BIRQATAR PROBLEMALAR ATALDY

Esep komıtetiniń tóraǵasy Omarhan О́ksikbaevtyń Parlament Májilisiniń plenarlyq otyrysynda sóılegen sózi yqshamdalyp berilip otyr ...Biz daǵdarys kezeńinde Elba­sy­nyń qoıǵan mindetterin Úki­met­tiń oryndap shyqqanyn jáne ol óz qyzmetinde ekonomı­ka­nyń osal sektorlaryn damy­tý­ǵa basa nazar aýdarǵanyn atap ótemiz. Bul rette, at­qarýshy bılik turǵyn úı qury­ly­synda jáne ju­myspen qamtý sa­lasynda jaǵ­daı­dyń kúrt tómen­deýi­ne jol ber­meı, bank sek­to­ryn­daǵy prob­lemalardy sheship, eli­mizde bel­gili bir dáreje­de makro­eko­no­mı­kalyq turaqty­lyq­tyń saqtalýyn qamtamasyz etti. Árıne, buǵan respýblıkalyq bıýd­jettiń Ulttyq qordan qosym­sha alǵan 1 trln. 105 mlrd. teńge­niń yqpaly­nyń bar ekenin aıta ke­tý kerek, dep bastady sózin O.О́ksikbaev. Álemdegi qarjy salasyndaǵy jáne ekonomıkadaǵy daǵdarys­tyń áseri elimizdiń bıýdjetin at­qarý­dyń qorytyndysyna yqpa­lyn tıgizbeı qoıǵan joq. Degen­men, osy jaǵdaıda Úkimet esepti jyly Respýblıkalyq bıýdjet týraly zańdy iske asyrý kezinde birqatar kemshilikter men olqy­lyq­tarǵa jol berdi, sonyń salda­rynan bar rezervterdiń kózi ashyl­maı qaldy. Bizdiń pikiri­miz­she, bul, jekelegen salalardyń odan ári damýyna jáne áleý­met­tik mindetterdi sapaly sheshýge te­ris yqpalyn tıgizdi. Atalmysh máseleler túp­ki­lik­ti nátıjege baǵ­darlanǵan bıýd­jetti qa­lyp­tas­ty­rý jáne atqarý ke­zinde eske­ri­lýi tıis dep oılaı­myz. Sondyq­tan,  baıan­damamda bıýd­jettiń atqary­lýy jónindegi jekelegen prob­lema­l­yq máseleler boıynsha biz­diń túbegeıli kózqa­ra­sy­myzdy aı­qyndap ótýge ruqsat etińizder. Atap aıtqanda, bıýdjettiń kiris bóliginiń túsimi jańa Salyq ko­dek­si­niń normalary alǵash iske asy­ryl­ǵan jyly qalyptasyp otyr, dep jalǵady sózin O.О́ksik­baev. Atalǵan zańnamada salyq­tar­dyń negizgi túrleriniń stavkalary tómendetil­gen. Bastapqy bekitilgen kórset­kish­tiń tómendeýine baıla­nys­ty, kiris­terdiń naqtylanǵan jospary nól bútin onnan tórt paıyzǵa, salyq túsim­deriniń bol­jam­dyq kórset­kishteri 5%-ǵa artyq oryndaldy. Alaıda, esepti jyly bıýdjettiń eki márte naqtylanyp, 19 ret túzetil­ge­nine qaramastan, bol­jamdyq kór­set­kishter korpora­tıv­tik tabys salyǵynda – eki bútin onnan tórt paıyzǵa, ákelingen taýarlarǵa kedendik baj salyǵynda – bes bútin onnan bir paıyzǵa, ım­porttalatyn taýarlarǵa jekelegen ak­sız túrlerinde  on alty bútin on­nan segiz paıyzǵa  oryn­dalmaı qaldy. Salyq túsimderine, bir ja­ǵy­nan, sharýashylyq sýbektileriniń iskerlik belsendilikteriniń tómen­deýi, ekinshi jaǵynan, salyq stav­ka­larynyń tó­men­detilýi áser et­keni bárimizge bel­gili jáıt. Árıne, Úkimettiń daǵdarys jaǵdaıyndaǵy negizgi sharalarynyń biri salyq stavkalaryn tómendetý bol­dy. Bi­rinshiden, salyq mindet­te­mesinen bo­satylǵan qarajatty óz bıznesin damytýǵa baǵyttaý arqyly shıki­zat­tyq emes sektor kásip­oryn­darynyń qyzmetin yntalandyrýy qajet edi. Ekinshiden, eń bastysy, kóleńkeli naryqqa qatysýshylardy óz qyzmetin zańdy negizde júrgizip jatqan “adal” bızneske shyǵaryp, respýblıkanyń salyq bazasyn ulǵaıtý kózdelgen bolatyn. Alaıda, bizdiń taldaýlarymyz kórsetken­deı, sharýashylyq sýbektilerin “kóleń­keden” shyǵarý úshin qoldanylyp jatqan sharalar áli de jetkiliksiz bolyp otyr. Jalǵan kásipkerlik qyzmeti artyp, bıýdjettiń shekken shyǵyny ulǵaıa túsýde, dep bir qaıyrdy sózin O.О́ksikbaev. Máselen, 2008 jyly ol 81 mlrd.teńge bolsa, 2009 jyly 25%-ǵa ósip, 101,2 mlrd. teńgeni qurady. Al bul tek tekserýlermen ǵana anyqtalǵan. Salyq organdary osy shyǵyndardyń tek bir bóligin, ıaǵnı 21,3 mlrd.teńgesin ǵana qalpyna keltirgen. Túsimderde paıdalana almaǵan múmkindikterdi kórsetetin fak­torlardyń biri – salyq tóleý­shi­lerdiń bereshegi. Bereshekterdi bıýdjetke óndirip alý jóninde tıim­siz sharalar qoldanylýda. Byltyrǵy jylmen salystyrǵanda, 2010 jyldyń basyna beresi 24 paıyzǵa artyp,  100 mlrd.-tan astam teńgeni  qurady. Bul rette be­reshegi bar salyq tóleýshilerdiń sany  38 paıyzǵa artyp, 288 myń sýbektige jetken. Salyq organ­dary­nyń qosymsha eseptelgen salyq­tardy bıýdjetke óndirip alýy tómen deńgeıde. 250 mlrd.-tan astam teńge qosymsha eseptelip, sonyń 7,4 mlrd. teńgesi nemese  3 paıyzǵa jýyǵy ǵana bıýdjetke óndirip alynǵan. Al endi respýblıkalyq bıýd­jet­tiń shyǵysyna kelsek, Úkimet esep­ti jyldyń qorytyndysy boıynsha bıýdjettiń shyǵys bóligin 98,2%-ǵa oryndaǵan, 60 mlrd.teńgeni ıgerme­gen­digin atap ótemiz. Respýblıkalyq bıýdjettiń 510,9 mlrd. teńgelik tapshylyǵyn óteý úshin 609,8 mlrd. teńge memlekettik qaryz tartylsa, Úkimettiń osy jylǵy syrtqy qa­ryzyna qyzmet kórsetýge 69 mlrd. teńgeden astam bıýdjet qarajaty jumsalǵan. Máselen, esepti kezeńde 39,7 mlrd. teńge nysanaly trans­fert ıgerilmegen, bul ótken jyldyń deńgeıinen 4 ese kóp. O.О́ksikbaev baıandamasynda ótken jyldyń bıýdjetine qatysty basqa da birqatar problemaly máseleler oryn alǵanyn atap kórsetip, qorytyndylar negizinde bıýdjet úderisin jetildirýge baǵyt­talǵan usynystar kesheni ázirlen­genin jetkizdi. Depýtattardan olardy qoldaýdy surady.