Qus eti nege qymbat?

Qazirde elimiz kóleminde irili-usaqty 56 qus fabrıkasy bar. Jaqyn jyldary taǵy da 6 fabrıka ashylady dep jos­parlanyp otyr. Munyń syrtyn­da kóptegen shaǵyn jáne orta bız­nes ókilderi, aýyldyq jer­ler­diń turǵyndary jeke sha­rýa­­shylyqtarynda, úı-jaı­laryn­da qus ósirýdi daǵ­dy­laryna aınaldyrǵan, onyń ónimderimen óz-ózderin qamtamasyz etip otyr. Qus ónimderiniń kólemi, túrleri de jyl sanap artyp keledi. Degenmen óndiristiń osynshalyq damyp jatqanyna qaramastan, ony tutyný baǵasy da sonshalyq ósý ústinde. Osynaý qarama-qaı­shy­lyq­tyń sebep-saldarlaryn joǵa­ryda atalǵan tıisti mekeme-vedom­s­t­volardyń naqtyly derek-dáıekterine, bilikti mamandardyń oı-pikirlerine súıene, júgine otyryp, saralap kórgen edik.

Ulttyq statıstıka bıýrosy­nyń málimeti boıynsha elimizde ótken jyly qus eti óndirisi 2,8%-ǵa artqan. Bul aldyńǵy jylmen salystyrǵanda 214,6 myń tonnaǵa joǵary. Jumyrtqa óndirisi 5,3%-ǵa nemese 3,82 mlrd danaǵa ósken.

Aýyl sharýashylyǵy mı­nıstrliginiń málimeti boıynsha otandyq kásiporyndar naryq­ty jumyrtqamen 101% qamtyp otyr. Qus etimen qamtý 50%-dan 65%-ǵa deıin artty. Osylaısha, 2025 jylǵa qaraı jergilikti kompanııalar qus eti ımportyn tolyq almastyrady dep kútilip otyr. Jospar jańa qus fabrıkalaryn salý jáne jumys istep turǵan qus fabrıkalaryn jańǵyrtý, keńeıtý esebinen júzege asyrylmaq.

Memlekettik kirister komıtetiniń máli­­meti boıynsha, qus eti men taǵamdyq sýbtaýar ımporty byltyrdan beri 18,1%-ǵa artyp, 75 361 myń dollardy qurady. Al salmaǵy boıynsha kórsetkish 18,8% tómendedi. Elimizge qus etin negizgi ımporttaýshy – Amerıka Qurama Shtattary. Muhıttyń arǵy betindegi alpaýyt elden ótken jyldyń ózinde 59 982 myń dollardyń (qus eti ımportynyń 79,6%-y) ónimi jetkizilipti.

Resmı derekterge sensek, 2023 jyldyń basynda et jáne onyń ónimderi 32%-ǵa qymbattaǵan. Et saýdasymen aınalysatyn satýshylar qus etiniń ishinde keń taraǵany ári ótimdisi taýyq eti degendi aıtady. Bıylǵy jyly elimizde qus eti óndirisi 26,2 myń tonnaǵa jetip, jańa soıylǵan, salqyndatylǵan qus eti óndirisi 31%-ǵa artqan. Eger muny ótken jyldyń dál osy kezeńimen salystyrsaq, byltyrǵy kórsetkish 19,9 myń tonnany quraǵan. Bul da bolsa qus etine degen suranystyń jyldan-jylǵa kóbeıip kele jatqanyn baıqatady. Aıtalyq, 2000 jyldardyń basynda qus etin tutyný jan basyna shaq¬qanda 3,6 kılo mólsherinde bolsa, qazirde bul kórsetkish 20 kılodan asyp ketken. Áleýmettik teńsizdik jaǵadan alyp, qymbatshylyq qysyp turǵan kezeńde munyń bir, múmkin basty sebebi – qus etiniń ózge et túrlerine qaraǵanda baǵasy tómen. Mysaly, ol sıyr etine qaraǵanda edáýir arzan. Degenmen, qus eti salystyrmaly túrde ǵana arzan. Bolmasa, ózge azyq-túlik túrleri sekildi qus etiniń quny da jyl saıyn qymbattaý ústinde. Dál osy kúnderi elordanyń saýda oryndarynda broıler taýyǵynyń kılosy shamamen 1 200-1 300 teńgeden, úı taýyǵynyń kılosy 2 000 teńgeden satylyp jatyr.

Qus etine qatysty óńirlerdegi baǵa da, álbette árkelki. Áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik ónimderiniń naryǵyna júrgizilgen sońǵy sarap, sholýlar kórset­ken­deı, jer-jerlerdegi azyq-túlik baǵasy turaqty emes jáne eki baǵytta – arzandaý-qymbattaý baǵytynda jıi ózgerip otyrady. Alaıda tarazy basynyń terbelisi sonshalyqty salmaqty emes, baǵa sál arzandaý, sál qymbattaýmen shekteledi. Qus ónimderiniń elimizdiń iri qalalaryndaǵy satylym baǵasy shamamen tómendegideı:

Almatyda on dana taýyq jumyrtqasy 559-705 teńgeden saýdalanýda. Taýyqtyń taza etiniń kılosy – 2 399 teńge. Bir kılo taýyq sanynyń quny – 1 849 teńge; qus etiniń saýdasy qashanda qyzý. Shymkentte bul baǵa tıisinshe 1 900 jáne 1 200 teńge. Qostanaıda jumyrtqaǵa qatysty qyzyq jaǵdaı: on dana jumyrtqanyń quny 30 danalyq naýanyń qunymen salystyrǵanda edáýir qymbat. Mysaly, maýsym basyn­da on dana jumyrtqa 485 teńdegen bolsa, qazirde baǵa 509 teńgeden bastalady. Al 30 jumyrtqalyq úlken naýa maýsym basynda 1 215 teńge bolsa, qazir 1 155 teńgege arzandaǵan. Bul da tutyný­shy­lardy tartýdyń bir joly bolsa kerek. Oralda «Oral qus fabrıkasy» JShS ónimderiniń baǵasy turaqty: osy óndirý­shiniń fırmalyq dúńgirshekterinde usaq jumyrtqalardy 290 teńgeden, iri jumyrt­qalardy 340 teńgeden satyp alýǵa bolady. Bazarlar men dúkenderdegi ból­shek saýdada jumyrtqa 410-440 teńge tu­ra­dy (bul eki apta burynǵyǵa qaraǵanda on teńgege qymbat). Taldyqorǵanda qap­tamadaǵy bir kılo taýyq etiniń ba­ǵasy – 1 160 teńge, Pavlodarda – 1 700 teńge, Qyzylordada 1 069-1 029 teńge aralyǵynda, Aqtóbede 924-957 teńge, t.s.s. О́ńirlerdegi baǵanyń árkelkiligi jer­gilikti áleýmettik-ekonomıkalyq ahýal, turǵyndardyń kóp shoǵyrlanýy, óz ónim­deriniń artyqshylyǵy, aıyrymy sııaq­ty túrli jaǵdaılarǵa baılanysty bo­lyp keledi.

Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıy­my bekitken norma boıynsha jan basyna shaqqanda 18 kılo taýyq etinen aınalýy tıis. Atalǵan norma boıynsha el tur­ǵyn­dary qus etimen qanshalyqty qam­ta­masyz etilgen? Sońǵy jyldarǵy óndiris kólemine salyp qarasaq, bir adamǵa 12 kılo etten aınalady. Al tutyný kór­set­ki­shi 20 kılodan joǵary. Iаǵnı jan basyna shaq­­qan­daǵy qalǵan 8 kılo qus eti syrttan áke­linedi.

Úkimettiń qus sharýashylyǵyn damy­tý­ǵa arnalǵan baǵdarlamasyna sáıkes, 2027 jylǵa qaraı elimizdegi qus etiniń tutyný kólemi ár turǵynǵa 31 kıloǵa jetýi tıis. 31 kılo – kórshi Reseı eliniń qazirgi kórsetkishi. Jalpy, álem elderi qus sharýashylyǵyn qarqyndy túrde damytýda. О́ıtkeni qus etine ishki-syrtqy naryqtaǵy suranystyń ósýi atalǵan sa­la­nyń damýyna keń jol ashyp otyr. Búginde dúnıe júzinde 20 mıllıardtan asa taýyq bar desedi. Bul jer betindegi halyq sanynan úsh ese kóp. Taýyǵy kóp elderdiń kóshbasynda Qytaı tur, odan keıin – Indonezııa men AQSh. Al Reseı – 8-9-oryndarda. Áıtse de, taýyq sanyn jan basyna shaqqanda bul tizim ózgerip, Qytaı 5-orynǵa (1 adamǵa – 3 taýyqtan) túsip qalady. Al Iranda bir adamǵa – 13 taýyqtan kelip, aldyńǵy orynǵa shyǵady.

Qus sanynyń ósýi bizdiń elimizde de anyq baıqalady. Qazaqstanda soń­ǵy tórt jylda úı qusynyń sany 35,6 mln bastan 44,3 mln basqa (24%) ósken. Eger elimizde 2015 jyly 146 myń tonna qus eti óndirilgen bolsa, 2022 jyly bul kórsetkish 222 myń tonnaǵa jetken. Osynyń arqasynda eldiń qus eti jónindegi ımport-eksport kórsetkishinde oń ózge­rister oryn aldy. Biz de qus ónimderin shetelderge kóptep shyǵaratyn dárejege jettik. Otandyq qus óndirýshilerdiń ónim­derin satyp alýshylar qatarynda Qyrǵyzstan, Reseı, Grýzııa, Tájikstan, Belarýs elderi bar.

Mine, osyndaı jan-jaqty damý, ór­ken­deý barysynda baǵanyń ósýi qalypty ósýi qalypty qubylysqa aınalǵany qyn­jyl­tady ári qaıran qaldyrady. Bul jó­nindegi pikirler de, boljamdar da árqıly. Satýshylar baǵanyń túlkideı túrlenýine óndirýshilerdiń ózderi sebepker degendi aıtady. Bolmasa órtteı qaýlaǵan báse­ke­lestik, saýda sórelerin qaıystyryp tur­ǵan molshylyq jaǵdaıynda qus etiniń baǵasy nege turaqtamaıdy, tómendemeıdi? Qalaı degende de, qus etiniń baǵasy naryq saıasatyna qarama-qarsy baǵytta órlep bara jatqany ashy shyndyq.

Sóz joq, búginde taýyq jáne onyń eti­nen daıyndalatyn taǵam túrleri bar­shanyń, ásirese jastar men balalardyń kún­delikti, súıikti asyna aınalǵan. Kóshe­lerde emin-erkin satylymǵa shyǵyp jatqan grıl, taýyq qanattary, naggets, chıken, KFS sekildi qus ónimderin barlyq fastfýd satatyn dámhanalardan molynan ushyrastyrýǵa bolady. Kópshilik osyndaı daıyn taǵamǵa ábden úırenip aldy.

Turǵyndar úshin taýyq etiniń tıim­di­ligi baǵasynda ǵana emes, qus etiniń densaýlyqqa da asa paıdaly ekenin bul kúnde ekiniń biri jaqsy biledi. Onyń quramynda aqýyz kóp, kúndelikti adam aǵzasyna qajetti aqýyzdyń tórtten birin qamtamasyz etedi. Taýyq etinde dáneker tinder óte az bolyp keletindikten, kóbine názik ári jumsaq bolady. Qus etiniń aqýyzynda sırek kezdesetin qyshqyldar jáne qanyqpaǵan maı qyshqyldary kóp. Olar tez erıdi, óte sińimdi, asqazan-ishek jolynda tez qorytylady. Qus etiniń quramynda V, N, RR dárýmenderi, kalıı, magnıı, natrıı, temir, fosfor, myrysh, kalsıı, mys sekildi mıneraldy zattar bar. Taýyq etin adamnyń júıke júıesine jaqsy áser etedi. Paıdaly dárýmender men mıneraldar jıyntyǵy júıke jasýshalarynyń qalypty jumysyn qamtamasyz etedi, metabolızmdi qalypqa keltiredi, qandaǵy qant pen qan qysymyn qalypty jaǵdaıda ustaıdy. Aıta berse, qus etiniń paıdasy kóp. Mamandardyń aıtýynsha, taýyqtyń tós etiniń 100 gramyn jeseńiz, V3 dárýmeniniń táýliktiń normasynyń 72%-yn ala alasyz. Alaıda taýyq etin jıi jeýdiń keri áseri de bar. Ásirese, tabıǵı emes ónimde ártúrli qospa kóp bolatyndyqtan, densaýlyqqa zııany kóbirek. Dúkenderdegi jergilikti ónim baǵasy shetelden keletinderden qymbat. Sondyqtan qarapaıym jurt onyń arzanyna qaraı júgiretini túsinikti. Osyǵan oraı «arzan dep sheteldik taýyq etine júgirmeı, otandyq taza ónimdi satyp alǵan jón», deıdi mamandar.

Jalpy, qus eti sharýashylyǵyn damytýdyń ózge sharýashylyqtan artyq jeri – oǵan asa kóp jerdiń qajeti joq, búginde memlekettik deńgeıde ótkir másele bolyp turǵan sý da az ketedi. Qus fabrıkalaryna jumsalatyn óndiristik shyǵynnyń eń bastysy – energııa. Sharýashylyqty qysy-jazy jylytý, jaryq berý úshin úlken kólemde elektr energııasy qajet. Sodan soń, jem-shóbine ketetin shyǵyn da qomaqty. Teginde, «Taýyqty toıdyra almaısyń» degen máteldiń jany bar. Qustyń negizgi jemi – tary, bıdaı, arpa, júgeri sekildi daqyldar ózimizde ósirilgenimen, oǵan qosatyn qospalar she­telden satyp alynady. Máselen, túr­li dárýmender, veterınarlyq dári-dármekter, premıkster TMD elderinen tasy­maldanady. Sońǵy jyldarǵy pan­de­mııalyq ahýal, sodan týyndaǵan daǵda­rys­qa baılanysty olardyń da quny barynsha qymbattaǵan.

Karantınge deıin qus jeminiń qospa­synyń 1 kılosy 81,2 teńge (QQS-men) bolsa, qazir 93,5 teńge. Osyǵan baılanys­ty atalǵan qospalar qus etiniń ózindik qunynyń 70%-na teń. Atalǵan salaǵa memleket tarapynan qashan da qoldaý kór­setilip kele jatqanyn basa aıtý kerek. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń málimdeýinshe, kásiporyndardyń qýatyna baılanysty qus etiniń kılosyna 40-tan 70 teńgege deıin qarajat tólenedi. Úki­met ımporttyń úlesin barynsha túsirýdi josparlap otyr. Sondaı-aq qus sharýa­shy­lyǵyn damytý baǵdarlamasy (2018-2027 jj.) aıasynda óndiristi 744 myń tonnaǵa jetkizý kózdelgen. Bul jospar júzege asyrylsa, ishki suranysty 100% qamtamasyz etip, artylǵan 150 myń tonnasyn eksportqa shyǵarýǵa múmkindik beredi.

Bárin aıt ta birin aıt, qalyń buqarany qymbatshylyq máselesi alańdatady. Bul jónindegi bilikti mamandardyń oı-tolǵam­dary da nazar aýdartady.

«Qazaqstan qus ósirýshiler odaǵy» Zańdy jáne jeke tulǵalar birlestiginiń prezıdenti Rýslan Sháripovtiń málim­de­ýinshe: «Basqa elderde jergilikti ákim­dikter naryqty baqylap, saýda jeli­lerine, elde óndirilgen taýarlarǵa utymdy sharttar jasalsyn degen talap qoıady. Al Qazaqstanda nege ekeni belgisiz, bári kerisinshe. Bizde búkil naryq saýda jelileriniń «yńǵaıyna» qaraı qurylady. Memlekettik organdar naryqty retteýshi rólinen ózdiginen shettetiledi. О́ndirýshilerdiń emes, saýda jelileriniń múddeleri ústemdik etetin erejege ıkemdep alǵan. Sol sebepti de saýda jelileri oıyn erejelerin ózderi belgileıdi. Mysaly, qandaı, kim óndirgen taýardy tutynatynyn, kimniń taýaryn tutynbaıtynyn saýdagerler sheshedi. Jeliler kez kelgen otandyq óndirýshiniń taýaryn esh sebebin túsindirmesten, dúkenge qabyldamaı qoıýyna bolady. Sonymen qatar olar ónimdi eń tómengi kóterme baǵamen satyp alǵysy keledi. Al ónimniń sapasy dál sol baǵaǵa baılanysty emes pe? «Arzanqol» baǵany sheteldik óndirýshiler sózsiz kontrafakt esebinen ǵana usynady. Sebebi ımporttyq azyq-túlik ónimderi otandyq sanepıdbaqylaýdan bir-aq ret ótedi. Onda da bizdiń naryqqa alǵash shyqqan kezinde ǵana tekseredi. Sóıtip, úsh jyl boıy bul taýar otandyq sórelerge eshqandaı tekserýsiz túse beredi».

«Ishki saýda sýbektileri arasyndaǵy qarjylyq ózara qarym-qatynastardyń ashyqtyǵyn memlekettik deńgeıde baqy­laý qajet. «Saýda qyzmeti týraly» zańnan «syıaqy» uǵymyn alyp tastaý kerek. Bul taýardy jetkizýshiniń saýda jelilerine beretin retrobonýs­tardy, sondaı-aq taýarǵa baılanysty kez kelgen bonýstardy, qosymsha qyzmetterdi tóleýdi kózdeıdi. Sondaı-aq qoldanystaǵy praıs-paraqtan satyp alý baǵasyna jeńildikterge tyıym salý kerek. О́ıtkeni bul – kóbine saýda kompanııalary kelisimsharttarmen aıla-sharǵy jasaý arqyly jıi qoldanatyn shart. Saýda jelileriniń jumysyn retteý ındeksi retinde tek «saýda ústemesi» uǵymyn qaldyrǵan jón. Ol damyǵan elderdegideı qatań shektelýi kerek. Al saýda sóreleriniń kem degende jartysyn «Qazaqstanda jasalǵan» degen belgisi bar taýar ıelenýi úshin otandyq ónimniń basymdyǵyn bekitý qajet. Mine, osylar otandyq óndirýshini qorǵaýdyń, baǵa saıa­satyn retteýdiń naqty qadamdary bolady, deıdi Qazaqstannyń Jumyrtqa óndirýshiler qaýymdastyǵynyń vıse-prezıdenti Ulan Tájibaev.

Bir qýanarlyq jaı, resmı statıstıka sońǵy bir jarym jylda alǵash ret áleýmettik azyq-túlik taýarlary baǵa­synyń aptalyq ındeksiniń tómendeýin tirkedi. Aptalyq tómendeý kórsetkishi – 0,1%, bir aıda – 0%. 2023 jyldyń alǵashqy alty aıynda áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlary baǵasynyń ındeksi 4,2% qurady, bul 2022 jyldyń sáıkes kezeńinen 4 ese az (17,2%). Osy­laı­sha, ótken jyldyń aıaǵynan bas­tap Úkimet qabyldaǵan baǵany turaq­tan­dyrý boıynsha qolǵa alǵan sharalary oń nátıjesin berýde. Sondaı-aq azyq-túlik taýarlaryn óndirýshilerdiń múd­de­lerin eskeretin shekti jáne shekti bólshek baǵalardy belgileý tásili qaıta qaralyp jatyr. Deldaldyq shemalardy tergeý jáne deldaldyqqa jol bermeý jónindegi óńirlik komıssııalardyń jumysy kúsheıtilýde. Azyq-túlik ınflıa­sııasynyń deńgeıin eki esege tómen­detýge baǵyttalǵan bul jumystyń tıim­­diligin odan ári turaqtandyrý jáne art­tyrý úshin Saýda jáne ıntegrasııa mı­nıstrligi áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlary baǵasynyń jalpy ındeksinde aıtarlyqtaı salmaǵy bar ónim­derdi óndirýshilerge (onyń ishinde qus óndirýshiler de bar) memlekettik qoldaý kórsetiletin jańa tásildi ázirlep shyǵardy. Bul jumys maqsatty bolady. Osy maqsattar úshin óndirýshilerge aınalym shemasy sheńberinde qaryz berý tetigi ázirlendi. Olardyń ónimderi turaqtandyrý qorlarynyń qorlaryna sharttyń búkil qoldanylý merzimine satyp alý jáne bólshek saýda baǵalaryn belgileý shartymen ǵana satyp alynatyn bolady.

Áleýmettik ónimderdiń baǵasyn túsi­rýdiń taǵy bir tıimdi amaly – jár­meńkeler. Qazirde barlyq óńirlerde apta saıyn, demalys kúnderi bazarlarda, sýpermarket-dúkender alańdarynda azyq-túlik ónimderiniń jármeńkesi turaqty ótkizilip turady. Premer-mınıstrdiń orynbasary – Saýda jáne ıntegrasııa mınıstri Serik Jumanǵarın atap ótkendeı, jármeńkelerdiń jumysy elimizde óndiriletin barlyq áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlaryna taralatyn bolady, bul saıyp kelgende baǵa saıasatyna oń áser etedi.