Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
О́ńirlik jer qoınaýyn paıdalaný, qorshaǵan orta jáne sý resýrstary basqarmasynyń qaramaǵynda búginde ormandar men janýarlar dúnıesin qorǵaý jónindegi 3 kommýnaldyq memlekettik mekeme (Pavlodar, Úrlitúp jáne Maksım Gorkıı) bar. Mundaǵy jerlerdiń barlyq aýdany 127,5 myń gektar bolsa, sonyń tórtten biri jupsyz jibek kóbeleginiń basqynshylyǵyna ushyraǵan. Jupsyz jibek kóbeleginiń zııandylyǵy mynada, túsken aǵashyndaǵy japyraq bitkendi túgel jep qoıyp, kelesi aǵashqa jorǵalap ketedi. Ertis ózeni mańyndaǵy ormandar, ásirese qaıyń, terek aǵashtary qatty zardap shegip, jasyl jeleginen aıyrylyp syıdıyp qalady. Eger mundaı jaǵdaı álgi qurt túsken aǵashtarda 3-4 jyl qatarynan jalǵassa, aǵash ósýin toqtatady eken. Byltyr kóktem erte shyqqanda kóbelektiń qurttary da erte oıanyp, apta saıyn 700 gektar ormandy jalmaǵany jaıynda gazet betinde másele etip kótergen edik. Al bıylǵy kóktem sozylyp ketkenimen, jazdyń basyndaǵy aptap ystyq zııankesterdiń damýyn jedeldetip jibergen tárizdi. Olardyń belsendiligi mamyr aıynyń sońynan erekshe artyp, tal-terekterdiń japyraǵyn otaı bastaǵany baıqalady. Zııankester Tereńkól, Aqqýly, Jelezın, Ertis, Pavlodar aýdandary men Pavlodar qalasynyń aýyldyq aımaǵynda keńinen taralǵan. Mamandar túsindirip bergendeı, kóbelek qurttary eseıgen saıyn aǵashtyń ushar basyna órmeleı bastaıdy. Jándikter tek aǵash japyraqtarymen qorektenedi.
Jaǵdaıdyń bulaısha shıelenisip ketýi jergilikti jurtty aıryqsha alańdatyp otyr. Orman arasynda otyrǵan aýyldarǵa, egin sharýashylyǵyna eleýli zııanyn tıgizip, tutas ekologııaǵa orny tolmaıtyn apat ákelýi múmkin dep sanaıdy jergilikti ekologter. Sondyqtan zııankesterge qarsy óńdeý jumystary barlyq aýmaqta birdeı júrgizilgeni tıimdi dep esepteıdi. Qorshaǵan ortaǵa jaýapty mamandar jupsyz jibek kóbeleginiń bul túri qandaı tıpke jatatynyn bilmeı álek. Saýmalap turǵan jibek qurttarynyń «karantındik azııalyq tıpi» nemese «eýropalyq karantınge jatpaıtyn tıpi» bolady. Azııalyq túri asa qomaǵaı ári ósimtal bolǵandyqtan, ol birden karantınge jatqyzylady. Al eýropalyq túriniń zııany az, ol kóp uzamaı qýyrshaqqa aınalyp, uıqyǵa ketedi ári ushyp ketý qabiletine ıe. Zerthanalar Baıanaýyldaǵy ormandarǵa túsken qurttar eýropalyq ekenin anyqtaǵanymen, soltústik aýdandardaǵy zııankesterdiń túrishilik tıpine áli de sıpattama bere almaı otyr. Jergilikti orman salasynyń qyzmetkerleri jorǵalaǵysh jándikterdiń qomaǵaı qylyǵy azııalyq tıpke uqsas ekenin aıtady. Degenmen bul boljam ǵana, olardyń fenologııalyq damýy men syrt kelbetteri birdeı bolǵandyqtan, arnaıy zerthanalyq zertteýlersiz ajyratý qıyn.
Jer qoınaýyn paıdalaný, qorshaǵan orta jáne sý resýrstary basqarmasy basshysynyń orynbasary Saǵyn Tóleýtaevtyń sózine súıensek, óńirdegi orman qorynyń aýmaǵyn óńdeýge 137,6 mln teńge bólingen. Bul qarajat nebári
16 387,8 gektar aýmaqty arnaıy pestısıdtermen óńdep ótýge jetkilikti. Iаǵnı barlyq zııan shegip jatqan aǵashtardyń 50 paıyzy ǵana saýyqtyrylady degen sóz.
– Qarajat Úrlitúp mekemesindegi ormandy alqaptardy óńdeýge jumsalady. Al Maksım Gorkıı aýmaǵyn óńdeý úshin qajet qarjyny 2024 jyldyń bıýdjetinen suratý josparda tur. Jergilikti orman mekemeleriniń aýmaǵyndaǵy jándikterdiń túrleri karantındik emes jáne asa qaýipti bolmaǵandyqtan, respýblıkalyq bıýdjet esebinen qarjylandyrý múmkin emes. Bıyl 1 qańtarda jupsyz jibek kóbelegi oshaqtarynyń aýdany shamamen 28 882 gektardy quraǵan edi. Maýsym aıynda «Respýblıkalyq orman seleksııalyq-tuqym ósirý ortalyǵy» RMQK Semeı BK orman patologiniń qatysýymen júrgizilgen patologııalyq zertteý nátıjeleri boıynsha oshaqtyń aýdany 3 009,4 gektarǵa ulǵaıyp ketkeni, sóıtip 31 891,2 gektarǵa jetkeni anyqtaldy. Orman patologiniń qatysýymen orman jamylǵylaryna mundaı tekserý aldaǵy ýaqytta da jalǵasyp, taralý aýmaqtary belgilenedi. Qajet bolǵan jaǵdaıda zııankestermen kúresý sharalaryn aıqyndaý úshin orman patologııalyq zertteýi de júzege asyrylýy múmkin. Zaqymdaný paıyzy ár jerde ártúrli, keıbir jerlerde tolyǵymen jaıylsa, endi bir toǵaılardyń murty da buzylmaǵan. Al qurttar jep ketken japyraq 2-3 apta ishinde tabıǵı túrde qalpyna keledi. Kóbelekterdi joıý úshin «Dıýron» preparatymen mehanıkalandyrylǵan jerústi hımııalyq óńdeý júrgiziledi. Qoldanylatyn ınsektısıd el aýmaǵynda qoldanýǵa ruqsat etilgen pestısıdterdiń tizimine engizilgen. О́ńdeý arnaıy jabdyqtarmen (KamAZ nemese GAZ túrindegi avtomobılge ornatylǵan aerozoldi termogeneratorlyq nemese gaz generatorlyq qondyrǵy) búrký jolymen jalǵasady. Alǵashqy aptada shamamen 8 myń gektarǵa jýyq jerdiń aǵashtary óńdeldi, – deıdi S.Tóleýtaev.
Orman zertteýshileri jupsyz jibek kóbelekteri Pavlodar jáne Soltústik Qazaqstan oblystarynda taralyp otyrǵanyn aıtady. Onyń jappaı taralýy eki aımaqta da birdeı qarqynda deýge bolady. Mamandardyń byltyr jibek kóbelekteriniń aǵashtarǵa salyp ketetin dernásilderi jyldaǵydan kóp bolady degen boljamdary dóp kelip otyr. Olardyń dernásili sýyqqa óte shydamdy, -42 gradýs aıazǵa deıin ómirsheńdigin saqtap qalady eken.
Al «Respýblıkalyq orman seleksııalyq-tuqym ósirý ortalyǵy» RMQK Semeı qurylymdyq bólimshesiniń ınjener-orman patologi Qarshyǵa Turlybekov Ertis-Baıan óńirindegi qurt túsken ormandardaǵy zaqymdaný deńgeıi 75 paıyzǵa jetetinin atap ótti. 2021-2022 jyldary jándikter jasyl jelektiń 80 paıyzyna deıin jep qoıǵan. Keıingi eki jylda jibek kóbeleginiń belsendiligi artyp kele jatqany da baıqalady. Orman patologteri jylyna eki ret, ıaǵnı kúzde jáne kóktemde monıtorıng júrgizip, boljam jasaıdy eken. Nátıjege jetý úshin bul aýmaqtarda kemi qatarynan úsh jyl óńdeý júrgizilýi kerek. Keıde tabıǵı jaǵdaı áserinen sany azaıyp, zııankesterdiń «tábeti» de tómendeýi múmkin. Fenologııalyq damýy qorshaǵan ortadaǵy temperatýraǵa, ylǵalǵa táýeldi. Kún kúrt ysysa, 4-5 kúnde qurt bir jas satysynan ekinshi satyǵa ótedi.
– Jibek kóbelekteri 2018 jyly Reseıdiń Omby oblysynan kelgen. Pavlodar ormandaryndaǵy kóbelekterdiń aǵashtarda 5 jyl uıalap qalǵanyn eskerý kerek. Olardy bir ret óńdep, qurtyp jiberý degen oıǵa syımaıdy. Onyń ústine bul jerdegi qurttyń túrishilik ereksheligi de anyqtalmaı otyr. Belgili bir juqpaly aýrýdyń nemese zııankesterdiń aýmaqta jyldam taralyp ketýin ǵylym tilinde «epıfıtotııa» dep ataıdy. «Dál qazir Kereký jerinde osy jaǵdaı. Eger ol karantındik túr, ıaǵnı azııalyq tıp bolyp tanylsa, onda oblys kóleminde karantın jarııalap jiberýge bolar edi. Sosyn onymen kúresýge respýblıkalyq qazynadan molyraq aqsha bólinip, óńdeý jumystarynyń kólemin arttyrýǵa da múmkindik týady. Ázirshe bul jaıynda aıtý qıyn. Byltyr maýsym aıynyń sońynda jibek qurttary toıynǵan soń qýyrshaqqa aınaldy. Al bıylǵy jaǵdaı ózgeshe, olardyń belsendiligi endi oıana bastaǵandaı. Sondyqtan qaýipti kezeń áli de tarqamaıdy», deıdi Q.Turlybekov.
Júrgizilip jatqan óńdeý jumystarynyń tıimdiligin baǵalaý on bes kún ótken soń qolǵa alynady. Onyń monıtorıngi jarııa etilgen soń, orman zertteýshileriniń tamyz aıynda taǵy bir márte tekserý júrgizbek oıy bar.
Jupsyz jibek kóbelegi qaıyń, terek, kókterek, úıeńki jáne qaraǵashtyń japyraqtarymen qorektengendi unatady. Al qorek tabylmaı bara jatqan ýaqytta qylqanjapyraqty aǵashtarǵa uıalap, olardyń jelegin de jalmaı berýge qabiletti. Damýynyń altynshy satysyna deıin qorektene beretin zııankesterden Reseıdiń Qazaqstanmen shektesetin óńirleri de jyl saıyn zııan shegip jatyr.
