Keńes ýaǵynda elimizdiń jergilikti malymen syrttan ákelingen brıtandyq gereford buqalaryn býdandastyrý arqyly tańylǵan qazaqtyń áıgili aqbas sıyrynyń paıda bolǵanyna da jetpis jyldan asypty. Júrgizilgen seleksııalyq jumys nátıjesinde atalǵan sıyr tuqymy 475 kg-nan 511 kg deıingi aralyqta salmaq tartyp, jergilikti sıyr malymen salystyrǵanda 200 kg artyq bolǵan. Bul ekonomıkalyq turǵydan alǵanda, mal ósirý tıimdiliginiń artqanyn kórsetedi.
Qazirgi tańda Qazaqtyń aqbas tuqymy respýblıkalyq palatasynda 15 myń iri qara mal basyn qurap otyrǵan fermer bar. Palata qazaqtyń aqbas tuqymynyń gendik qoryn saqtaý jáne damytý úshin asyl tuqymdy aldyńǵy qatarly mal sharýashylyǵy bazasynda buqashyqtardyń ónimdiligine baılanysty kanadalyq tehnologııada synaq júrgizedi.
«Bul kúnderi elimizde ǵana emes, alys-jaqyn shetelderde joǵary suranysqa ıe ári álemniń kóptegen elinde Qazaqaqbas brendimen tanylǵan qazaqtyń aqbas sıyryna qyzyǵýshylyq artyp otyr. Atalǵan iri qara malyn sheteldik tehnologııalar arqyly synaqtan ótkizýimiz adamdar arasynda senimdilikti ulǵaıtyp, Batystyń synaq júıesi talaptaryna sáıkes kelýimen qatar, ımporttyq tuqymnan bizdiń jergilikti malymyz esh kem túspeıtindigin ári keıbir tustary odan da artyq ekendigin dáleldeımiz», degen edi Qazaq aqbas tuqymy respýblıkalyq palatasynyń atqarýshy dırektory Dáýren Mataqbaev.
Bolashaqta palata aqbas sıyrynyń tuqymyn eksportqa shyǵaryp, tanymaldyǵyn arttyrýdy josparlap otyr.
Bul maldyń artyqshylyǵy, elimizdiń dalaly jáne shóleıt aýdandarynyń tabıǵı jaǵdaıyna beıimdelgendigi jáne tez jetiletindigimen qatar ettiliginde. Sol sebepti osy sıyr tuqymyn sheteldikterge laıyqty túrde tanytýǵa negiz bar deıdi mamandar.
Elimizde mal sharýashylyǵyn damytý men et ónimin ulǵaıtýǵa baǵyttalǵan jumystar udaıy júrgizilip keledi. Aldaǵy ýaqytta eksportqa 60 myń tonna et óndirip, satylymǵa shyǵarý josparlanǵan. Búginderi respýblıka boıynsha eksporttalatyn ettiń kólemi
17 myń tonnany quraıdy.
Tabys kózi osy salaǵa aınalǵandyqtan, elimizdiń batysy men shyǵysy jáne ońtústik óńirindegi qojalyqtar, seriktestikter men ujymsharlar úlken qyzyǵýshylyq bildirip, tuqymnyń genetıkalyq áleýetin asyrýda seleksııalyq jumystarmen de aınalysady.
Memleket tarapynan agroónerkásip keshenin damytýǵa qoldaý kórsetilip keledi. Degenmen ishinara ózimizdiń otandyq óndirýshilerimiz tasada qalyp, sheteldik óndirýshilerge barynsha jaǵdaı jasalyp jatatyny bar. Sonyń saldarynan bizdegi keıbir fermerler qarjy jaǵynan qıyndyqqa tap bolady. Al atalǵan memlekettik qoldaý sharalary negizinen ımporttyq óndirýshilerge baǵyttalyp daıyndalǵandaı. Buǵan sebep, osydan biraz buryn otandyq sıyrdy satyp alý úshin bir malǵa 150 myń teńge, ımporttyq malǵa 300 myń teńge jáne sút baǵytyndaǵy jergilikti sıyr úshin 150 myń, al ımporttyq saýyn sıyryna 400 myń teńge sýbsıdııa bólindi. 2020 jyly elimizge sheteldik seleksııadan segiz myńǵa jýyq iri qara mal basy ákelinip, asyl tuqymdy mal úlesi 8,8%-dan 16,3%-ǵa artqan. Halyq qalaýlylary Úkimetke bul máseleniń sheshimin qarastyrýdy agroónerkásip keshenin damytýdyń ulttyq jobasyna otandyq asyl tuqymdy malǵa beriletin sýbsıdııa mólsherin arttyryp, sharýashylyqtardan asyl tuqymdy maldy satyp alý úshin aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshilerge jeńildikpen nesıe berýdi jáne paıyzdyq mólsherlemeni tómendetý kerektigin usynǵan edi.
Al mundaı qarjylyq qoldaýǵa birinshi kezekte mal ósirýmen aınalysatyn sharýalar zárý ekendigi eskerilýge tıis.
Sonymen bıyl memleket tarapynan agroónerkásip keshenin damytýǵa 1 trln teńge bólindi. Fermerlerge aqpan aıynan bastap «Agroónerkásip keshenin sýbsıdııalaýdyń biryńǵaı memlekettik aqparattyq júıesi» iske qosyldy. Onda bólingen qarajattyń tolyq ıgerilýi jáne tıisti adamdarǵa jetýi úshin sýbsıdııalaýdyń sharty ózgergen. Asyl tuqymdy mal sharýashylyǵymen aınalysatyndarǵa otandyq jáne ımporttyq maldyń súttiligine qaraı 300 myń teńge, al etti maldyń 1 basyna 200 myń teńge deńgeıinde biryńǵaı normatıv engizildi.
Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń mamandary: «Bul asyl tuqymdy mal ósirýshilerge básekelestikti arttyrý úshin teń jaǵdaı qarastyrylyp otyr. Sonymen qatar agrarıılerdi sýbsıdııalaýda mınıstrlik tarapynan birqatar mindetteme qoıyldy. Atalǵan talaptarǵa sáıkes memleketten qarajat kómegin alǵan fermerler ónim kólemin azaıtpaýy qajet. Máselen, mal ósirýmen aınalysatyn sharýalar iri qara basyn jyl saıyn 5%-ǵa ósirip otyrýy kerek. Iаǵnı 100 bas iri qaradan 80 bas tól alynýǵa tıis. Qarjy aýyl sharýashylyǵynyń naqty damýy úshin bólinip otyrǵandyqtan, kásipkerler óz jobalarynyń bıznes-josparda kórsetilgen merzimge saı júzege asyrylýyn qadaǵalaýǵa tıis. Ol monıtorıng júrgizý kezinde de avtomattandyrylady», deıdi.
Osy jylǵa bólingen 52,4 mlrd teńge qarajat tolyǵymen kásip bastaýshy nemese sharýasyn damytqysy keletin aýyl turǵyndaryn nesıelendirýge baǵyttaldy. Mıkronesıe aýylsharýashylyq tehnıkasy men qurylǵylaryn lızıng pen kooperatıvke arnalǵan ınvestısııalyq sýbsıdııa alýǵa múmkindik beredi. Nesıe merzimi mal sharýashylyǵyna – 5 jyl, al aýyl sharýashylyǵy kooperatıvin qurýǵa 7 jyl belgilendi. Atalǵan qanatqaqty jobany iske asyrý 2024 jyly 74,6 mlrd teńge kóleminde, 2025 jylǵa 76,7 mlrd teńge shamasynda.
Aıta ketý kerek, budan buryn da «Sıfrlyq Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasy sheńberinde asyl tuqymdy mal sharýashylyǵyn damytýda keshendi jumystar júrgizilgeni bar. Onda sýbsıdııalaý tártibi avtomattandyrylyp, qazaqtyń aqbas tuqymyn ósirýmen aınalysatyn fermerlerge úıde otyryp sýbsıdııa alýǵa ótinim berý jaǵy qarastyrylǵan bolatyn. Malshylar úshin memlekettik qoldaý boıynsha jańa bıznes-ıdeıalardy iske asyrýda mıkronesıeler men memlekettik granttar bólinip, «Bastaý-Bıznes» jobasy aıasynda kásipkerlik negizderi tegin oqytyldy.
Qazirgi naryqtyq ekonomıkanyń talaptaryna sáıkes halyqaralyq kelisimder aıasynda iri qara maldy birizdendirý ári sıfrlandyrýdy júzege asyrýda elimizdiń mal sharýashylyǵyndaǵy seleksııalyq-asyl tuqymdy maldyń jańa sıfrlyq platformasyn qurý qolǵa alyndy. Bul týraly jaqynda Qazaqtyń aqbas tuqymy respýblıkalyq palatasynyń jyl saıynǵy otyrysynda aıtylǵan.
Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Erbol Qarashókeev: «Bul genomdyq taldaýdy paıdalana otyryp, seleksııa men ósimin kóbeıtýdiń zamanaýı ádisterin engizý, baǵalaý úderisterin avtomattandyrý jáne janýarlardyń asyl tuqymdy qasıetterin baǵalaý esebinen seleksııalyq-asyl tuqymdy jumysyn joǵary deńgeıge kóterýge múmkindik beredi», degen.
Sonymen qatar mal sharýashylyǵy ónimderin ótkizýdiń jańa naryǵyn ashýǵa baǵyttalǵan sharalar iske asyrylyp, ásirese veterınarlyq qyzmettiń tıimdiligin odan ári arttyrýda sıfrlandyrý jumystary iske asyrylyp, veterınarııanyń zańnamalyq bazasyn jetildirýde daıyndalǵan usynystar Parlamentte qaralyp jatqandyǵyn jetkizdi.
Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń baspasóz qyzmeti málimdegendeı, qazirgi tańda mal sharýashylyǵy salasynda janýarlardyń genetıkalyq áleýetin jetildirýde jáne arttyrýda, asyl tuqymdy ónimderdi esepke alýda paıdalanylatyn ári seleksııalyq úderiske tartylatyn janýarlar týraly derekterdi jınaýdyń, jınaqtaýdyń jáne óńdeýdiń avtomattandyrylǵan júıesi iske qosylyp, onyń aqparattyq qory jumys isteıdi.
О́tken jyly qazan aıynda «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine asyl tuqymdy mal sharýashylyǵy jáne bıootyn aınalymynyń máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań qabyldandy. Atalǵan zań aıasynda seleksııalyq-asyl tuqymdyq jumystaryn jetildirý maqsatynda jańa baǵalaý ádisteri qosylyp, genomdyq baǵalaý, ındekstik baǵalaý jáne molekýlıarlyq genetıkalyq saraptama júrgizý jumystary engen.
Osyǵan oraı, qazirgi tańda seleksııalyq-asyl tuqymdardyń jańa sıfrlyq platformasy atalǵan zańǵa sáıkes jańartylyp, mal bastaryn asyldandyrý isinde jańa genomdyq jáne ındekstik baǵalaýdy paıdalaný jumystaryn avtomattandyrý arqyly jańa deńgeıge jetkizýge kúsh salyndy.
Atalǵan jańartýlar respýblıkalyq palatanyń atqaryp otyrǵan jumystaryn odan ári jeńildetip qana qoımaı, qazaqtyń aqbas tukymdy iri qara malyn ulttyq brendke aınaldyrýǵa yqpal etetin bolady.
Memlekettik qoldaý sharalarynyń arqasynda mal sharýashylyǵy salasynyń eksporttyq áleýeti artyp, byltyrǵy jyldyń qorytyndysy boıynsha elimiz 43,3 myń tonna etti eksportqa shyǵarǵan. 2021 jylmen salystyrǵanda 31%-ǵa, ıaǵnı 2,5 esege ósip, bul 18,3 myń tonna iri qara malynyń etin quraǵan.
«Aýyl sharýashylyǵy janýarlaryn Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵynan áketýdiń keıbir máseleleri týraly» Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń 2023 jylǵy 5 maýsymdaǵy № 216 buıryǵyna sáıkes 60 myń bas 12 aıdan asqan buqashyqtarǵa jáne 120 myń bas 6 aıdan asqan erkek toqtylarǵa el aýmaǵynan úshinshi elge jáne Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq elderine áketýge alty aıǵa sandyq shekteýler engizildi.
Búginde genetıkalyq qasıetimen erekshelengen qazaqtyń aqbas iri qara tuqymy is júzinde ulttyq brendke aınalýyna múmkindigi zor ekenin taǵy bir dáleldegendeı.
