Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Qazir áleýmettik jelide shekara asyp, shet memleketterde jumys istep júrgen otandastarymyzdyń beınejazbasy kóptep kezdesedi. Máselen, Ulybrıtanııada qulpynaı terip, aptasyna 250-300 myń teńge taýyp júrgen Lalagúl Qudaıbergenqyzynyń «TikTok»-taǵy vıdeosy birneshe kún trendten túspedi. Osyndaı ájeptáýir jalaqy men jumys saǵatyna qyzyqqandardyń deni – jastar.
Kúnkóris qamy úshin elinen jyraqta qarǵa qýyp, qulpynaı terip, egindikti sýaratyndardyń qatary kóbeıgeni jasyryn emes. Keıipkerimiz 45 jastaǵy kelinshek te nesıesin jabý úshin Ulybrıtanııada tańǵy 4-te turyp, eńbek etýge májbúr. Tórt balanyń anasy mundaǵy eńbekaqy Qazaqstanǵa qaraǵanda áldeqaıda kóp ekenin aıtady.
– Buryn Qazaqstanda túrli jerlerde aspaz bolyp ta, bazarda júrip te 300 myń teńgeni aıyna alyp qanaǵat ettik. Al munda bul aqshany aptasyna taýyp jatyrmyn. Jumys qatty qıyn da, ońaı da emes. Bastysy, tabysy mol. Tańda bastalyp, tústen óte aıaqtalady. Arasynda 1 saǵat tynyǵý men tamaqtanýǵa beriledi. Munda tipti 50 jasqa deıingi adamdar da eńbek etýine bolady, – dedi Lalagúl Qudaıbergenqyzy.
Lalagúl sekildi tumandy Albıonda jumys istep júrgen jastyń biri – Ildar Iаgıaev. Belgili sportshy, Gınnes rekordtar kitabyna eki márte engen, strıtlıftıng pen strıtvorkaýttan álem chempıonatynda jeti medal jeńip alǵan Qazaqstan azamaty qazir Anglııada kókónis terip júr.
– Jumys isteýge ruqsat alty aıǵa ǵana beriledi. Men Anglııaǵa kóktemde kelgenmin. Bastapqyda qara sýyq edi. Qazir aýa raıy áldeqaıda jaqsy. Biz jumys berýshi usynǵan kólikpen alqapqa jetemiz. Gazdyń aqysyn jaýyp, kólik júrgizetin jigitke qosymsha aqy tóleıdi. Alǵashynda dalada qyryqqabat pen brokkolıdi qolymmen teretinmin. Keıin qyzmetim joǵarylap, qazir traktor júrgizip júrmin. Jaz maýsymy jumystyń qyzyp turǵan shaǵy. Aıyna 2000 fýnt sterlıng shyǵady, bul shamamen mıllıon teńgeden asady. Oǵan meniń saqtandyrýym men salyqtarym kiredi. Iаǵnı qyzmetkerlerdiń aı saıynǵy jalpy tabysynyń 20% kóleminde salyq tóleýge ketedi. Al ómir súrýge maǵan aptasyna 60 fýnt jetkilikti. Teńiz jaǵasyndaǵy tórt qabatty úıde basqa da jumysshylarmen birge turamyz. Aqshanyń kóp bóligin otbasyma jiberemin. Meni úıde ata-anam, áıelim, balalarym kútip otyr. Qazaqstanda mundaı aqshany áreń tabatyn edim. Ol úshin birneshe jerde jumys istep, kúnine 2-3 saǵat uıyqtaýǵa týra keledi. Aqtaýda sportty damytýǵa degen talpynystarym nátıjesiz boldy. Týymyzdy jelbiretip, qanshama aýqymdy jarystardan júldeli oraldym, tipti áýejaıdan eshkim qarsy almady. «AktauOpenFest» – Ortalyq Azııada teńdesi joq biregeı joba. Bul festıvalde kóshe sportyna kóp kóńil bólindi: basketbol, strıtlıftıng jáne strıtvorkaýt. Biraq keıbir túsiniksiz jaǵdaılarǵa baılanysty festıvaldi ótkizý toqtatyldy. О́ńirde kóshe sportyna jetkilikti deńgeıde kóńil bólinbeıtinin tizbektep, oblys basshylyǵynyń nazaryn aýdarý maqsatynda paraqshamda post jarııalaǵanmyn. Saldarynan maǵan birneshe ret qoqan-loqy kórsetti. Túsinbeýshilikter boldy, – dedi ol.
Áleýmettik jelidegi qarǵa qýǵan qazaqtyń beınejazbasy kóptiń esinde shyǵar. Onda otandasymyz Anglııadaǵy egistikte júrip, bir kúnde 12 saǵat jumys istep, 72 myń teńge alatynyn aıtqan edi. «Meniń jumysym – mynaý úlken alań, biraq bul jerde ne ósetinin bilmeımin. Tek osy jerdegi qarǵalardy qýamyn. Sosyn sómkemde jarylǵysh zattar bar, qajet bolsa, sonymen atamyn. Qarǵalardy qýý – kúlkili, biraq kúshti jumys», deıdi er adam.
«Iskeradam» paraqshasyndaǵy bul jazbanyń kommentarııine kóz salsaq: «О́skende kim bolasyń dese, qarǵa qýamyn» dep qaljyńdassa, endi biri «Shetelge osyndaı jumysqa ornalasý qanshalyqty qaýipsiz?», «Jumys taýyp beretin ortalyqtardy qaıdan tapsa bolady?», degen saýaldaryn joldap álek.
Árkim-aq talasatyn jumys. О́ıtkeni shette jumys istep, nápaqa taýyp júrgenderdiń birazy eldegi qaryzynan qutylyp, bir aıda temir tulpar satyp alǵan. Ári Ulybrıtanııa TMD elderinen eńbek ımmıgranttaryn tartý maqsatynda bólinetin kvota sanyn arttyrdy. Oǵan basty sebep – Ýkraınadaǵy ahýalǵa baılanysty Shyǵys Eýropadan brıtandyq fermalardaǵy maýsymdyq jumyskerler sanynyń azaıýy. Buǵan qosa eldiń Eýropalyq Odaqtan shyǵýy da máseleni odan saıyn ýshyqtyrǵan. Sondyqtan aǵylshyndar aýyl sharýashylyǵy shatqaıaqtap qalmas úshin, bıyl jaldamaly jumysshylarǵa 45 myń kvota bólgen.
Osy aralyqta «Batys elderiniń eńbek vızasyn alyp beremin, sol jaqtan jalaqysy joǵary maýsymdyq jumys usynamyn» dep ýáde berip, Ortalyq Azııada júzdegen adamnyń tabanaqy mańdaı termen jıǵan pulyn alyp, taqyrǵa otyrǵyzǵan alaıaqtar jeterlik. Olar ózderin ádette sheteldik fırma ókili nemese deldal retinde tanystyryp, aldyn ala qyzmet kórsetý aqysyn tóleýdi suraıdy eken. Mundaı ákkilerdiń qurbany bolǵan qazaqtar da bar.
– Men Anglııaǵa baryp jumys isteýge bolatynyn dostarymnan estidim. Olar aıyna mıllıon tabýǵa bolady degen soń, qatty qyzyǵyp, ınternetten osy jaqqa jumysqa ornalastyryp beretin kompanııalardy izdestirdim. Árqaısysyna habarlasyp, qyzmet qunyn suradym. Aqysy da aspandap tur. Mende 200 myń teńge qaıdan bolsyn, stýdentpin ǵoı, arzan dúnıeni izdeımiz. Sóıtip bir tanysym, maman tapty. Bastapqyda 100 myń teńge tólep, Anglııaǵa barǵan soń, jumysyńdy kórgennen keıin qalǵanyn berýge bolady dep, kelistirdi. Árıne ýaıymdadyq. Biraq táýekel etip kóreıik dep kelisken somany aýdardyq. Artynsha bir-eki apta kúttik. Osy aralyqta qujattarymyzdy surap ta úlgerdi. Áldebir qaǵazdardy jiberip, toltyrýyn ótindi. Sodan keıin, ol adam telefon kótermeı, birtindep izin sýytty. Olar kimmen, qalaı baılanysý kerek ekenin jatqa biledi. Túptep kelgende, aqshasyz, jumyssyz qaldyq, – dedi Muhammed Ulyqpanov.
Keleńsiz jaıttardy aldyn alý úshin Brıtan úkimeti «Concordia», «Pro Force Limited», «Fruitful Jobs» jáne «AG Recruitment and Management Ltd.» atty iri rekrýtıngtik kompanııany irikteýden ótkizgen-di. Olar tegin qyzmet kórsetedi. Jalpy, buǵan deıin de otandastarymyz Anglııaǵa zańdy túrde «Seasonal worker (Tier-5)» vızasyn alyp, ushaq bıletin ǵana tólep, jumys istedi. Azamattar kókónis pen baý-baqsha sektorynda, óndiristik oryndarda 6 aıǵa deıin eńbek etti. Ulybrıtanııa Ishki ister mınıstrliginiń byltyrǵy deregine súıensek, qańtar-maýsym aralyǵynda Qazaqstannan 1 700-ge jýyq adam jaldamaly jumysqa tartylǵan.
Shetelge jóńkile bastaǵandardyń deni jastar dep aıttyq. Áleýmettanýshy Aıdyn Luqpanovtyń aıtýynsha, jetkilikti deńgeıde tájirıbe men qarym-qabileti bolmasa, elimizde 14 pen 35 jas aralyǵyndaǵy azamattarǵa 500 myń teńge men 1 mln teńgeniń aınalasynda jalaqysy bar jumys tabý qıyn eken. «Al olardyń tanymy baıaǵy qazaqy qanaǵatshyldyqtan góri, jetilsem, kórsem degen qaǵıdatpen ómir súredi. Sondyqtan emıgrasııaǵa ıtermeıtin birden bir faktor – Qazaqstandaǵy jalaqynyń azdyǵy» degen oıda áleýmettanýshy.
– Eńbek resýrstaryn áli de retteý kerek. Qansha grant bóliný kerek, qandaı aýylǵa qandaı mamandar jetispeıdi barlyǵyn jiti baqylaý qajet. Buryn jaqyn sheteldegi jumys kúshi óz elderimen salystyrǵanda mol tabys tabý úshin qurylys, qyzmet kórsetý boıynsha Qazaqstannyń esigin qaǵatyn bolsa, endi óz otandastarymyz shetelge nápaqa tabý úshin shekara asýy qatty oılandyrady. Árıne, kúnkóris qamy úshin ǵoı. Biraq bul memlekettiń ishki jumys kúshterin qamtamasyz etýge múmkindigi joq degendi bildiredi. Qol bulǵap shaqyryp otyrǵan Anglııa, Kanada, Ońtústik Koreıa sııaqty elder, irgemizdegi Reseıge de eki qolǵa bir kúrek tabylar dep alty aılap jumysqa ketip jatqandar kúni búginge deıin bar. О́ıtkeni qazir jumysyń bolsa, bolashaqqa senimmen qaraısyń. Balalaryńdy alańsyz asyraı alatynyńdy túısinesiń. Bul – memlekettik deńgeıde qaralýy kerek másele. Bizde jumyssyzdar sany áli azaımaı tur. Onyń ústine jalaqy tómen. Aılyǵy shaılyǵynan aspaı otyrǵan otbasylar kóp. Bireýler balasynyń oqýyn óteý úshin zar júgirse, keıbireýleri búgingi asyn taýyp bersem boldy dep tyrashtanyp júr. Úkimet jalaqy men járdemaqyny, zeınetkerlerdiń aqshasyn ósirdik degeniniń ertesinde tamaq baǵasy da qymbattap ketedi. Oǵan úırendik. Eńbek naryǵynda bıznes tarapynan, memleket tarapynan usynylyp otyrǵan jumystyń ótemaqysy óte tómen. Tek aıtarym, bizde orta tap qalyptaspaı, qoǵamda turaqty damý bolmaıdy. Meıli 10-15% baı bolsyn, biraq 70%-y ózderiniń qajettilikterin qanaǵattandyra alatyn azamattar bolýy qajet. Sonda ǵana elde áleýmettik-ekonomıkalyq ahýal jaqsarady, – dedi Aıdyn Luqpanov.
Qosh, Anglııaǵa baryp-kelgenderdiń barlyǵy memleket baqylaýynda dedik. Al Ońtústik Koreıaǵa zańsyz jolmen ketetinderdiń de qatary jyl saıyn artyp keledi eken. Koreı eline aǵylǵan otandastarymyzdyń sany eki jyl buryn 35 myńǵa jetken. Búginde statıstıka budan artpasa, kemimegeni anyq. Bul alańdatarlyq jaǵdaı. Birneshe aı buryn áýejaıdan qashqan eki qazaqtyń oqıǵasy kóptiń kóńiline qaıaý túsirgen edi. О́ıtkeni Ońtústik Koreıa bıliginiń úkimimen shekarany kesip ótpek bolǵany úshin ǵana 15 jylǵa temir torǵa toǵytylǵan-dy.
– Basty másele – eńbek etýge zańnamalyq negiz, ruqsattyń bolmaýy. Kezinde 2014 jyly Koreı eli «Eńbekke ruqsat berý» júıesin usynǵan bolatyn, biraq ol kezde jaǵdaı basqa boldy, búgingideı qajettilik bolmaǵan. Sol sebepti usynystan bas tartqanbyz. Qazir otandastarymyzdyń birazy sol elde zańsyz qyzmet etip júrgenderi bárimizge aıan, sondyqtan halyqtyń suranysyna oraı eńbek etýdi zańdastyrý basty máselege aınalyp otyr. Aldaǵy eki jyl ishinde Qazaqstan iri kompanııalar shoǵyrlanǵan Ońtústik Koreıa, BAÁ, Túrkııa syndy barlyǵy 5 elmen kelisimshartqa otyrýdy kózdep otyr. Ol úshin aldymen jumysqa jiberetin eldegi iri kompanııalarmen kelisimshartqa otyrý, sosyn bizdiń otandastar jıi baratyn eldermen azamattardyń quqyqtarynyń qorǵalýy jóninde kelisimge kelý qarastyrylǵan, – dedi Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi Kóshi-qon komıteti tóraǵasynyń orynbasary Erbolat Abýlhatın.
Eger kózdelgen elderde zańdy negizde eńbek etýge ruqsat etilse, jumys berýshilerden ýaqtyly jalaqy tóleýin, tıisti áleýmettik jarnalar men medısınalyq saqtandyrýdyń júrýin talap etýge tolyq quqylymyz. Eger zańsyz áreketter oryn alǵan jaǵdaıda sotqa júgine alý, jalpy jyraqta júrip jan baqqan otandastarymyzdy qorǵaı alýǵa múmkindik ashylady. Buǵan qosa tosynnan tosyrqatatyn jaıttar týyndaǵanda elshilik arqyly olardy elge qaıtarý, jekemenshik jumyspen qamtý agenttikteri arqyly otanyna oralýǵa kepildik bolady.
Ázirge Ulttyq statıstıka bıýrosynyń deregin eskersek, eldegi 14-29 jas aralyǵyndaǵy jumyssyzdyq deńgeıi 4,8%-dy quraıdy. Demek jastar Qazaqstanda jaqsy jalaqy taýyp, jarqyn ómir súrýi úshin áli biraz ýaqyt kerek. О́ıtkeni biz kótergen bir ǵana problemanyń astarynda ret-retimen tizbektelgen memlekettik deńgeıde sheshetin birneshe másele jatyr.
