Tarıf nege qymbattaıdy?

Turǵyndardy jylý, jaryq, sýmen qamtyp otyrǵan mekemeler osy ýaqytqa deıin tuty­ný­shylardan túsetin qar­jy­ǵa jyrtyǵyn jamaı almaı keldi. Salada eńbek etetin ju­mys­shy­lardyń da shalqyp otyr­ǵany shamaly. Sonymen «Ta­rıfti ınvestısııaǵa aıyrbas­taý» qaǵıdaty sheńberinde 2023-2029 jyldary 62 myń km ınjenerlik jelini jańǵyrtýǵa 3 trln teńge ınvestısııa tartý kózdelipti. Bul bastama 2029 jylǵa qaraı jelilerdiń tozýyn 20%-ǵa tómen­de­týge múmkindik beredi eken. Oraıy kelgende á degennen alys­qa kóz tastamaı, beride iske asatyn sharýalarǵa toqtalaıyq.

Bıyl qala, aýdan, aýylda 5,8 myń km ınjenerlik jelilerdi jóndeýge 250 mlrd teńge ınves­tı­sııa tartý josparlanypty. Jospar josparymen, biraq tur­ǵyndardy tarıfter óse me degen saýal kóbirek tolǵandyrady. Úkimet basshysy aıtqandaı, bıyl tarıfter 10%-dan 30%-ǵa deıin ósedi. Bul maqsatty qa­dam­syz kommýnaldyq ınfra­qu­rylymnyń sapasyn jaqsartý múmkin emes eken. Energetıka mınıstri Almasadam Sátqalıev KPMG halyqaralyq aýdıtorlyq kompanııasy Qazaqstannyń 57 elektr stansasynyń, onyń ishin­de 37 jylý energetıkalyq to­rabynyń tehnıkalyq aýdıtin aıaqtaǵanyn aıtty. Barlyq stan­sa arnaıy sanatqa bólindi. Ener­ge­tı­ka­lyq qazandyqtardyń 62%-y, týrbınalardyń 58%-y es­kir­­gen, endi olardy aýystyrý qa­jet. Indýstrııa jáne ınfra­qu­ry­lymdyq damý mı­nıstri Marat Qarabaev aıtqandaı, res­pýblıkada 128 myń km-ge jýyq jylý, sýmen jabdyqtaý jáne sý tartý jelileri bar. Naq qazir olardyń tozýy 51%-dy quraǵan. Endi bul kórsetkishti 40%-ǵa deıin tómendetý mejelengen.

Premer-mınıstr Álıhan Smaıylov jýyrda ótken Úkimet otyrysynda «Tarıfti ınvestısııaǵa aıyrbastaý» qaǵıdaty arqyly tarıfti ósirýden túsetin paıda bireýdiń qaltasyna ketpeı, tikeleı óndiristi jańǵyrtýǵa jumsalatynyn aıtty. Sebebi jańa ta­rıftik saıasat ashyqtyq, eseptilik jáne jarııalylyq qaǵıdatyna negizdeledi. Iаǵnı tıisti zańnamalyq túzetý­ler, normatıvtik quqyqtyq aktiler qa­byl­danbaq.

Tarıf jóninde halyqaralyq sarapshy Ashat Japsarbaı da Úkimet basshysy aıtqandaı, tarıf máselesinde barlyq taraptyń múddesin eskeretin ortany tabý mańyzdy ekenin eske saldy. Iаǵnı tarıfti belgileıtin shaqta tek salany damytýǵa basymdyq berilip, áleýmettiń áleýeti ekinshi jaqta qalyp qoımaýy kerek.

– «Tarıfti ınvestısııaǵa aıyrbas­taý» qaǵıdaty negizinde árbir qala, aýdan, aýylda tarıfti kótergende sa­paǵa nazar aýdarý kerek. Mysaly, jylý boıynsha aıtar bolsaq, keıbir qa­lalarda jylý rejimi saqtalmaıdy. Jeke úılerde jylý 23, 24 gradýstan tómen bolmaýy kerek. Biraq keıbir úıler 19, 20 gradýs jylýdy qanaǵat tutýǵa májbúr. Jylýdyń jetpeýi tek jylý elektr ortalyǵynyń qýatyna baılanyp turǵan joq. Munda ortalyqtan árbir úıge tartylǵan jelilerdiń sapasyna da nazar aýdarý qajet. О́ıtkeni elde tozyǵy jetken jylý jelileriniń kóp ekeni belgili. Bul – eldiń barlyq óńirinde ózekti. Iri qalalarda ýrbanızasııa, ıaǵnı aýyldan qalaǵa qonys aýdarǵan aǵaıynnyń kóbeıýine baılanysty da qaıshylyqtar týyndap otyr. Munda eskeretin jaı, sorǵy-súzgi stansalarynyń áleýetin bylaı qoıǵanda, móldir sý tutynýshylarǵa sanıtarlyq jaǵynan taza bolyp jetýge tıis qoı. Keıbir óńirlerdiń turǵyndary «sýdyń ıisi bar», «sanıtarlyq tazalyq saqtalmaǵan» degen sıpatta shaǵym aıtyp jatady. Sondyqtan tarıfti belgilerde kórsetiletin qyzmet sapasy qatar qaralyp, kóńilge qonymdy bolýǵa tıis. Úkimet basshysy aıtqandaı, osy eki máselede tepe-teńdikti saqtaý mańyzdy, – deıdi A.Japsarbaı.

Iá, tarıfterdi belgilerde tutynýshy­lardyń áleýetin eleýsiz qaldyrýǵa bolmaıdy. Muny muqııat zerdelep, tıimdi sheshim usyný – memlekettik organnyń bir maqsaty. «Tarıfti ınvestısııaǵa ­aıyrbastaý» qaǵıdaty boıynsha tu­ty­nýshy men kommýnaldyq mekeme ara­syndaǵy tepe-teńdik saqtalsa, turǵyndar qar­jynyń qaıda ketip jatqanynan habardar bolsa, mejeli maqsat sonda ǵana oryndala bastaıdy deýge bolady. Sýdyń jaıyn aıtar bolsaq, turǵyndardy sý­men qamtyp otyrǵan mekemelerdiń eń bas­ty aktıvteri qubyr ǵoı. Elde eskirgen ­sý qubyry kóp. Taǵy bir 5 jylda sapa­sy syr berip turǵan qubyrlar paıdalaný­ǵa jaramaıtyn halge jetýi múmkin. Eski­niń aty eski bolǵan soń, qubyrdy júz jamaǵannan bir ret jańartqan tıim­di. Ol úshin, árıne, qarajat kerek.

– Turǵyndar baǵdarlama sheńberinde qarjynyń qaıda ketip jatqanynan habardar bolýy kerek. Mynadaı mysal keltire keteıin, Qaraǵandy oblysy bo­ıynsha tutynýshylardyń kommýnal­dyq tólemge qaryzdary 15%-dan 20%-ǵa ósken. Nege? Sebebi kóbine-kóp aýyldyq jerlerde, monoqalalarda jaryq, jylýǵa qaryzyn tólemeıtin tutynýshylar bar. Al mekemeler mundaıda ortalyqtan beriletin jylý júıesin óshire almaıdy. Turǵyndardyń árqaısymen sottasý degen de ońaı sharýa emes. Sondyqtan túsindirý jumystaryn kúsheıtý kerek dep oılaımyn. Aıtpaǵym, munda kommýnaldyq kompanııalar, jergilikti organdar áleýmettik jaǵdaıy tómen otbasylardy aıqyndap, solarmen ju­mys isteýi qajet. Sebebi kommýnaldyq tólemniń shyǵynyn óteýge jaǵdaıy kelmeıtin otbasylar jylý, jaryqsyz qalmaýy kerek. Memleketten qaralǵan járdemge qoly jetýge tıis. Biraq sol kómekti á degennen ala almaı otyrǵan otbasylar bar. Qujatyn jınaı almaı nemese qaı qujatyn qandaı mekemege ótkizetinin bilmeı, qolyn bir-aq siltegender kezdesedi. Iаǵnı bul – júıe­ni durys jolǵa qoıý keregin ańǵartady, – deıdi Ashat Japsarbaı.

Tarıfterdi belgilerde memleket­tik organ kommýnaldyq mekemeniń jumysyn úılestirýge járdemdesip, tutynýshylardyń da jaǵdaıyna qa­raılasýy kerek dedik. Bul aıtýǵa ońaı bolǵanymen, áste ońaı sheshiletin sharýa emes. Mamandar eger tarıf ınflıasııa deńgeıinen aspasa, onda onyń óskeni asa baıqala qoımaıtynyn alǵa tartady. Sarapshy Ashat Japsarbaı tarıftiń normalaryna qatysty da ózgerister engizý keregin aıtady. Ol bylaı, kommýnaldyq qyzmetti árkim ártúrli mólsherde tutynady emes pe? Qanigi aýyz sýdy aýla sýarýǵa paıdalanyp, han saraıyndaı úıiniń barlyq bólmesin túgel jarqyratyp qoıatyndar bar. Áńgimeniń aýany kom­mýnaldyq qyzmetti shamadan tys paıdalanatyndar jaıynda bolyp tur. Ashat Japsarbaıdyń aıtyp otyrǵany osy, tarıfti normaǵa qaraı belgileý arqyly retteıtin shaq taıaǵan sekildi. Sáıkesinshe, mundaıda sýdy, jaryq, jylýdy únemdep paıdalanatyndarǵa salmaq túspeıdi.

Baǵdarlama sheńberinde kommýnal­dyq qyzmetti úılestirip otyrǵan me­ke­meler osyǵan deıin jıylǵan shyǵyn­daryn, qaryzdaryn jaba almaıdy. In­vestısııa jóndeý jumystaryna jáne jańa qurylǵylar alýǵa jumsalady. Qarjy Premer-mınıstr aıtqandaı, bi­reýdiń qaltasyna ketpeıdi. Osy qaǵıda boıynsha 2029 jylǵa deıin jeliler ja­ńartylady. Turǵyndar óz qala, aýdan,­ aýylynyń, kommýnaldyq jelilerin ret­teýge járdemdesedi. «Eldegi tarıf shetelmen salystyrǵanda anaǵurlym arzan» degen sıpattaǵy aqparattan qu­laǵdar bolarsyzdar. Osyǵan az-kem toqtalsaq artyq bolmas. Iá, bizde ja­ryq, sý, jylý shetelmen salystyrǵanda anaǵurlym arzan eken. Mysaly, jylýdy aıtar bolsaq, elde tutynýshylar­dyń deni ortalyqtandyrylǵan jylý jelisine qosylǵan. Sarapshylar osy júıeni saqtap, joıylyp ketýine jol bermegenimiz abzalyraq ekenin aıtady. Sebebi Eýropada tarıfterdiń joǵary bolýy ortalyqtandyrylǵan jylý jelisine qosylmaǵannan eken. Qazirgi qolǵa alynyp jatqan sharalar da meılinshe ortalyqtandyrylǵan jelilerdi saqtap qalýǵa septesedi dep oılaımyz.