Qazir dúnıe júzinde 7 mıllıard 850 mıllıon halyq bar. Alaıda Nobel syılyǵynyń laýreaty Genrı Kıssındjer aıtqandaı, 2050 jyly jer betinde 1 mıllıard qana adam qalady. Onyń 500 mıllıonyn tártipke baǵynatyn Qytaı, Japonııa azamattary quramaq. Sonda bizdiń qazaq qurı ma? Qazirgi tamaqtaný saltymyzǵa qarasaq, solaı sekildi. Nege deseńiz biz tutynyp júrgen barlyq tamaqtyń qaptamasynda «E» tańbalary bar. Demek ol qaýipti, kúdikti, tyıym salynǵan, qaterli isik aýrýlaryn týdyratyn ónimder degen sóz. Biraq adamdar ony eleń qylmaıdy. Satyp alyp, tutynyp jatyr. Sonda biz keleshekte qandaı ult bolamyz? Meni osy másele qatty tolǵandyrady.
Gendik-modıfıkasııalanǵan taýarlar bar. Kópshilik GMO dep júr. Kúndelikti tutynatyn taǵamymyzda dál osyndaı qospalar kóp. Sonda erteń bizdiń tuqymymyz ne bolady? Qytaıdyń qoldan jasalǵan kúrishi bizdiń naryqqa kelip jatyr. Ony qytaılardyń ózderi jemeıdi. Esesine óte arzan baǵada Qazaqstanǵa satylyp jatyr. Bul da qaýipti.
Odan keıingi untaqtalǵan sút te jaqsylyqqa aparmaıdy. Biz ony keńes zamanynda torǵaıǵa, buzaýǵa beretinbiz, jemge qosatynbyz. Qazir halyq sony iship jatyr. 3-4 jyl buryn sút, aırannyń syrtqy qaptamasyna untaqtan jasalsa, «untaqtan jasalǵan» dep jazylatyn. Qazir ol da joq. Bárin quddy bir saýyn sıyrdan alyp berip jatqan sııaqty. Sút zaýytynda birde-bir sút tasıtyn mashına joq. Nege? О́ıtkeni bárin untaqtan jasaıdy. On shaqty jyl buryn qytaılar sút untaǵyna dári qosqan adamdy ustap alyp, atý jazasyna kesti. Al biz sol sút untaǵyn ákelip halyqty asyradyq. Eshkim mán bermegen soń, qala berdi.
Qazir mal semirtý úshin ekpe salady. Sol sebepti et jeı almaısyń. Jeseń aýyryp qalasyń. Sonda qazaq azyp ketpeı me?! Ekpemen semirtilgen mal buryn ońtústikten keletin. Qazir Astananyń mańyndaǵylar da ekpemen eki eli qazy shyǵaryp júr.
Plastık bótelkemen sý ishýdiń de zııan ekenin bile tura, paıdalanamyz. Ol salqyn jerde tursa da, jyly jerde tursa da dıoksın degen ý shyǵarady. Bul qaterli isik aýrýyna shaldyqtyrady. Árbir ekinshi áıel keýde ragymen aýyrady. Men bilsem, sonyń barlyǵy osy plastık bótelkeden. Ony ǵalymdar da aıtyp júr. Al Norvegııa, Danııa, Shvesııa áýel bastan shyny bótelkeni paıdalanady.
«Shadrınskoe» brendimen shyǵatyn sút ónimderine shoshqanyń maıy qosylady. Sonyń taza emes ekenin qazaqtar nege bilmeıdi? Ashytqynyń ózi zııan. Ertede qazaqtar nandy aıranmen ashytatyn. Orystardyń ózi hmeldi paıdalanady. Biz bolsaq ashytqyny qoldanyp júrmiz. Shyǵys halqy ashymaǵan nan jeıdi.
Odan keıin dári-dármektiń 40 paıyzy qoldan jasalyp, satylyp jatyr. Saýd Arabııasynda mundaıdy anyqtasa, birden atý jazasyna kesedi. Al bizde mán bermeıdi. Buryndary 270 myń halqy bar Selınogradta 4 dárihana bolatyn. Qazir 1 sharshy shaqyrym saıyn dárihana tur. Meniń úıimniń aınalasynda 6 dárihana bar. Qyzyǵy árqaısysyndaǵy dárilerdiń baǵasy da ártúrli. Mysaly, bireýinde 13 myń teńge dep turǵan dári ekinshisinde 9 myń teńgege satylyp jatyr. Sonda árkim qalaǵan baǵany qoıa bere me? Bul – halyqty tonaý ma? Osyny tártipke keltirýge bolady ǵoı. Negizinen osynyń bárine memleket baqylaý júrgizýi kerek.
Zerthanalardy jekemenshik qylyp jiberdik. Saldarynan qazir árkim ákelip sút, qymyz satyp jatyr. Bári sý qosady. Jaraıdy taza sý bolsa meıli, basqa da nárselerdi qosyp jiberse ne bolady? Eshkimge eshteńe kerek joq. Esh jerde baqylaý joq. Másele osy bolyp tur. Burynǵy bas sanıtar Jandarbek Bekshınmen 10 jyl buryn sóıleskenmin. Sonda «mamandardy shetelge jiberip oqytqaly jatyrmyz» degen. Sol mamandar qazir qaıda? 90-ǵa kelgen maǵan munyń kelip-keteri joq. Men urpaǵym úshin alańdaımyn.
Osyndaı máselelerdi joǵary jaqqa jetkizý kerek. Eń aldymen el qamy degen. Keleshekti, ultty oılaıyq. Aqshaǵa satylǵandar ata-anasyn da kerek qylmaıdy. Erteń jer betinde bir-aq mıllıon halyq qalsa, sonyń ishinde qazaq bola ma? Genrı Kıssındjer aıtýynsha, fınder halqyna qandaı tamaq qajet ekenin muqııat zerttegen. Aqyry selen mıkroelementin paıdalaný kerek degen toqtamǵa keledi. Sóıtip ómirin uzartyp jatyr. Biz de memleket emespiz be? Endeshe isher asymyzdy nege rettemeımiz? Ulttyq taǵamdarymyz barshylyq. Bir jarym myń ulttyq taǵamymyz bolǵan. Onyń bárinen aıyrylyp bara jatyrmyz. Túbi Bertran Rasseldiń aıtqany kele me dep qorqamyn. Oılanaıyq, aǵaıyn!..
Osy ózekti másele týraly «Egemen Qazaqstan» gazeti betinde arnaıy dóńgelek ústel ótkizýdi usynamyn.
Qasym TÁÝKENOV,
memleket jáne qoǵam qaıratkeri
