Alystaǵy dıqan aǵaıynnyń hal-ahýalyn bilmekke arnaıy habarlastyq. Jaǵdaılary rasynda, máz emes. «Ashýly adam ne demeıdi?» degenniń ózinde de, aıtqan máseleleri alańdaýǵa turarlyqtaı. Shıetteı bala-shaǵaly óz otbasymen qatar, erte kóktemnen beri qasynda júrip, qatar eńbek etken 2-3 adamnyń mańdaıaqy terin óteý bylaı tursyn, qaýyn-qarbyz ósirýge salǵan qarjysynyń 4-ten 1-in de qaıta shyǵara almaı júrgen jannyń qaıǵysy, shynynda da ashynarlyqtaı...
«Bizdegi qıyndyq О́zbekstannan keletin sýdan bastalady. Sý tapshylyǵy únemi bolatyndyqtan sý arnalaryna sýsorǵy tastap, kóbine-kóp egisti solaı sýǵaramyz.
«Bizdegi qıyndyq О́zbekstannan keletin sýdan bastalady. Sý únemi tapshy bolatyndyqtan egisti sýsorǵymen sýǵaramyz. Al tamshylatyp sýǵarý tehnologııasy degen qaýyn-qarbyzǵa jaramaıdy eken. Ony dıqandar 2-3 jyl paıdalanyp kórdi. Nátıje oıdaǵydaı bolmady. Olardyń qatarynda biz de barmyz. Iri ári dámdi qaýyn-qarbyz ósirý úshin únemi aǵyndy sý kerek», deıdi Maqtaaral aýdanynyń turǵyny Seıitbek Qudaıbergenuly.
Sharýanyń aıtýyna qaraǵanda, olar – О́zbekstannan kóship kel-
gen qandastar. Jekemenshik jeri bolmaǵan soń, egis alqaptaryn 800 myń teńge tólep, bir jylǵa jalǵa alady. Osy arada dıqan Úkimetke ókpe-nazyn da aıtyp qaldy. «Babalarymyz muraǵa qaldyrǵan ulan-ǵaıyr jerden bizge úles tımeı otyr. Al paıdalanylmaı jatqan jer qanshama!» deıdi ol.
Osy oraıda Táýelsiz Qazaqstannyń tuńǵysh Konstıtýsııasy jadymyzda qaıta jańǵyrǵanyn jasyryp qaıtemiz. Onda syrttaǵy qandastar kóship kelgen jaǵdaıda olarǵa da jer úlesin berý máselesi jaqsy sheshimin tapqan edi.
Dıqandardyń máselesi munymen bitpeıdi. Qaýyn-qarbyz kóshetin qystyń sońy, erte kóktemniń basynda otyrǵyzatyndyqtan onyń astyna da, ústine de arnaıy materıal tóselýi kerek. Onyń ár kelisi 700-800 teńge turady eken. Sonda qaýyn-qarbyz egiletin bir gektar jerge 420 kg kleenka kerek. Qys boıy jerdi qaıta óńdep, tolyq babyna keltirý úshin oǵan taǵy tyńaıtqysh berý lázim. Tyńaıtqysh О́zbekstannan ákelinetindikten ár kılosy – 200, al bir qaby 10 myń teńgege baǵalanady. Oǵan qosa ústin jabý úshin kleenkany ustap turatyn symdy da birneshe shaqyrymǵa jetetin etip satyp alady.
Taǵy bir másele, eldegi iri qalalardyń bárin derlik dámdi, qaýyn-qarbyzben jyl saıyn qamtamasyz etip kele jatqan osy dıqandarǵa basqa sharýashylyqtardaǵy sııaqty lızıng nemese basqalaı kómekter men jeńildikter múlde qarastyrylmaǵan eken. Kerisinshe bıyl О́zbekstan shekarasy ashylǵan soń olarmen básekege túskende jaǵdaılary kúrt nasharlaǵan. Sebebi sý men tyńaıtqysh О́zbekstannan keledi. Sondaı-aq kórshi elde qaýyn-qarbyzdy qaıta óńdep, túrli azyq jasaıtyn kásiporyndar bar kórinedi.
«О́zbekstanda túrli jemis-jıdekpen qatar, qaýyn-qarbyzdy da kádege asyryp konservileıtin, odan qalǵanyn keptirip, qaýynqaq, qarbyzqaq jasaıtyn kásiporyndar jumys istep tur. Logıstıkasy da retke keltirilgen. Bizde bári jabaıy. Tipti júk kóliginiń júrgizýshisi de bilgenin istep júre beredi. Eger kórshi eldegideı kásiporyndar ashylyp, jumys istep tursa, dıqan men bazar arasyndaǵy baǵany qubyltyp otyrǵan deldaldar joıylsa, sý men tyńaıtqysh máselesi durys sheshimin tapsa, jer emgen qazaq kimmen bolsa da básekege túsip, eshkimge esesin jibermes edi», deıdi Seıitqul Jumanov.
Turǵyndardyń aıtýynsha, bir gektar jerge 7 myń kóshet egiledi. Onyń ár danasy – 15 teńgeden. Kóshetterdi birneshe dıqan birigip, ony ósire alatyn, soǵan laıyqty jylyjaıy bar bir adamǵa tapsyrys beredi eken. Sóıte júrip ol kóshetterdi taǵy 15 teńgeden satyp alady. «Men bıyl 3 gektar jerge qarbyz ektim. Oǵan 4 mln teńgeden astam qarjy jumsadym. Búginge deıin satqan ónimim 1 mln teńgege áli jetken joq. Budan ári qalaı bolary belgisiz. Jerge salǵan aqshamnyń tym quryǵanda jartysyn da qaıtara almaımyn ba degen qaýip basym bolyp tur», dedi Seıitbek Qudaıbergenuly.
«О́zbek deldaldary kelip, baǵany qasaqana túsirip jatyr-aý degen alań bar. Bıyl sý tapshylyǵy men tyńaıtqyshtyń azdyǵynan bizdiń ónim usaqtaý bolyp qalǵany ras. Al ózbekterdiń qaýyn-qarbyzy iri shyqty. Sony paıdalanǵan olar bizdiń aldymyzdy orap ketip otyr. Shekaranyń ashyqtyǵyn paıdalanyp, arzanǵa ósirilgen ónimderiniń baǵasyn taǵy da túsirip, bizdi tyrp etkizbeı qoıdy. Aldaǵy jyldarda bulaı jalǵasatyn bolsa, kóp jaǵdaıda О́zbekstanǵa táýeldi bizdiń jaqta qaýyn-qarbyz ósirý isi múlde toqyrap, toqtaıtyn shyǵar. О́zbek dıqandarynyń is-áreketine qarap olardyń kózdep otyrǵany da osy ma degen oı mazalaıdy. Olar qazaq dıqandaryn naryqtan shyǵaryp tastasa, keıin elimizdiń kez kelgen óńirinde óz ónimderin qalaǵan baǵasyna satatyny anyq», dedi keıis bildirgen sharýa.
Osy jyly shyǵynǵa urynyp, úlken zııan shekken dıqan Seıitbek Qudaıbergenuly ǵana emes. Onymen qatar 4 gektar jerge qarbyz ósirgen Marat Qaınazarov, 20 gektar alqapqa qaýyn ekken Erǵalı Ázbergenov sııaqty dıqandardyń eńbegi esh bolǵaly tur.
«Qarbyz egilgen 4 gektar alqapqa 5 tonnadan astam tyńaıtqysh berdik. Onyń bir kılosy 200 teńgeden keledi. Ár gektarǵa 7 myń qarbyz kóshetin otyrǵyzǵan bolsaq, tolyq alqapqa 28 myń túp kóshet egilgen. Onyń árbirin 15 teńgeden satyp alamyz. Kóshetter tegis ári birkelki ósýi úshin jáne erterek jetildirý maqsatynda 5-6 adamdy jumysqa tartyp, árbirine kúndelikti 5-6 myń teńgeden eńbekaqy tólep otyramyz. Al ónim daıyn bolyp, qaýyn-qarbyz pisip jetilgende Astana, Qostanaı syndy qalalarǵa kólikpen jetkizýdiń quny 1 mln 200 myń teńgege shyǵyp tur. Qys boıy «Arqa etimiz arsha, borbaı etimiz borsha» bolyp júrip ósirgen ónimdi qalaǵan qala bazaryna óz qolymyzben alyp bara almaǵan soń, sonshama eńbegimiz tistegenniń aýzynda, ustaǵannyń qolynda ketip bara jatqanyna janymyz kúıedi», dedi Marat Qaınazarov.
Qaýyn-qarbyz óz merziminde pisip-jetiledi de, ýaqtyly satyp, ótkizip úlgirmeseń, pisimi ótkende sýǵa aınalyp, aǵady da ketedi. Sondyqtan dıqandardy tyńdaǵanda túrli oı keledi. Rasynda da, olardyń aýyr jaǵdaıyn estigen Úkimet mán-jaıdy zerttep-zerdelep qıyndyqtan qutqarýdyń bir amalyn tabýyna bolar edi ǵoı. Mysaly, eginshiler men malshylarǵa tehnıkany lızıngpen bergeni sııaqty qaýyn-qarbyz ósirýshi dıqandarǵa da osyndaı kómek jolyn qarastyrǵan jón bolar. Sonda jer jyrtyp, egis alqaptaryn óńdeıtin tehnıkalarymen birge, alystaǵy iri qalalarǵa ónimin óziniń júk kóligimen apara alatyn jaǵdaıǵa jeter. Sóıtip, básekede bási joǵary bolyp, aradaǵy alaıaq deldaldardan qutylyp, tabysqa kenelse, otbasynyń jáne qasynda qyzmette júrgen bir qaýym eldiń yryzdyq-nesibesi artar.
Aıtqandaı, Jetisaı, Maqtaaral óńirindegi sharýalarǵa jeltoqsan aıynan bastap, aqpan, naýryz, sáýir aılaryna deıin gektarlap ólshenetin jylyjaıda kóshet daıyndap beretin dıqandardyń basy Sábıt Sartaev atalǵan 3-4 aıda jyl saıyn 50-60 adamdy jumyspen qamtyp otyrady. Ol da mol shyǵynǵa batýy kádik. О́ıtkeni kóshetti qaryzǵa alyp, aqysyn jazǵy pisim naýqanynda tólemek bolǵan dıqandar da bar. Al olardyń jaǵdaıy ázirshe osyndaı.
Búginde ne isterin bilmeı daǵdarǵan dıqandardyń qıyndyǵyn ońaılatyp, aýyryn jeńildetetin taǵy bir jaǵdaı bar. Qazirgi tańda kezinde jerdi zańsyz ıemdenip alǵan azamattardyń kóptegen jeri memleketke qaıtarylyp jatyr. Múmkin jer úlesin ala almaı qalǵan О́zbekstan, Qytaı, Reseı, Mońǵolııadan kelgen qandastarǵa sol memleketke qaıtarylyp jatqan egin, egis alqaptarynan tıesili úlesin bergen durys shyǵar.
Qaýyndardyń basym kópshiligi ýaqtyly jınap alyp, der kezinde ótkizip úlgirmegendikten ýaqyty ótip ketip, jaramsyz bolyp qalǵan. Endi olar tastalady, keıbiri malǵa jem bolady. Qoldaýshysy joq dıqan qaýymnyń eńbegi esh boldy degen osy.
