Jalpy, koreı halqynyń tarıhynda jer máselesine qatysty eki úlken jabylmaǵan geshtalt bar. Olardyń birinshisi, ári eń aýyry – 1950-1953 jyldary kapıtalızm men sosıalızm sııaqty saıası-ıdeologııalyq qaqtyǵystyń kesirinen koreı túbeginiń ekige bólinýine ákelip soqqan 25 maýsym oqıǵasy bolsa, ekinshisi – postımperıaldy jaraqat retinde halyqtyń janyn jegideı jep otyrǵan Tokto aralyna qatysty jer daýy.
Tokto daýyn sheshý maqsatynda koreı úkimeti men halqy aral tóńireginde túrli jobalar uıymdastyryp, sol arqyly Tokto aralynyń erte zamannan beri koreı halqynyń jeri bolyp kelgendigin jarııalap, aqıqat jolynda kúresip keledi. Osyndaı jobalardyń jyl saıyn oryn alyp, tipti saltqa aınalýynyń sebebi Tokto máselesi HH ǵasyrdyń otarshyldyq tarıhyna núkte qoıýyna múmkindik bermeýine baılanysty.
Jalpy, Tokto araly tóńiregindegi daýdy túsiný úshin tarıh pen geografııaǵa biraz toqtalǵanymyz jón. Ol – Koreıa men Japonııanyń ortasynda ornalasqan, jer aýmaǵy shamamen 19 gektar shaǵyn aral. Dálirek aıtsaq, ol Koreıanyń Ýllyń aralynan 87 km, al Japonııanyń Okı araldarynan 158 km qashyqtyqta ornalasqan. Koreı tilinde Tokto sózi «tasty aral» degen maǵynany bildiredi. Bul aral b.z.b. 4.6~2.5 mln jyldar arasynda janartaýdyń atqylaýy nátıjesinde paıda bolǵan.
Koreı respýblıkasynyń Jer, ınfraqurylym jáne transport mınıstrliginiń málimdemesine súıensek, Tokto aralynda qarapaıym halyq arasynan bir otbasy men 44 memlekettik kúzetshi jáne 3 teńiz quraldarynyń navıgasııa jáne maıak organdary qyzmetkerleri turady. Osyǵan oraı japon úkimeti «Takeshıma araly (Tokto aralynyń japon tilindegi ataýy) japon halqynyń jeri ekendiginde eshbir kúmán joq, oǵan tarıh ta, halyqaralyq quqyq ta dálel bola alady, alaıda Ońtústik Koreıa Tokto aralyna óziniń kúzetshilerin jaıǵastyrý arqyly zańsyz ıemdenip otyr», – dep jala jaýyp keledi. Bundaı eki el arasyndaǵy úkimettik deńgeıdegi teketires osy 2023 jyldyń naýryz-sáýir aılary aralyǵynda da jalǵasyn tapty. Koreıa syrtqy ister mınıstrligi japondyqtardyń negizsiz jalasyn keri alýyn talap etkenimen, esh nátıje shyqpady. Bul máselede japon tarapy halyqaralyq quqyqtyń sheshimine súıense, koreı tarapy esh kúmánsiz aqıqat shet memleketterdiń aralasýyn da, halyqaralyq quqyqtyń moıyndaýyn da qajet etpeıdi dep qarastyrýda.
Osy rette Tokto araly tóńiregindegi daý Koreı eli táýelsizdik alǵanyna 78 jyl ýaqyt ótkenine qaramastan áli kúnge deıin sheshilmeı jatyr. Al koreı halqy jabylmaı qalǵan geshtaltty tolyqtaı jabý úshin bar jan-tánin berip, kúresip keledi. Degenmen AQSh pen Qytaı arasyndaǵy álemdik ústemdik úshin shaıqas ýshyǵyp turǵan qazirgi tańda AQSh birqatar salada Koreıadan góri Japonııany seriktes retinde tańdap, Koreıanyń Qytaı naryǵyna shyǵýyn tejeýdi talap etip otyr. Bul – Koreıanyń ekonomıkasyna kórsetilgen qysym.
Jalpy, geosaıası qaqtyǵys Koreıa men Japonııa arasynda ǵana bolyp jatqan másele emes. Bul HHI ǵasyrda da álemniń túpkir-túpkirinde boı kórsetip otyr. Máseleniń sebebi ár elde ár túrli. Degenmen ótkenniń tarıhyn burmalap otyrǵan saıasat – qaı elde bolsyn aqtaýǵa jatpaıtyn másele. Alyp derjavalar ózderiniń múddesi men paıdasyn ǵana oılamaı, kórshi eldermen tatý turýǵa tyrysýy kerek. Sonda ǵana álemde beıbitshilik ornamaq.
Merýert NURPEIIS,
Seýl ýnıversıteti
koreı tili men ádebıeti
fakýltetiniń doktory
