hali óte aıanyshty, óńi ózgerip, tútigip ketken. Sol kezde zal toly adamnan bir adam ony qorǵap sóıleı almady. Áıtpese sol zalda jasy da jasamysy da, kósemi men shesheni de jetkilikti edi, janym ashydy. Ákimimiz týraly óz aýylynyń qara­pa­ıym bir adamynan: «Halyqtyń ákesi maıdannan oralmady. О́zi oqýǵa óte zerek bolǵan. Mektep qabyrǵasynda júrip-aq aýdandyq kitaphananyń bar kitabyn oqyp bitken, zerek, alǵyr bala edi», degenin estigenmin. Ishteı jankúıer bolyp júrgenimmen arystannyń aýzynan arashalap alardaı múm­kin­digim joq edi. Sóıtken tuńǵysh pre­zıdentimizdiń keıinnen bir kel­ge­ninde «Adamǵa ómir bir-aq ret beriledi, ony Shymkentte súrý kerek», degenin de estidik. Desek te «qalǵan kóńil – shyqqan janmen teń» degendeı, sondaǵy kórinis kóz aldyma kele beredi. Sol ákim uzaq jasaǵan joq, qaıtys bolyp ketti. Meniń qatty qobaljyǵanym, basshy men qosshynyń arasyndaǵy kıkil­jiń emes, adamdardyń qorqaqtyǵy, satqyndyǵy, ekijúzdiligi men tez aınyǵyshtyǵy edi. Ánsheıinde ákim betine shybyn qondyrmaıtyn jaǵympazdardyń adamı qasıetten jur­daı ekendigin esime alǵanda, kóńilim kóń jegendeı kúı keshedi. Adam­darǵa degen senimimdi joǵal­typ­ alǵandaı bolamyn.

– Bir óleńińizde «Astana emes, elde­min» deısiz. Aýyl arasy keı­de­ jan dúnıeńizge tarlyq etpeı me?

– Bul óleń:

«Perishte emes, pendemin,

Astana emes, eldemin

Kórdim talaı myqtynyń,

Myqyny kókten kelgenin...» dep bas­talady. О́leńde negizgi aksent «perishte emes, pendeminge» túsip otyr. Marhabat Baıǵut aǵamyz: «Hanbıbi óleńde keıip­kerlerin de, ózin de aldamaıdy», deıtin.

Aýylda júrip te keńdikke ıe bolýǵa bolady eken. Meniń kúıe­ýim­niń ǵashyq bolǵan qyzyna arnap­ «Nurıkamal» ániniń sózin jazýym­nyń astarynda sol keńdik jatqan joq pa? Árıne, Astanada qalyptasqan ádebı orta bar. Biraq olardyń keńdikke ıe bolǵany az. Dál qazirgi kezde Astana bolsyn, aýyl bolsyn, jazamyn degen janǵa kedergi joq.

– Elde júrip-aq jalpaq jurt­qa­ ta­nyl­ǵan Marhabat Baı­ǵut­pen jarasqan ázil-qal­jyń­da­ry­ńyz kóptiń kóńilinde. Osy jaı­ly­ aıtyp ótesiz be?

– Mahań týraly áńgime aıtýdyń ózi aýyr. 30-40 jyldaı bir qalanyń aýasyn ju­typ, asfaltyn taptap birge júrippiz. «Oń­tústik Qazaq­stan» gazetinde, ózi de aq qaǵazdaı bolyp uzaq jyldar qyzmet etti. Gazet qursaýynan jasy alpysqa ja­qyn­da­ǵan­da bosady-aý.

Meniń 55 jasqa tolǵanym atalatyn bolyp, Mahańa jıyndy «sen júrgizseń qalaı bolady? – dep, ótinish bildirgenimde – «Oıbaı, men tek jazýǵa barmyn, sahnada kesh júrgizip kórmegem!» – dep at-tonyn ala qashty. – «Júrgizesiń!» – dedim, osymen sóz támam degendeı. Mahań talantty bolýymen qatar ishki mádenıeti baı, baısaldy, maqtany joq, aqyldy ári tereń bolatyn. Keıingi mereıtoılarymnyń da júrgizýshi-moderatory ózi boldy. Bizdi oqý oryndary men mekemelerge, mektepterge kezdesýge birge shaqyratyn. Bir-birimizdi kótermelep, keshtiń árin kirgizip, egiz qozydaı júretinbiz. Ol proza jazǵanymen, aqyndyǵy da bolatyn. Keıde ish pystyrarlyq jıyndarda nemese aqyndar aıtysynda bizdiń óz aıtysymyz júrip jatatyn. Aradaǵy qýlar (jastar) jazbalarymyzdy joldan ustap alyp, máz bolysatyn. Talaı-talaı qaljyńdar aıtyldy. Birde Qyzdarkúl jeńgemiz (áıeli): «Qyz-aý, aǵańa abaı bolshy, keıde artyq-aýys sózden qatty jaralanyp qalatyny bar. Jany názik qoı, kerisinshe qoldap júrshi», degen sózinen keıin, ol jaqqa qaraı «oq atqan» joqpyn. Aǵaly-qaryndastaı kún keshtik. Bul ajalǵa toqtam bar ma? Osydan tórt jyl buryn, 70 jyldyǵymda Kópen ekeýi qos qanatymdaı bolyp, eki jaǵymda otyryp keshti júrgizip edi. Endi qarasam, ekeýi de joq ómirde.

Taǵdyr bireýdi jazalaǵysy kelse,­ et jaqyndary men tileýles dostaryn ala­dy eken. О́tken jyly – Mahań men Kópen, «Nurıkamaldyń» avtory – Tur­dy­qylysh pen Nurıkamal, nemere aǵam Aman­keldi Aıtaly, qurbym Áselhan Qaly­be­ko­va­lar­dyń­ qazasy janymdy júdetip, qolǵa qalam ustaý­dan qaldym. Qazirshe qal­tyl­da­ǵan qa­ıyqta otyrǵandaı bolyp, 80-nen asqan Nar­ma­han aǵamnyń jer basyp júr­genine shúkir deı­min. Mahańnyń 2000 jyly jazǵan «Júz jyl­dyq jara» atty shy­ǵarmasynda Abaı obly­syn­da­ǵydaı Ońtústikte de alapat órt bolǵan. Sonda: «...aınalaıyn aǵashtardyń kıesi de kókke ush­qandaı kórindi, qaıta orala ma, joq pa?­ Alladan medet tileıik. Adamdar aman bolǵaı. Al sebepker bolǵan aıýanǵa aınal­ǵandardy Qudaı kórip turǵan shyǵar. Tabıǵat ananyń tamyljyǵan bir tusyna júz jyldyq jara tústi. Júz jylda jazy­lar­ ma?!», dep saýal tastaıdy. Mahań tiri bolǵanda búgin de osy sózdi aıtqan bo­lar ma edi?

– Jıi kózge jas alasyz ba?

– Búginde kóz emes, júrek jylaıdy.

– Ne oqyp, ne jazyp júrsiz?

– Oqıtyn kitap kóp, oqy­la­tyny az. Qa­­zir óleń jazýdan, kitap shyǵarý ońaı bo­lyp­ ketti. Sondaı shyǵarǵan kitabyn syı­­­­laıtyndar kóbeıdi. Keıde ýaqyt shy­ǵyn­ qylmaı, burynyraq jazylǵan kitap­tar­dy oqımyn. Bıyl Smaǵuldyń «A­q­boz­ úıin», Ulyqbektiń «Ábilhaıatyn», Ǵa­lym­ Jaı­ly­baıdyń «Qara oramalyn», Baýyr­jan­nyń «Shyraǵdanyn» qaıta oqyp shyq­tym.

Dál qazir Kemel Toqaevtyń bes tomdyq tańdamaly shyǵarmalaryn oqyp jatyrmyn. Bizdiń zamannyń jazýshysy ǵoı, jaqsy áser aldym.

Jazýǵa kelsek, burynǵydaı – oı­ shap­shań,­ sezim sergek emes. De­s­ek te «О́zge emes, ózim aıtam, óz­ jaıymdy», degen me­mýar­­lyq shy­ǵarmanyń jobasyn bastadym.­ Ár­­bir shyǵarmashyl jannyń ómi­ri – ke­ıingi jas­tarǵa, jalpy oqyr­man­darǵa qy­zyq­ shy­ǵar degen oıdyń jetegindemin. Allam, ómir bersin!

– Qalamger aǵalardyń jan jy­lýyn, jaqsylyǵyn kóp kór­di­ńiz be?

– Búkil ómirim – Shymkentte ótti. Jas kezde aralas-quralas bolmaǵan soń, úlken aqyndardyń kózine de, sózine de túspedim desem bolady. Erterektegi bir jazbamda «ilýde bir Almatyǵa jol túsken kezimde, «Aldymen aqbas Alataýǵa bas ıemin, ekinshi kezekte­ aqyndardyń anasy – Márııam Hákimjanova apama sálem berem. Sosyn, alpys armanymdy, seksen sezimimdi, úmit pen kúdikke toly toqsan tolǵanysymdy ilestirip, Farıza apaıdyń esigin qaǵyp turamyn», – deppin.

Almatyda turatyn áriptesterim úshin baspasóz ben radıo-teledıdar qoljetimdi edi. Orta boldy. Bir-birin etene tanydy. Bir kúni «Qazaq ádebıetin» oqyp otyrsam, Ábdilda Tájibaevtyń maqalasyna kózim túsip, ózime-ózim senbeı qaldym. Bul 1972 jyl bolýy kerek.

Onda «Men jaqynda «Qazaq áde­bıeti» gazetine basylǵan eki jastyń óle­ńin oqyp bolǵan soń, qasterlep alyp qoıdym. Keıinirek birneshe qaıtalap oqydym. Sol jastyń biri – Shymkenttegi Hanbıbi Esen­qa­raeva degen qyzymyz eken. «Hanbıbi «Naızaǵaıly tún» degen óleńin:

«Dirildetip, dúbirletip kók beldi,

Nóser alyp kele jatty

kóktemdi.

Arý aspan asyǵystaý kókteıdi,

Altyn jippen jyrtyq qara

shek­pen­di»,­ dep bastapty.

Adal shynym, men osy óleńdi ózim jaz­baǵanyma ókindim. Bir shýmaq óleńde qan­sha epıkalyq qýat, kórkem sýret bar. Altyn jippen jyrtyq bulttardy kókteý – ta­bıǵat qudiretiniń, tabıǵaty kúshti aqyn­nyń qolynan ǵana keledi», depti. Belgili – poezııa patrıarhynyń sol kezde aıtyl­ǵan­ jyly sózi áli kúnge deıin qýat berip keledi. Ol kezde úlken aqyndar jastardyń óleńin oqıtyn. Qaı jerde júrseń de, seni kóteretin – óleńiń ǵana. Ábdilda aǵamyzdyń biraýyz jyly sózi – aıaly alaqandaı, maǵan ómirlik azyq boldy.

Bertinde Ábish Kekilbaev aǵa­myz: «Hanbıbi óleńde kúıip-janyp sóıleıdi, kúızele tebi­re­nedi. Sergeldeń sezim men sapy­ry­lystaǵy sana ǵana sóz ónerin qunar­lan­dyra alady. Hanbıbide sonyń ekeýi de molynan baıqalady. Onyń sha­byty, áli aryny qaıta qoımaǵan al­byrt shabyt. О́leń ólkesine aıaq bas­qany kúni keshe ǵana bolmasa da, áý bastaǵy ekpinin eseleı tús­pe­se, tejeı qoımaǵan. Aq tútek sha­byt», dep jazdy. Jyly qabaq tanyt­qan, jazbalarymnan úmit etken aǵalardyń barlyǵy qalamyma qaı­rat bergeni anyq. Demek jaqsy jyr – araqashyqtyqty qysqartyp, alys­ty jaqyndatatynyna senýge bolady eken. Kezindegi aǵa­lar­dyń qoldaýyn qarymtasyz qal­dyr­ma­ıyn dep, ózim de tulǵalyqqa jetken­ aǵalarym týraly esseler jaza bas­ta­d­ym. Alǵashqysy – «Aıbarly atam edi» – Baýyrjan Mo­mysh­­­uly­na­ arnalsa, «Qaharman – Qa­sym­ Qaı­senov», «Baqyttysyń, Áz aǵa» – Ázil­­han Nurshaıyqovqa, Safýan Shaı­mer­de­nov, Ábish aǵa, Farıza apa týraly jazǵandarym, búginde kóp­tiń nazarynda.

– Bir óleńińizde:

«Jalǵan sózdiń jarlyǵyn,

Jalp etkizip, sóndirdim...» deı­siz. Jalǵandyqpen kúresýde jeńi­si­ńiz kóp pe, álde jeńilisińiz be?

– Jalǵandyq jáne jasan­dy­lyqpen kúre­sip júrgenimizde jem­qor­lyq degen aýrý kelip qosyldy. Eskilik esikten shy­ǵyp ketpeı, jańanyń tórleýi ekitalaı.

– Eger ǵaıyptan sıqyrly kúsh kelip, bir armanyńyzdy oryndar bolsa, neni aıtar edińiz?

– Bılikke – meıir, halyqqa – peıil tiler edim. «О́zimdi alsań al, Qudaı, peıilimdi alma!» degendi estip ósken urpaqpyz. Pir Bekettiń ári qysqa, ári nusqa batasy bar eken. Ol: «О́z nıetiń ózińe joldas bolsyn!». Dál qazirgi kezde adamzatqa, ár qazaqqa eń qajet nárse – nıet pen peıil! Osyny joǵaltyp alǵan sııaqtymyz. Toıymsyzdyq pen qanaǵatsyzdyqtyń túp-tamyry – osy sózde jatyr.

– Qazirgi qoǵamda sizdi ne maza­laıdy?­

– Bir men emes, mazasyzdyqty kóp adam bastan keshýde. «Kósh keri ketse, aqsaq túıe jol bastaıdy» degendeı, kóp nárse keri ketip jatyr. Halyqtyń barometri bolǵan, qoǵamnyń aınasy – aqyn-jazýshylardyń jaǵdaıy máz emes. Keri­sinshe mán-maǵynasy joq ánder men halyqtyń sanasyn ýlap jat­qan, pátýasyz shoýlar men nashar ánshiler sahnany jaýlap aldy. Turmystary da jaman emes. Bizdiń mártebemiz olarǵa qaraǵanda tómendep ketti. Sodan keıin kásibı jýr­nalıster tasada qalyp, bloger degender aqparat quraldaryn jaý­lap aldy. Olarǵa aýyzdyq joq. О́tirik-shyndy aralastyryp, jurt­tyń sanasyn ýlaýda. Bolsyn – bol­masyn, sensasııa jasaýǵa qumar. Aıtqandary ótirik bolyp jatsa da, jaýapqa tartylmaıdy. «Aýyl» partııasy osy máseleni kóterip jatyr eken, sońyna jetse eken deımiz.

Sondaı-aq tirshilik úshin mańyz­dy­ sanalatyn medısına salasynda da másele kóp. Qarapaıym halyqqa qol­­je­timdi emes. «Kvota» deı me, «portal» deı me, onysy da ýaqy­tyn­da bólinbeıdi. Qa­zaq qashan jos­parmen aýyryp edi?! Ta­ban as­tynda aýyryp qalǵandardy aýrý­­ha­naǵa jatqyza almaǵandardy talaı­ kór­­dim.

Mektep reformasy da shat­shalaǵaı. Talaı aıtyp jú­rip, muǵalimderdi qoǵam­dyq­ jumys­tar­­dan qutqardyq, jala­qy­sy ulǵaı­dy. Endeshe barlyq mek­tepterde «aqy­ly kýrstar» ne úshin jumys isteı­di? Bul qara halyq­ty tonaý emes pe? Mekteptiń ózinde tııa­naqty bilim berýge ne kedergi? Onyń ústine mektep bitirýshiler ári test tapsyrady, ári attes­tat alýǵa memlekettik emtıhan tapsyrady. Bul balanyń psıhologııasyna áser etedi dep oılamaı ma?

Sosyn muǵalim de, dáriger de qaǵaz­­bas­tylyqtan arylmaı otyr. Bul degeniń aýrý­dyń dıagnozyn qoıý­ men oqýshynyń bilim alýyna bólin­gen ýaqytty jeıdi. Ma­man­dar – bas­­shylyq aldynda esep berýdi negiz­­gi fýnksııasynan joǵary qoıady.

Aıta berseń, áńgime kóp. Halyq­­tyń minezi ózgerdi. Tózimsiz, ashý­­shań, qıt etse, kinálini izdeý, ózi­nen ózgeni jek kórý sııaqty mızan­­­tropııalyq kezeńge ótip ket­ken­deı­miz. Adamnyń adamǵa qur­meti, baýyrdyń baýyrǵa degen­ yqy­lasy, balanyń áke-sheshe aldyn­­daǵy paryzy tipten tómengi deń­geı­ge jet­kendigin baıqaımyz. «Qarttar úıi» men «Je­timder úıi» degen tarıhymyzda joq nár­seler, kúndelikti ómirimizge synalap enip­ jatyr.

Jaǵdaıdy qalaı túzeımiz? Ár­túrli súrleýge túsip alyp, «adas­­­qannyń aldy jón, arty soq­paqtan» qalaı qutylamyz? Me­niń oıymsha jalǵyz jol bar. Ol – ult­tyq ıdeologııaǵa oralý.­ О́t­ken otyz jylda «eko­no­mı­ka men saıasatty» aldyńǵy shepke­ qoı­­dyq ta, ıdeologııaǵa mán beril­medi. Eko­nomıka – kıindirdi, tamaq­tan­dyr­dy, biraq rýhanı ashtyqqa uryn­dyrdy. Nege ıdeo­lo­gııadan qor­qamyz? Olıgarhtar úshin be? Olar­da Abaı aıtqan «Bilim, eńbek, tereń­ oı, qanaǵat, raqym» bar ma? Árıne, joq!­ Olarǵa halyqtyń saýat­ty­ly­ǵy­ men bir­ligi qajet emes.

Aýdandar men oblystyq ákim­dik­terde ıdeo­logııa jóninde orynbasarlar bar, biraq ıdeologııa joq. Islam dinin nası­hat­taýdaǵy Muhammed paıǵambardyń ıdeo­logııasy jeti ǵasyrdan asty, áli kele jatyr. Keńestik ıdeologııa da jetpis jyl ómir súrdi. Qazir táýelsiz memleketpiz, ult­tyq ıdeologııany qalyptastyratyn kezeń. Álıhan Bókeıhan men Ahmet Baı­tur­synuly ıdeologııa negizin qalap ketti. Endigi izdený, jańa jolymyzdy aı­qyn­daý – ǵalymdarymyz ben ult zııalyla­ry­na baılanysty.

Áńgimelesken

 Batyrhan Sársenhan,

 «Egemen Qazaqstan»