Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
Joly bolmaǵan jol ǵylymy
«Kóbine-kóp qazaqtyń «Ǵylym baq ta, óner tap!» degen támsilinen teris aınalyp jatamyz. Onyń bir dáleli osy jolymyzda jatyr. Álemde jol salasynyń ǵylymyn qoldaýǵa jyl saıyn onyń bıýdjetinen 0,2-den 2 paıyzǵa deıingi aralyqta qarajat bólinedi eken. Atap aıtqanda, AQSh-ta – 2 paıyz, Koreıa men Reseıde – 0,2 paıyz, al Qazaqstanda – 0,003 paıyz kólemindegi qarjy qarastyrylǵan. Osydan on jyl buryn ómirimizge engen aqyly jol júıesi óz-ózin aqtady ma, joq pa, onyń ádil baǵasyn alqaly áleýmet bere jatar. Biraq, bir anyǵy, el aqysyn tólep, jaıly jolda júrýge bolatyndyǵyn túsindi. Osynyń arqasynda dittegen jerlerine barynsha erterek jetýge bolatyndyǵyn uǵyndy. Jol boıy usynylatyn túrli tehnıkalyq qoldaý qyzmetteriniń de qoljetimdi ekendigine jurttyń kózi jetti. Aqyly bolǵandyǵynyń arqasynda qazyna qazanyna da qomaqty qarajat quıylǵan bolar dep úmittenemiz. Eń bastysy, sol joldarda bolyp jatqan jol-kólik oqıǵalarynyń sany men kisi ólimi de anaǵurlym azaıǵany anyq», deıdi damyǵan elderdiń avtojoldaryna zeıin qoıyp, zerdelep júrgen ekonomıst Alpamys Segizbaıuly.
Ekonomıstiń pikirine den qoısaq, ómirdegi árbir ózgeris pen órkendeýdiń ǵylymı negizi bolýǵa tıis. Jol salyp, jóndep, sapasyn arttyrýǵa da úlken ǵylym kerek. Sol sııaqty joldy jóndeý aqysy qarapaıym jurttyń arqasyna artylyp turǵanda, onyń tarıfin kóterýge de ǵylymı dálel, oryndy ýáj aıtylǵany jón.
On jyl ózgermegen tarıf
Sonymen Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligi, Avtomobıl joldary komıtetinde aqyly ýchaskeler boıynsha jol júrý tarıfteriniń kóterilý sebepteri túsindirildi. Jer-dúnıedegi barlyq qyzmet kórsetý salalarynda jyl saıyn tarıf baǵasy oqtyn-oqtyn kóterilip, ýaqyt talabyna saı túzelip jatqanyna qaraǵanda, aqyly joldyń 10 jyl boıy bir tarıfpen turǵanyna tańǵalmasqa laj joq. Onyń anyq dálelin tómende tizbelep kórsetemiz.
Aıtqandaı, aqyly jol tarıfi qashan jáne qanshaǵa ósetini áli naqty emes. Ol sheshim qabyldanǵan kúnniń ózinde qaı ýaqyttan bastap engiziletini de belgisiz. Qazirgi aıtylyp, kórsetilip jatqan tarıf mólsheri el-jurttyń talqylaýyna salǵan usynys. Biraq bul usynys arnaıy mamandardyń jan-jaqty zerttep, zerdelep, sodan keıin ábden pysyqtaǵan dúnıesi ekeni eskergenimiz jón.
Komıtet ókilderi málimdegendeı, qoldanystaǵy tarıfti kóterý qajettiliginiń týyndaýyna birqatar sebepter negiz bolǵan. Solardyń bastysy – 10 jyl boıǵy ınflıasııa. Budan bólek, 2013 jyldan 2023 jylǵa deıingi aralyqta aılyq eseptik kórsetkishtiń (AEK) eki esege deıin artýy. Atap aıtsaq, 1 731 teńgeden 3 450 teńgege deıin ósip otyr. Avtomobıl joldary komıtetine qaıta habarlasyp, kóptiń kókeıindegi júrgen suraqtarǵa jaýap suraǵanymyzda, osy jáne ózge de sebepterdiń árbirine arnaıy toqtalǵan komıtet tóraǵasy Tólegen Abdýllın, jaǵdaıdy bylaısha táptishtep aıtyp berdi:
«Sońǵy 10 jyl júzinde eń tómengi jalaqy mólsheri 4 ese, ıaǵnı 18 660 teńgeden 70 000 teńgege deıin artqan. Sondaı-aq, dızel otynynyń quny 10 jyl ishinde 115 teńgeden 450 teńgege deıin 4 esege jýyq ósken. Al elektr energııasynyń quny 1,6 ese artyp, 14,2 teńge/kVt-tan 23,5 teńge/kVt-qa deıin kóterilip otyr», dedi vedomstvo basshysy.
Rasynda jańa jol salýǵa jáne jóndeýge qajet materıaldardyń bári eselep qymbattaǵanda, ony jasaıtyn kásiporyndar men kompanııa nemese fırmalardyń qyzmet aqysy basqa salalarmen qatar (10 jyl burynǵy ólshemmen qaraǵanda) shekten tys artqanda, nege aqyly joldyń tarıfine ýaqyt talabyna saı ózgerister jasalmasqa... Osy oraıda vedomstvo basshysynyń ýáli ýájine taǵy da nazar aýdaraıyq.
«Joǵaryda avtomobıl joldaryna aqyly tarıf engizý kezinde respýblıkalyq bıýdjetten qarjylandyrýdyń múmkin emestigi, ýchaskelerdi kútip ustaýǵa arnalǵan jol júrý aqysynyń jetispeýshiligin qosyńyz. Budan bólek, saladaǵy jol jumysshylary men mashınısterdiń jalaqysyn kóterý qajettiligi de týyndady. Jol-kólik oqıǵalaryn azaıtý úshin qaýipsizdik jónindegi is-sharalardy engizý qajet», dedi Tólegen Tursynuly.
Osy rette I sanattaǵy ýchaskeler úshin qoldanystaǵy tarıfti 20 paıyzǵa ulǵaıtý usynylyp otyr eken. Naqtylasaq, jeńil avtokólikter úshin shaqyrymyna – 1,2 teńge bolsa, júk kólikteri úshin olardyń júk kótergishtigine baılanysty shaqyrymyna – 6 teńge men 30 teńge aralyǵynda mólsherlengen.
«Tarıfti kóterý aqyly ýchaskelerdi normatıvtik kútip ustaýǵa jetkilikti qarajat salýǵa múmkindik beredi dep kútilýde. Nátıjesinde, joldardyń qyzmet etý merzimi ulǵaıady jáne jol paıdalanýshylaryna jaıly jaǵdaı jasalady» degen komıtet tóraǵasy, jergilikti kólikter úshin aılyq jáne jyldyq abonenttik tólemder qarastyrylǵanyn da eske sala ketti. Olar kelesideı bolmaq:
- jeńil avtokólikter úshin – jylyna 1 AEK;
- 16 orynǵa shaqtalǵan avtobýstar men 2,5 tonnaǵa deıingi júk kóliteri – aıyna 2 AEK jáne jylyna 20 AEK;
- 32 orynǵa deıingi avtobýstar men 5,5 tonnaǵa deıingi júk kólikteri – aıyna 4 AEK jáne jylyna 40 AEK;
- 32 orynnan joǵary avtobýstar men 10 tonnaǵa deıingi júk kólikteri – aıyna 6 AEK jáne jylyna 60 AEK;
- 10-nan 15 tonnaǵa deıingi júk kólikteri – aıyna 8 AEK jáne jylyna 80 AEK;
- 15-ten 25 tonnaǵa deıingi júk kólikteri – aıyna 10 AEK jáne jylyna 100 AEK.
Esterińizge salsaq, búgingi tańda elimizde jalpy uzyndyǵy 2,2 myń shaqyrym bolatyn 11 aqyly ýchaske bar. Bul – 4-6 jolaqty, birinshi sanattaǵy joldar. Taǵy da qaıtalap aıtar bolsaq, qoldanystaǵy tarıfter 10 jyl boıy, ıaǵnı 2013-2023 jyldar aralyǵynda esh ózgerissiz qalyp otyrǵan. Desek te, keıbir el turǵyndary qazirgi usynylyp otyrǵan tarıfti qymbatsynýy bek-yqtımal. Qazir bári de qaltasyna qarap tirlik jasaıtyn zaman ǵoı. Jurtty túgel maıshelpektiń ústinde otyr deýge kelmeıdi. Olardyń arasynda bir kóliktiń tabysyna telmirip, ázer kúneltip júrgender de joq emes. Mine, jańa tarıf sol azamattardyń turmysyn qazirgiden de qıyndatyp jibermesine kim kepil?..
El azamattarynyń jaıy eskerilse...
«Jyl boıy júretin jolymyz – negizinen Almaty men Astana qalalarynyń arasy. Shymkent pen Qyzylorda jáne Aqtóbege de saparlap turamyz. Bútin otbasymnyń kúnkórisi osy bir júk kóligine qarap tur. Áıelim shıetteı balalarmen úıde. Jekemenshik júk kóligi bar degen atymyz bolǵanymen tyrnaqtap jıǵan tabysym otbasymdy asyraýǵa ázer jetetinin jasyryp qaıteıin. Keıbir toı-tomalaqta bolmasa bir jylda bir kún demalyp jatatyn ýaqyt joq. Úkimettiń betine qaramaı, tirshilik dońǵalaǵyn óziń aınaldyryp júrgen soń bizde senbi men jeksenbi nemese bir jyldaǵy bir aılyq eńbek demalysy degen múlde bolmaıdy. Qaı jerge, tıimdi ǵoı degen qyzmetke shaqyrsa kúndi túnge uryp, túndi tańǵa jalǵap jumys isteı beremiz.
Biraq mingen kóligiń eski bolǵannan keıin synbaı turmaıdy. Sodan tapqan tabystyń berekesi qashatyn kezder de kezigedi. Al synǵan kólikke qosalqy bólshekterdi Qazaqstannan tabý ońaı emes ekeni taǵy belgili. Bizdiń osynaý «syrlas-muńdas» bolyp ketken qıyndyqtarǵa aqyly joldar tarıfiniń kóterilýi kelip qosylsa, bul kúnimizge de zar bolyp qalamyz ba degen qorqynysh basym. Internettegi jol tarıfi týraly aqparattardy aqtaryp qarap otyrmyz. Eger osy aqparattar rasqa aınalyp, zań júzinde ornyǵatyn bolsa, biz sııaqtylardyń hal-jaǵdaıy nasharlaıtyny haq. О́ıtkeni meniń júk kóligim aqyly joldarda jyl boıy júrýi úshin 300 myńnan astam aqy tóleýim kerek eken. Bir jylda osynshama qarajatty qazirgi tabysymnan qara jolǵa ajyratyp berýge shamam kelmeıdi. Sondyqtan jol tarıfiniń qymbattaýyna men jáne men sııaqty júrgizýshiler túbegeıli qarsy» deıdi 40 tonnalyq KamAZ júk kóliginiń ıesi ári júrgizýshisi Bekzat Iýsýpov.
Onyń aıtýynsha, aqyly joldar janynan júk kólikteri úshin qarapaıym balama joldar salynýy kerek. Sonda jalpy halyqta tańdaý bolady. Áıtpese, joldan nesibe aıyryp júrgen qarapaıym kóp adam azyn-aýlaq tabysynan aıyrylyp qalýy yqtımal. Onyń ústine Reseı-Ýkraına qaqtyǵysy ýshyqqan saıyn reseılik júk kólikteri de Qazaqstanǵa kelip el azamattarynyń kásibine ortaqtasyp jatyr. Mine, bizdiń elge Reseıden, Qytaıdan, О́zbekstannan kelip tasymal isine aralasyp jatqan fırmalar men kompanııalarǵa aqyly joldyń tarıfin qansha kóterse de jarasady. Sondaı-aq, bizdiń eldegi halyqaralyq jol dálizderin paıdalanatyn sheteldik kólikterdiń de júrý aqysyn tarıf jaǵdaıyn qanaǵattandyrǵansha qymbattatýǵa bolar. Al jer ıesi jáne aqyly qara joldyń salynýynda qandaı da qaqysy bar el azamaty retinde otandyq júk kólikterine qashanda qajetti jeńildikterge baryp, sál de bolsa septesken durys-aý, degen oı-pikirdemin dep aıaqtady óz sózin Bekzat myrza. Buǵan bizdiń kóp alyp-qosarymyz joq sııaqty, al sizdiń she?.
