О́zgerister kóp, men muny memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń 2023 jyly bolǵan Ulttyq quryltaıdaǵy «Ádiletti Qazaqstan – Adal azamat» atty ekinshi otyrysynda sóılegen sózimen negizdegim keledi.
Qazaq tarıhynda ulttyń, memlekettiń taǵdyryna baılanysty mańyzdy quryltaılar kóp boldy. Quryltaıda árdaıym halyq úshin mańyzdy, memlekettiń egemendigi men bolashaǵyna qatysty kezeńderdegi máseleler qarastyryldy. Tarıhqa kóz salsaq, Talas quryltaıynan keıin Altyn Orda táýelsiz memleket boldy. Al elimizdi bir týdyń, bir maqsat baǵytynda biriktirgen Qaraqum men Ordabasy quryltaılarynda jurtymyz birigip, solaısha elimizdi qorǵap qaldyq. Orynbordaǵy eń alǵashqy qazaq quryltaıynda Alash partııasy quryldy, al ekinshi quryltaıda Alash avtonomııasy jarııalanǵan bolatyn. Bunyń barlyǵy qazirgi kezdegi Táýelsiz Qazaqstannyń tarıhı negizi bolǵan jaǵdaılar men ózgeristerdiń bastalýynyń tizbesi bolatyn.
Memleketimizdiń táýelsizdik alǵan jyldarynan keıingi alǵashqy quryltaı ol Dúnıejúzi qazaqtarynyń basy birigip, quryltaı barysynda syrtta júrgen qandastarymyzdyń altyn uıa Atamekenimizge oralýy nátıje bolatyn. Osynyń ózi memleketimizdiń táýelsizdik alǵan jyldary tuǵyryn bıiktetip, uly kóshtiń bastalýy men uly jańarý men halyqtyń ulttyq sanasynyń jańǵyrýyna bastaý boldy.
Tarıhtaǵy quryltaı jıyndary halyqty biriktirgen, ortaq máselelerdi sheshý kezinde qurylǵan. Al sońǵy eki jylda, ata-babalar dástúrin ustanyp, ony jańǵyrtyp quryltaı shaqyrý dástúrin jańǵyrtqan ol Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev boldy. Ulttyq quryltaıdyń birinshi otyrysy tarıhqa toly Ulytaýda, ekinshisi kıeli Túrkistanda boldy. Meniń oıymsha, osy eki quryltaı otyrysy ol memlekettiń tikeleı óziniń halqynyń bolashaǵyna, búginine basa nazar aýdaryp, olardyń máseleleri men rýhanı-mádenıeti men áleýetine, rýhyna tikeleı baǵyttalynǵan. Bul óte qýanatyn jaǵdaı, sebebi memlekettiń óziniń halqynyń rýhanı dúnıesine nazar aýdaryp, ony túsiný men kómektesý úshin jasaǵan sharalary men jumysynyń bar ekendigin kórsetýde. Ol týraly men ekinshi quryltaıdyń ne sebepti «Ádiletti Qazaqstan – Adal azamat» dep atalatyndyǵyna toqtalyp, ondaǵy atalǵan maqsattardyń otanymyzdyń azamattarynyń ómirlerin, rýhanı dúnıesin ózgertýdegi yqpaly týraly sóz etkim keledi.
Eń aldymen Prezıdent Ulttyq quryltaıdy halyqtyń jaǵdaıyn jaqsartýǵa, halqymyzdyń rýhanı dúnıesin baıytýǵa, sol arqyly memlekettiń damýyna basa nazar aýdarýǵa baǵyttaǵan. Prezıdent Ulttyq quryltaı otyrysy ol sán-saltanat quryp, arqany keńge salyp otyratyn jıyn emestigin eń basynan aıtty. Iаǵnı, ulttyq quryltaı halyq arasynda ózekti bolǵan, memlekettiń damýyna kedergi keltirip turǵan jaǵdaı men máselelerdi sheshýge, dúnıejúzinde óziniń jaqsy qasıetterimen tanylatyn ultty tárbıeleý men áleýmettendirýge qatysty ekendigin aıtty.
Quryltaıdyń birinshi maqsaty - memlekettik nyshandardy jetildirý qajettiligi. Qazaqstan úshin árdaıym ózekti birinshi saptaǵy maqsattardyń biri ol elimizdi, atamekenimizdi tanytatyn, ulttyq kodymyzdy aıqyshtaıtyn ulttyq brendti qalyptastyrý bolyp tabylady. Bizdiń elimiz, jerimiz dástúr men ádep-ǵurypqa, tarıhqa, osynda turatyn ulttardyń qundylyqtaryna toly memleketterdiń biri. Endi qazirgi ýaqytta, shyn mánisinde memlekettik naqyshtaǵy ónimder men týyndylardy álemge tanytý qajettiligi týyndaýda. Elbasy osy jolda eńbek etkenderdi árdaıym qoldaıtyndyǵyn jáne atalǵan salalardyń damýyna yqpal etetindigin de atap ótti. Sondaı-aq osy maqsatty aıtý barysynda Prezıdent memlekettik nagradalar men syılyqtarǵa, ordenderge qatysty ózindik pikirin bildirdi. Osy jerdegi basty nazardy, elbasy atalǵan memlekettik syılyqtar men qurmetterdi alýǵa tek qana óziniń isine, kásibine, otanyna adal azamattarǵa berilý kerektigin atady. Bul degenimiz, shyn eńbek etken adamdardyń eńbekteriniń aqtalatyndyǵyn, osylaı Ádiletti Qazaqstannyń qalyptasatyndyǵyn kórsetip otyr.
Ekinshi másele ultymyzdyń tarıhı sana-sezimin jańǵyrtýǵa qatysty. Bul máselede memleket basshysynyń nazarynda Qazaqstannyń akademııalyq úlgidegi jańa tarıhynyń jazylýy turǵan. Shyn mánisinde, qazirgi kezde Qazaqstan tarıhy kitaptary elimizdiń tarıhı joly týraly tolyqtaı aqparattar bere almaı otyr. Uly dalanyń kóptegen tarıhı tulǵalarynyń ómirleri sandyqtyń túbinde nemese múldem short jazylǵan. Bul másele, bizdiń urpaǵymyzdyń óziniń tarıhı bolmysyn, rýhyn jáne ulttyq sana-sezimin, ata-tegin umytýǵa alyp keledi. Osy jerde usynarym, qandaı da bir tarıhı oqıǵaǵa qatysty aqıqat aqparattary bar qazaqstandyqtar osy ulttyq sana-sezimdi jańǵyrtý jolynda ózindik úlesterin qosýlaryn suraıtyn edim.
Qurmetti oqyrman, men Táýelsiz Qazaqstannyń azamatshasymyn, jáne qazirgi kezde meni halqym men zamandastarym arasynda bolyp jatqan kóptegen máseleler ýaıymǵa salady. Qazirgi kezde jigeri synǵan, yntasy taýsylǵan, oıy bulynǵyr, eki qolyn qaltaǵa salǵan jastar kóbeıýde. Prezıdenttiń baıandamasynda jas urpaqty áleýmettik jeliniń tárbıeleıtindigi, mekteptegi tárbıeniń aqsap turǵandyǵy, úlkender tarapynan tárbıeniń tolyq sanaǵa quıylmaýy, urpaqty eńbekqorlyqqa tárbıeleýi tıis tulǵalardyń keleńsiz áreketteriniń barlyǵy bizdiń ultymyzdyń jastarynyń sanasyna, veıp pen nashaqorlyq olardyń densaýlyqtaryna áser etiletindigi de aıtylǵan. Aınalańyzǵa qarasańyz, shynymen bulardyń barlyǵyn kórýdemiz jáne memleket basshysynyń atalǵan máselelerdi sheshýge qatysty aıtqan sózderiniń altyndaı quny bar ekendigi kórinýde. Atalǵan máselelerdi sheshetin tek qana Prezıdent, memleket (halyq arasynda «úkimet» dep aıtylady emes pe?) qana emes. Bul jolda árkim óziniń áreketine, isine, sóılegen sózi men urpaqtyń tárbıesine qalaı áser etip jatqandyǵyna jaýapty bolýy kerek. Biz otansúıgish azamattarmyz, biz otanymyzdyń tabysty el bolýyna janymyzdaǵy adamǵa nemese qoǵamǵa, óskeleń urpaǵymyzǵa ózimizdiń rýhanı dúnıemizdiń baılyǵyn, adamgershiligimizdi, jaqsy is pen adal eńbegimiz arqyly úlgi nemese mysal kórsetýimiz kerek dep oılaımyn.
Sondaı-aq Túrkistanda ótken quryltaıda memleket basshysy Qazaqstanda kitap basyp shyǵarý, ulttyq kıno, kınoındýstrııasyna, qazaq ádebıeti men aqparattar taratýǵa qatysty birneshe pikirin bildirdi. Atalǵannyń barlyǵy mass-medıa, bul - elimizdiń, ulttyń sanasynyń rýhanı kemel jańǵyrýyna yqpal etetin salalar bolyp keledi. Sonymen qatar, memleket basshysy qoǵamnyń tynysyn, pikirin árdaıym nazarda ustaıtyn «aqyl-oı ortalyqtarynyń» bolýyn jáne olardyń jumysynyń ádil, júıeli túrde bolýyna nazar aýdartty. Shynymen-aq, osy atalǵan sharalar júzege asqan kezde «halyq únine qulaq asqan memleket» ornaıtyndyǵy anyq.
Qasym-Jomart Toqaevtyń Ulttyq quryltaıda negizge alatyn máseleleriniń ishinde qazaq tili men memleketimizdegi barlyq aımaqtardy damytý men halyqtyń jaǵdaıyn jaqsartý jumystaryn atqarýǵa baǵyttalǵan. Sondaı-aq, Prezıdent óziniń sózinde «Shet eldikterge qazaqtyń bir qarys jerin je, bir ýys topyraǵyn da bermeımiz. Ony kózdiń qarashyǵyndaı saqtaımyz» degen sózi kóptiń arasynda daý men pikir týdyrǵan máselelerdi túbimen qoparǵandaı. Al shalǵaı aımaqtar men aýyldy kórkeıtý, ol elbasynyń nazarynda turǵan máseleler. Qazirgi kezde aýyldy aımaqtar men qalaǵa jaqyn ornalasqan aýyldarda da kóptegen máseleler bar. Atalǵan aımaqtarda sý tapshylyǵy, jumyssyzdyq, bilim men medısınalyq qyzmetterdi alý kezinde týyndaıtyn máseleler de aldaǵy ýaqytta sheshilýi kerek máseleler retinde memlekettiń damý jospary men elbasynyń nazarynda tur. Sondaı-aq, osy máselelerdi sheshýge, aýyldy kórkeıtýge úles qosyp otyrǵan barlyq qazaqstandyqtarǵa alǵysym sheksiz.
Qorytyndylaı kele, Ulttyq quryltaı ol halyqtyń memlekettegi máselelerin sheshýge, bolashaǵyn josparlaý kezinde uıysqan, birikken sheshim qabyldaıtyn jıyn. Ulttyq quryltaı ol halyqtyń rýhynyń, rýhanı qundylyqtarynyń, jigeriniń, memlekettiń myzǵymastyǵy men beriktigin qalyptastyrý úshin jasalatyn shara. Baıqasańyz, Qazaqstan osydan 2-3 jyl nemese 5 jyl burynǵy qalpynan ózgergen. Bul úlken serpilistiń jasalǵandyǵyn, sol jolda memleket basyshysynyń, memlekettik saıası baǵyt-baǵdardyń, halyqtyń myzǵymastyǵy men yntymaqtastyǵy, adal eńbeginen qol jetkizilgen jetistik dep bilýge bolady.
Aınur BAQYTJANOVA,
QazUQPÝ Áleýmettik jáne genderlik zertteýler ınstıtýtynyń jobalar menedjeri
