Adaldyq – qutty qoǵamnyń temirqazyǵy

Birinshi otyrys byltyr ult uıasy  Ulytaýda ótken bolatyn. Kelesi otyrys Atyraý oblysyndaǵy áıgili tarıhı oryn Saraıshyqta ótetininen habardar boldyq. Osynyń bári sóz ben istiń úndestigi, birtindep il­geri­leýdiń naqty hareketi ekeni anyq. Quryltaıǵa tańdalǵan mekenderge qarap-aq ulttyq rýhanı túleýdiń bastalǵanyn ańǵaramyz. Ulttyq rýh pen eldik namystyń kóterilýi bárinen mańyzdy. «Keshe kim edik? Búgin kimbiz, Erteń kim bo­lamyz?» degen suraqtarǵa jaýap berý memlekettik ıdeologııaǵa tike­leı qatysty. Qazaqstan – Altyn ordanyń zańdy murageri. Joshy hannan Kenesary hanǵa deıingi alty ǵasyr – bizdiń dańqty tarıhymyz. Sońǵy otarlanýdyń úsh ǵasyryn ba­symyzdan ótkizsek te, tarıh myń jer­den burmalansa da, onyń arǵy ja­ǵyndaǵy shyndyqty eshkim óshirip tastaı almaıdy.

«Shyn máninde, biz aıtyp júrgen Ádi­letti Qazaqstandy adal azamat­tar qurady. Bul – bir-birimen óte tyǵyz baılanysty uǵymdar. Otan­ǵa, otbasyna adaldyq – parasat pen adamgershiliktiń belgisi. Adal eń­bek etip, adal tabys tapqan adam je­tis­tikke jetedi. Qurmetke ıe bo­lady», dedi Prezıdent Ulttyq quryltaıda.

Keıingi otyz jylda jibergen qa­telikterdiń bir parasy bılikte adal adamdardyń azdyǵyna baılanys­ty boldy. О́z isine júrdim-bardym qaraıtyn, óz múddesin birinshi orynǵa qoıatyn paıdakúnem, paraqor, jemqor pendelerdiń kesirinen kóptegen qı­yndyqqa keziktik. Sol úshinde Mem­leket basshysy osy taqyrypqa arnaıy salmaq sala otyryp atap kór­setti. Bul nashar ádet, keýlegen ju­lynqurt, meńdetken dert qaıdan ja­bysty? Arysy úsh ǵasyrǵa jýyq, berisi sońǵy jetpis jylda sanamyzǵa kúshtep sińirilgen jat minez, jaman pıǵyldyń saldary. Quldyq psı­hologııanyń aıqyn kórinisi. Otar­shyl, ámirshil júıe óz degenin istedi. Qaımaqtarymyz qurbandyqqa shalynyp, halyq qaljyraǵan kúı keshti. Mentalıtet ózgerip, ulttyq jadymyz álsiredi.

«Bizdiń qoǵam ózgeristi bireýden madaq estý úshin emes, eń aldymen ózi úshin jasaýǵa tıis», dedi Pre­zı­dent. Anaý sosıalızm kezeńinen qa­lyptasqan bir jaman ádet bar. Árbir isti naýqanǵa aınaldyramyz da, sonyń esesine joǵarydan, álde basqa bireýlerden maqtaý estýdi kútemiz. Mine, osy daǵdymyzdy dóp basqan Prezıdent qoǵamǵa naqty dıagnoz qoıyp otyr. Osy oraıda, qandaı áre­ketti bolsyn ult pen memlekettiń paıdasy úshin jasaýǵa tıispiz. Sonda ǵana nátıje shyǵady.

Memleket basshysy baıandamasynda segiz taqyryp boıynsha oı qozǵady. Sol arqyly ár máselege naqty toqtalyp, onyń kórinisin, saldaryn, túzetý joldaryn usyndy. Bi­rinshi, memlekettik nyshandardy jetildirý qajet. Ekinshi, ultymyzdyń tarıhı sana-sezimin jańǵyrtý óte mańyzdy. Úshinishi, biz mádenı mu­ramyzdy jan-jaqty dáripteýimiz ke­rek. Tórtinshi, óskeleń urpaqtyń tárbıesi óte mańyzdy másele. Besinshi, aqparat saıasatynyń tıimdiligin arttyrý, kreatıvti ındýstrııany damytý. Altynshy, memlekettik saıasatta taldaý, saraptama jasaý qyzmeti sapaly júrgizilýge tıis.  Jetinshi, elimiz úshin strategııalyq mańyzy bar taǵy bir másele – shekaralas aımaqtardy damytý. Segizinshi, qoǵamda memlekettik apparattyń jumysyna qatysty syn-pikirler týraly.

Men jetpis jylǵa jýyq shyǵar­mashylyqpen aınalysyp kelemin. Sondyqtan ózime tanys, barynsha jaqyn máselege baılanys­ty oı órbitkendi jón sanaımyn. Táýel­sizdikti alǵan otyz jyldyń bederine qaraıtyn bolsaq, kóptegen ıgi sharýa atqarylyp, el ómirinde úlken ózgeris baıqaldy. El ekonomıkasyna, saıası reformaǵa nazar aýdaryldy. Deı turǵanmen, rýhanııatymyz toqyrap, quldyrady. Tipti keshegi keńes odaǵy kezindegi bar jaǵdaıymyzdan aıyrylyp qaldyq. Naqtylap aıtsaq, aqyn-jazýshylardyń eńbektenýine, tyń týyndylardy ómirge ákelýine, jaryqqa shyǵarýyna jetkilikti kó­ńil bólinbedi. Olardyń jazǵany eleýsiz qaldy, taban et, mańdaı terine qalamaqy berilmedi. Kitap basyp shyǵarý men taratý joldary jabylyp, tuıyqqa tireldi. Sonyń saldarynan «Balapan basyna, turymtaı tusyna ketip», jazýshylar bedelinen aıyryldy. Mine, osynaý qısyny ketip, qııýýy qashyp turǵan salaǵa jan bitip, qan taraıtyndaı qozǵaý salynyp jatqanyna qýanamyn.

Mádenıet – rýhanı órleýge jol ashatyn shamshyraq. «Qazir eli­mizdegi mektep kitaphanalarynda 130 mıllıon­nan astam kitap bar. Biraq ondaǵy kórkem ádebıettiń úlesi mardymsyz. Shyn máninde, kitap oqıtyn el zııaly ultqa aınalady», dedi Qasym-Jomart Toqaev. Osy sóılemderdiń astarynda kóp nárse jatyr. Kitap máselesine nazar aýdaryp, kemshin tusty da kór­setti.

Sondaı-aq Ádiletti Qazaqstandy qurýǵa búkil qoǵam bolyp jumylýdy usyndy. Eń bastysy, ár azamattyń sana-sezimi jańǵyrý qajet. Pıǵyl ózgermese, eshteńe ózgermeıdi. Mem­leket basshysy Qazaqstannyń jańa tarıhyn jazýǵa tapsyrma berdi. Má­de­nı muramyzdy jan-jaqty dárip­teýdiń mańyzyna toqtaldy. Mine, atalǵan nárselerdiń bári ónerdiń, rý­hanııattyń aınalasynda bolyp otyr. Materıaldyq baılyq pen rýhanı baılyq adam balasy úshin qustyń qos qanatyndaı. Bireýi kem bolsa, qanaty synǵan qus sekildi jerden kóterile almaıdy. Qarnym toısyn dep tánniń azyǵyn kóksep ketsek, janymyz júdep, jasyp qalady. Jan dúnıesi kedeı adamnyń keleshegi de bulyńǵyr.

Adal azamatty tárbıeleý – urpaq tárbıesine kóńil bólýdiń basy. Al adaldyq – qutty qoǵamnyń temirqazyǵy ispetti. Ál-Farabı «Tárbıesiz be­rilgen bilim – adamzattyń qas jaýy» degen. Memlekettiń eń basty baılyǵy – adam. Otanshyldyq – shynaıy patrıottyq sezim. Turatyn úıińdi, aýlańdy taza usta. Eńbektiń jamany joq. Prezıdent «Eńbek adamynyń mártebesin kóterý kerek. Eńbek kúnine oraı eń úzdik mamandardy memlekettik deńgeıde ulyqtaý kerek» dep bárin bilip, ta­razyǵa salyp, ólshep aıtyp otyr. Sońǵy otyz jylda oqý-bilimge kóńil bólindi. Osy salada kóptegen reforma jasaldy. Memlekettik oqý oryndarymen qatar jekemenshik oqý oryndary, sandaǵan bilim ortalyǵy ashyldy. Bunyń paı­daly jaǵymen birge, zalaldy tus­tary da kórindi. Ondaı mekemeler oqýshylardyń bilimdi bolýyna, UBT-dan súrinbeı ótýge, olımpıadalardan júl­de alýǵa baǵyttaldy da, balanyń ishki álemine, tárbıesine nazar aýdarmady. Sonyń saldarynan qabiletti balalar kim úshin oqyp júrgenin, alǵan bilimin kimge arnaýdyń kerek ekenin bilmeıdi. Olardyń kóbi oqý bitirgen soń shetelderde qalýǵa tyrysady. Otanǵa, elge, ultqa qyzmet etýdi maqsat etpeıdi. Buǵan eki sebep bar. Biri – urpaqtyń tárbıesiz bilim alýy. Ekinshi, talanttylar men daryndylardy qadirleýge júıe qu­lyqsyzdyq tanytty. Júzdegen, myńdaǵan ushqyr oıly, ozyq bilimdi jas izdeýsiz, suraýsyz qaldy. Sonyń kóbi kúnkóristi kúıttep, mamandyǵyna kelmeıtin jan baǵystyń qamymen ketti.

«Biz jas urpaqtyń kitapqa qushtar­lyǵyn oıatýymyz kerek. Bul qıyn másele ekenin túsinemin. Ásirese, olar­dyń bar nazary áleýmettik je­lide bolǵan kezde, tipti qıyn. Bir­aq bul máselemen aınalysý kerek. Basqa jol joq. Sondyqtan «Balalar kitaphanasy» atty jańa baǵdarlamany qolǵa alýdy tapsyramyn. Qazaq áde­bıetiniń túrli kezeńderin jáne janrlaryn qamtıtyn arnaıy tizim jasalýǵa tıis. Sol tizimdegi kitaptar barlyq balaǵa qoljetimdi bolýy kerek», degen Prezıdent kitap shyǵarý isine Qazaqstan Jazýshylar odaǵy belsene atsalysýy qajet ekenin atap ótti.

Bul – qalamgerlerdi serpiltetin, sergitetin sóz. Qalamgerdiń eńbegi múlde basqa. Dıqan jermen, sharýa mal­men, kásipker taýarmen jumys isteıdi. Al jazýshy qalamyn eskek etip, aq qaǵazdyń aıdynynda júzedi. Aqyl-oı eńbeginiń sońynda kóziniń maıyn tamyzyp jazady. Basymyzdy qosyp otyrǵan «Qazaqstan Jazýshylar odaǵy» degen qoǵamdyq negizdegi uıymymyz bar. Biraq ár kezdegi saıasat pen bıliktiń yqpalyna erip, keıde olaı, keıde bylaı bolyp, kósile almaı kóleńkede qalǵan kezi kóp. Zııaly qaýymnyń serkeleri jınalǵan jazýshylar odaǵyna bilikti basshy bolý azdyq etedi. Odaqty qoldaıtyn, dem beretin, ondaǵy aqyl kenin qazýǵa, ozyq oılardy alǵa shyǵarýǵa jol qoıatyn kóregen kósem, jetildirip otyratyn bılik tarmaqtary qajet. Sonda ǵana jazýshylar jaılanyp otyryp jazýǵa, eńbekteriniń jemisin jeýge  múmkindik týady.

«Jalpy, men Memleket basshysy jáne azamat retinde qazaq áde­bıetin árdaıym qoldaımyn. Tý­yndylar oqyrmandarǵa qoljetimdi bolýy kerek dep oılaımyn. Al jazýshylarymyzdyń shyǵarmalary halyq arasynda, ásirese, jastar arasynda suranysqa ıe bolýy kerek. Munyń bári – memlekettiń ǵana emes, jazýshylarymyzdyń da mindeti. Oqyrman qaýym qalamgerlerden halyqqa rýhanı azyq bolatyn tyń dúnıeler kútedi. Jazýshylar odaǵy osy jumysqa uıytqy bolady dep senemin. Osyǵan baılanysty, men Mereke Qulkenovtiń «Qazaqstannyń Halyq jazýshysy» ataǵyn qaıtarý týraly usynysyn qoldaımyn. Bul ataq atyna – zaty saı, laıyqty, týyn­dylary arqyly halyq súıgen jazý­shylarǵa ǵana berilýi kerek dep sanaımyn», dedi Q.Toqaev.

Prezıdent Jazýshylar odaǵynyń jańa basshysy Mereke Qulkenovtiń atyn atap, úlken mindet artyp, zor senim bildirip otyr. Osylaısha, myńǵa jýyq qalamgerge úmitpen qarap, eńbekterine laıyqty qurmet jasalatynyn ańǵartty. Bir kezde jazýshyǵa marapat, eńbegine baǵa retinde berilip kelgen «Halyq jazýshysy» degen ataq alynyp tastalǵan bolatyn. Endi, mine, sol mártebe qalpyna kelmek. Bul Memleket basshysynyń eńbekti baǵalaýy der edik. Taǵy bir jaǵynan óziniń qalamger otbasynda ómirge kel­genin, ónerdi baǵalaıtyn ádildigin áıgilep tur.

Birtutas qazaq ádebıetiniń ishinde týysqan túrki ádebıeti de qamtylady. Elimizdegi uıǵyr ádebıeti de sonyń qatarynda. Otandyq ádebıettiń bir arnasy sanalady. Mine, meniń jet­pis jyldyq jazýshylyq saparymda eki halyqtyń ádebıetine ortaq qyz­met jasap kelemin. Ýnıversıtette oqyp júrgenimde akademık jazýshy Muhtar Áýezovten dáris aldym. Ustazdarymnyń deni qazaq ul­tynyń ókilderi boldy. Odan keıin de shyǵarmashylyǵymda «Jalǵyz Jalbyz», «Nur Ana», «Sharbaq», «Iár akademıgı» sekildi romandarymnyń keıipkerleri – uıǵyrlar men qazaqtar. Qaısybir eńbegimdi aıtsam da ult­tar dostyǵy men týysqandyqqa negiz­deledi. Mine, Prezıdent sózinen qazaq­pen qanattas jasap kele jatqan uıǵyr ádebıetine de kóńil bólinetinin estip qatty rıza bolyp otyrmyn. О́zbekte «Qazaqtan joldasyń bolsa, jolda qalmaısyń» degen maqal bar. Sol sııaqty uıǵyrlar «Qazaqtan kórshiń bolsa, uıqyń tynysh bolady» deıdi.

Ádebıettegi janrlarǵa toqtalsaq, qoǵamǵa eń qajettisi, eń mańyzdysy – balalar ádebıeti. Balany, urpaq­ty oılamaǵan eldiń bolashaǵy bu­lyńǵyr. Aldynǵy býyn belden asady, sońǵy býyn entelep jetedi. Eldiń  endigi ıesi solar. Sondyqtan urpaq sabaqtastyǵyn muqııat túrde úzip almaı jalǵap otyrýǵa tıispiz. Adamzattyń ushan-teńiz mol bilimin, jınaqtalǵan tájirıbesin sońymyzdan kele jatqan jastarǵa úıretýimiz kerek. Sol úshin elimizdegi balalar basy­lymyna úılesimdi qoldaý kerek. Oqýlyqpen ǵana shektelmeı, balalarǵa arnalǵan gazet-jýrnaldarǵa jazylǵany durys. Mektepte gazet-jýrnal oqymaǵan bala, eseıgende eshqashan kitappen dos bola almaıdy. Ustazdar, ata-analar ár kez qoldap, máseleniń jeńil sheshilýin oılastyrǵan abzal. Tipti memleket qol­dap, balalar basylymdaryna kó­mek berse artyq etpeıdi.

Ahmetjan AShIRI,

jazýshy-dramatýrg,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri