Astyq tasymaly: О́zekti máselesi men keleshegi

Jyl saıyn orta eseppen 15 mln tonnaǵa jýyq bıdaı jınap alatyn Qazaqstan astyqtyń jartysynan astamyn eksportqa shyǵarady. Qalǵany ishki naryqtyń suranysyn qanaǵattandyrady. Áıtse de, keıbir jyldary baǵa­sy júrse el qajetin eskermeı, bıdaıdyń úlken bóligin eks­portqa shyǵarý faktileri de kezdesedi.

Bıylǵy jaısyz qurǵaqshylyq­tan bıdaı sabaǵy boı kótere al­maı tur. Sonysyna qarap mamandardyń kú­digi kóbeıgen. Endi byltyrǵy­daı Reseıdiń arzan bıdaıy as­tyn­da qalýymyz ekitalaı. Demek «Saqtyq­ta qorlyq joq» degen ustanymǵa myq­tap aıaq tiregenimiz durys-aý. Tipti Re­seı men Ýkraına qaqtyǵysy bitkenge deıin keminde 3-4 jyldyq bıdaı qoryn jasaq­tap qoısaq, qalaı bolady eken?

Oǵan qosa, jaqynda Reseıdiń astyq kelisiminen shyǵýy «as atasynyń» baǵasyn aspandatyp jibere me degen kúdik bar. Rasynda, Qazaqstan astyq naryǵynda óz múddesin durys qorǵap, bıdaıdy ósirýmen qatar tasymal áleýetin de birneshe esege arttyryp, bar sharýany tıimdi uıymdastyra bilse, saladan utyspen shyǵary anyq. Demek osy maqsatty alǵa qoıyp áreket etken abzal.

Qazaqstan bıdaıy negizinen kórshi Qytaı men Ortalyq Azııa elderine, sondaı-aq Iran jáne Aýǵanstanǵa eksporttalyp jatyr. Endi budan bylaı kózin taýyp Eýropalyq Odaqtyń da astyq naryǵyna jol ashatyn kez týǵan sııaqty. Batys naryǵyna bıdaı ónimin shyǵarýynda eshqandaı ábestigi joq. Sebebi qazaq bıdaıynyń sapasy álemdegi jetekshi oryndardyń birin alatyndyǵy jasyryn emes. Jalpy, qandaı jaǵdaıda da elimiz bıdaı ósirýden tek paıdaǵa shyǵyp otyratyny anyq. Endi ony álemniń kez kelgen naryǵyna ýaqtyly jetkizip turýǵa at-kóligimiz saı ma?

 Arnaıy jıynnyń túıini

О́tken aptada «Qazaqstan temir joly» ult­tyq kompanııasynyń О́ndiristik pro­­sester jónindegi basqarýshy dırek­to­ry Baýyrjan Orynbasarovtyń tó­ra­ǵalyǵymen 2023 jyldyń astyq ta­sy­malyna daıyndyq, kúrdeli máse­le­­ler men olardy sheshý joldaryn tal­qylaǵan keleli jıyn ótti. Oǵan sala jetekshilerimen qatar, astyqty ón­dirý­shiler men eksporttaýshylar jáne ımporttaýshylardyń bári derlik qa­tysty.

Jıynda temirjolshylar áýeli óz jetistikteri men utylǵan tustary týraly statıstıkasyn kórsete otyryp áńgimeledi. «2022 jyldyń qyrkúıeginen 2023 jyldyń maýsymy aralyǵynda astyq tasymalyna qatysty kelesi sta­tıs­tıka qalyptasqan: jalpy ósim – 29%, eksport – 33%. Alaıda respýb­lıka ishinde astyq tasymaly aldyńǵy maýsymǵa qaraǵanda 14%-ǵa nemese 300 myń tonnaǵa tómendegen. Buǵan Reseıden kelgen ımporttyq tasymaldyń ótken maýsymǵa qaraǵanda 50% nemese 500 myńǵa ósýi yqpal etken. Al tartylǵan astyq ónimine kelsek, atalǵan ónimniń jalpy telimi – 28%, eksport – 31%, al respýblıka ishindegi qatynasta 20%-ǵa óskeni baıqalady», dedi «Júk tasymaly» JShS bas dırektorynyń marketıng jáne josparlaý jónindegi orynbasary Nurjan Kelbuǵanov.

Keıingi kezde astyq ımportynyń kólemi aıtarlyqtaı artqan. О́tken jyly tek qana temirjol kóligimen tasy­mal­danǵan ımporttyq astyq kólemi 1,5 mln tonnaǵa jetken. Bul josyqsyz júk jónel­týshilerdiń «jasyryn» tran­zıt­tik shemalaryn paıdalaný arqyly otandyq eksporttyq astyqty reseılik reeksporttyq astyqpen almastyrý múm­kindigin kórsetedi. Al myna faktor óz kezeginde tranzıttik tasymaldaý­dan túsetin QTJ kirisiniń joǵalýyna ákeledi eken. Importtyq tasymal úderisi  2023 jyly da tómendemepti. Jarty jyldyń qorytyndysy bo­ıynsha ımport kórsetkishi byltyrǵyǵa qara­ǵan­da 38%-ǵa nemese 300 myń ton­naǵa artqany aıtyldy.

Bizdegi astyq pen tartylǵan ónim­der­diń negizgi naryqtary ádettegideı Ortalyq Azııa elderi, Aýǵanstan, Iran, Qytaı ekeni málim. 2022-2023 jyldardyń maý­symynda astyq tasymalynyń О́zbek­stanǵa – 31%, Tájikstanǵa – 30%, Aýǵanstanǵa – 48%, Qytaıǵa 4 ese óskeni, al Iranǵa tasymaldyń 30%-ǵa tómendegeni baıqalady. Buǵan Iran eline salynǵan sanksııalyq saıasattyń áserinen klıentterdiń halyqaralyq valıýtada tólemaqy júrgizý qabiletsizdigi sebep bolǵan sııaqty.

 Durys sheshim jolynda 

«Júk tasymaly» JShS ókiliniń aıtýynsha, astyq jáne tartylǵan ónim tasymaly Saryaǵash memleketaralyq túıispe pýnkti (MTP) baǵytynda artqan. Sondyqtan О́zbekstan temirjol ákimshiligimen Ortalyq Azııa baǵytynda jáne odan ári úshinshi elderge tasymaldanatyn júk kóleminiń artýy bo­ıynsha jumystar júrgizilgen. Osy maýsymda qabyldanǵan uıymdastyrý jumystary men Saryaǵash MTP ótkizý qabiletin ulǵaıtý boıynsha júrgizilgen tehnıkalyq is-sharalar nátıjesinde atalǵan baǵytta burynǵydaı qalyp qoıǵan poıyzdar sany 20-dan aspapty. Al osydan 3-4 jyl buryn tasymaldyń qyzǵan kezinde bul kórsetkish 120 poıyzǵa deıin jetken kórinedi. Bul rette Bolashaq, Oazıs, Aqtaý porty syndy túıispelerde júktemeniń tómendigi baı­qalyp otyr.

Nazar aýdarýǵa turarlyǵy, qytaı te­mirjoldarymen úılesimdi jumys is­teýdiń arqasynda aǵymdyq maýsymda tasymaldaýdyń eń úlken kólemi 1,1 mln tonnaǵa jetken. Buǵan deıin aıtyl­ǵan­daı, aǵymdyq maýsymda buryn­ǵyǵa qaraǵanda tasymal kólemi 4 ese ósken, onyń ishinde konteınerlerdegi tasymal jalpy kólemniń 78% quraǵany – taǵy bir jetistik.

Úkimet tapsyrmasyna sáıkes Qytaıǵa bıdaıdy astyq tasyǵyshtarda tasymaldaý tájirıbesi uıymdastyrylǵany málim. Sáýir aıynan bastap QTJ Qytaı tarapy belgilegen sharttardy jáne QHR qabyldamaǵan jaǵdaıda qaıtarý úshin tólem kepildigin saqtaı otyryp, astyq tasıtyn kólikterde jáne qaptarǵa oralǵan bıdaıdy aıyna 30-dan aspaıtyn marshrýt­­­ta jabyq vagondarmen tasymaldaýdy bastaǵan eken.

«Bizdiń el – astyq jáne un ónim­de­rin óndirý boıynsha álemdik kósh­bas­shylardyń biri. Sondyqtan osy ónimderdi óndirý kólemin ulǵaıtý ba­ǵy­tynda udaıy alǵa jyljyp keledi. Desek te, olardy tasymaldaý úshin shu­ǵyl sheshimin tabýdy qajet etetin bir­qatar másele bar. Áýeli astyq jáne onyń ónim­derin tasymaldaýdyń ınfra­qu­ry­lym­dyq qýaty aıyna shamamen 1,5 mln tonnany quraıtynyn atap ótken jón. Kompanııa Saryaǵash arqyly tasymalǵa suranystyń artyp otyrǵanyn eskerip, bir­qatar tıimdi degen sharalardy qa­byldap jatyr. Mysaly, 2018 jyly Saryaǵashtyń ótkizý qabiletin táýligine 18-den 30 poıyzǵa, ıaǵnı 12 poıyzǵa deıin ulǵaıtý arqyly teh­no­logııalyq úderisi ózgertildi. Oǵan qosa, osy jyly Darbaza – Maqtaaral tar­maǵynyń qurylysy bas­talady», dedi N.Kelbuǵanov.

Bularmen birge dırektor orynbasary astyq ónimderin óndirýshiler tarapynan astyq tıeýdi ulǵaıtý úshin júk tıeý qýattylyǵyn jáne kirme jol­dar­dyń ınfraqurylymyn jańartýǵa ın­ves­tısııa salmaı otyrǵanyn, keńestik kezeńde salynǵan kirme joldar ótken ǵasyrdan beri jańaryp-jańǵyrtylmaı, sol kú­ıinde jumys istep turǵanyn aıtyp, kúr­deli máselege aınalǵan jaǵdaıdy jaıyp saldy. Sóıtsek, eldegi barlyq kásiporynnyń táýliktik tehnıkalyq ónimdiligi 600 vagonnan aspasa, 90 elevatordyń jeke lokomotıvteri joq jáne basym bóliginde jeke vagon tarazylary joq eken. Túıtkildi máseleniń túıinin sheship kórsetken ol júk jónel­tý­shilerdi tasymaldaý úderisine tartýdy kúsheıtý qajet degen pikirin jasyrmady.

Júk vagondary jetispeıdi

Qazaqstanda astyq tasyǵyshtar men jabyq vagondar parki 2015 jyldan beri 7720 vagonnan 10377 birlikke deıin ósken eken. Áıtse de, vagon ıeleri men júk jóneltýshiler arasyndaǵy qarym-qatynas olardyń arasyndaǵy ekijaqty kelisimdermen retteletinin, ıaǵnı vagondar parkin qamtamasyz etý tolyǵymen atalǵan naryq sýbektileriniń jaýapker­shi­liginde ekenin, QTJ-nyń olarǵa eshbir áser ete almaıtyndyǵy ashyq aıtylǵany durys.

 «Burynyraqta, júk jóneltýshiler tarapynan vagondardyń jetispeýshiligine qatysty shaǵymdar jıi túsetin. Búginde elimizde orta eseppen 19 myńdaı vagon bolsa, onyń ishinde QTT-da 6 myńnan astam vagon bar. Bul jalpy parktiń 32%-yn quraıdy, sondaı-aq QTT parki tómen baǵany usynǵandyqtan, olar úlken suranysqa ıe. Dál osyndaı jaǵdaıdy astyq tasyǵyshtardan da baıqaýǵa bolady. Olardyń kórsetkishi basqalarymen salystyrǵanda 50%-ǵa tómen», dedi N.Kelbuǵanov.

Demek elimizde vagondar defısıti joq. Biraq basqa másele bar. Mysaly, tartylǵan ónimderdi tasymaldaýǵa «bó­ten» temirjol ákimshilikteriniń parki belsendi qatysyp jatyr eken. Áıtse de, bos vagondardy stansalarǵa jóneltýge jáne júk jóneltýshilermen naqty jos­par­lanǵan tasymaldaý kóle­mi­ne qatysty kelisimsharttar joq. Demek vagondardy aıaq astynan jalǵa alý sııaqty jaǵdaılar beleń alǵan.

Ondaı jaǵdaıdyń biri Qostanaı stansasynda kórinis bergen. Onda júk jó­neltýshilermen vagon ıeleriniń ke­li­­sim­shart jasasyp bolýyn kútken vagondar stansalyq joldarda turyp qalady. Bul óz kezeginde, stansanyń ınfraqurylymdyq múmkindikterin aı­tar­lyqtaı tómendetip jibergen. Onyń saldary stansa qyz­met­kerleri men lo­ko­­motıvterdi taǵy da jumyldyrýǵa áke­le­di eken. Osy problemaǵa qarap, salaǵa memlekettik qoldaýdy kúsheıtý kerek degen oı týady.

Jıynda kóp másele óz deńgeıinde tal­qylanyp, QTJ-nyń negizgi basym­dyq­tarynyń biri marshrýttyq tasymaldaýdy damytý bolyp qala beretini aıtyldy. О́ıtkeni osy ustanym vagon aınalymyn jedeldetýdi, tehnıkalyq stansalarda vagondardy óńdeý kóle­min, júkterdi jetkizý merzimin qys­qar­týdy qamtamasyz etedi. Bolǵan jıyn­nyń qorytyndysy boıynsha QTJ elevatorlarǵa jańa astyqty qabyl­dap alý úshin ónim kólemin tıeýdi ulǵaıtýdy, táýlik boıy jáne mereke kúnderi de júk artýdy uıymdastyrýdy usyndy. Al astyq jónindegi jedel shtab Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi ókil­de­riniń tóraǵalyǵymen aıyna kemin­de bir ret, QTJ-da aptasyna bir ret jınalatyn bolyp kelisti.