– Halqymyzda «asyldyń synyǵy, tulpardyń tuıaǵy» deıtin qanatty sóz bar. Túrki jurtynyń basyn biriktirýdi maqsat etken, esimi tórtkúl dúnıege málim Mustafa Shoqaıdyń jıeni bolý siz úshin zor maqtanysh shyǵar. Áńgimeńizdi otbasy tarhynan tarqatsańyz.
– Mustafa Shoqaı atamyz Syr boıyndaǵy Narshoqy degen jerde dúnıege kelgen. Shashty Qypshaqtan shyqqan Torǵaı datqa (osy kúngi ákim) Syrdarııa bolysyn basqarǵan, kóziqaraqty kisi bolsa, ákesi Shoqaı ortasyna syıly bı bolǵan. Torǵaı datqadan Shoqaı, Álish, Qalymbet, Myrzeke, Ospan taraıdy. Al Shoqaıdan Syzdyq, Mustafa, Nurtaza. Shoqaıdyń uly Syzdyqtan Erǵalı, Músilim degen balalary bolǵan. Ekeýi de soǵystan oralmapty. Meniń sheshem ylǵı da: «Músilim aqynjandy, óte zerek edi. Alǵash fın soǵysyna qatysyp, aman-esen qaıtqan. Ekinshi ret ketkeninde «Men endi qaıtpaıtyn shyǵarmyn» dep, kóńili bosapty. Sóıtse, birinshi soǵysqa bara jatqanynda ákesi túsine kirip, bir kúlshe nan berse, ekinshi ret attanarda túsine kirgen ákesi jarty kúlshe nan bergen eken. Sony sezse kerek, soǵystan qaıtpady», dep aıtyp otyratyn. Syzdyqtyń ekinshi uly Erǵalıdiń nemereleri Erkin men Raısa qazir Qyzylorda oblysynyń Shıeli aýdany Mustafa Shoqaı aýylynda turady.
Mustafa Shoqaı óziniń ómirlik jary Marııa Iаkovlevna Gorınamen nekelesken, biraq ortalarynda bala joq. Odan keıin Nurtaza men Zúlfııadan Mádına, Madııar, Namıla taraıdy. Bul kisilerdiń barlyǵy da dindar adamdar bolǵandyǵyn esimderinen ańǵarýǵa bolady. Anamyz Mádına 9 balany dúnıege ákelse, baýyry Madııar 10 balaly bolǵan. Al naǵashy atamyzdyń kenje qyzy Namıla 90-nan asqan shaǵynda jýyrda ómirden ótti. Ol kisiden 1 ul,
2 qyz qaldy.
– Toǵyz balany dúnıege ákelgen altyn qursaq anańyzdan talaı áńgimege qanyqqan bolarsyz. El estimegen oqıǵalar da bar shyǵar, esińizde qalǵanyn aıta otyrsańyz.
– Nurtazanyń tuǵysh qyzy Mádına dúnıege kelgende tanymaıtyn bir adam altyndalǵan 6 qasyq ákep beripti. Bul jańa týǵan nárestege syı retinde beriletin orystardyń salty bolsa kerek. Ony Parıjden Mustafanyń áıeli Marııa Iаkovlevna jibergen eken. О́zi shetelde, shetjerde júrse de, baýyrlarynyń habaryn alyp, qýanyshyn bóliskeni ǵoı. Qıyn-qystaý shaqta Nurtazanyń otbasy sol altyndalǵan qasyqtyń paıdasyn kóredi.
Mustafa qýǵynda júrgennen soń baýyry da zııan sheger degen oımen saqtandyrý úshin Qoqan qalasynan ózbekter kep, Nurtazaǵa «Senderdi bolshevıkter qurtady, Qoqanǵa kóshińder», dep shaqyrady. «Eshkimge jamanshylyq jasaǵan joqpyz, bizge kim tıiser», dep kóshpegen, biraq qaıda barý keregin surastyryp qalady. Sóıtip, júrgende repressııanyń jalyny búkil qazaq dalasyn sharpyp, kúsheıe túsedi. Bastaryna qaýip-qater tóngen tusta Qoqandy betke alady. Ájemniń aıtýynsha, mekenjaıdy durys jazbaǵan ba, adassa kerek. Balalar ashyǵyp, qınalady. О́zbekstannyń bir qalashyǵyna barǵan Nurtaza qaltasyndaǵy altyn jalatylǵan bir qasyqty bir kúlshe nanǵa aıyrbastap, qara sýmen áldengenderin aıtyp otyratyn edi. Sóıtip, Qoqanda jaman ómir súrmese kerek. Áıtse de balalar ósip, mektepke barar jasqa jetip qalǵandyqtan, «Balalarym ózbek bolyp keter me eken?» degen kúmándi oı mazalaıdy.
1934 jyly keńestik baqylaý komıssııasynyń О́zbekstan boıynsha ókili bolǵan Sultanbek Qojanov «Mustafanyń týǵan inisi О́zbekstanda júr eken» degendi estıdi de, bireýler arqyly 1937 jyldary elge aldyrady. Jumys beredi. Elmen qaýyshqan Nurtaza «zagotovıtel» bolyp biraz ýaqyt jumys isteıdi. Alaıda qýanysh uzaqqa barmaıdy. Ony bir túnde ustap áketedi. Ol jaıly ájem: «Nurtazany alyp ketýge mılısııa keldi, qaıda, ne úshin ekenin aıtpaıdy. Úrpıisip qaldyq. Jolda talǵajaý bolsyn dep úıde bar azyn-aýlaq azyqtan salyp bersem, «Meni ózbek pen qazaqtyń arasynda qaıda aparar deısiń, eshkimge jamandyq jasaǵan joqpyn. Balalardyń aýzynan jyryp qaıtesiń, odan da solar jesin dep almaı ketti», deıtin. Naǵashy atamyz sol ketkennen oralmaǵan, atylyp ketkenin keıin ǵana bildik qoı. Sheshem ákesiniń túr-sıpatyn esinde saqtap qalǵan.
– Saıası qýǵyn-súrgin urpaqtaryna jasalǵan qysastyqtan Mádına Nurtazaqyzy da qashyp qutylmaǵan bolar. Eki kózdiń birin jaýǵa aınaldyryp, satqyndyqqa ıtermeleý qyzyl ımperııanyń basty quralyna aınaldy emes pe?
– Sodan qoryqqan sheshem kúıeýiniń tegine Mádına Omarova bop jazylady. Madııardy «halyq jaýynyń» tuqymy dep ınstıtýttan shyǵaryp jibergen. Meniń sheshem óte zerek, bilimdar bolǵan. «Tuqymdaǵy jalǵyz er balasyń» dep baýyry Madııardyń oqýyna barynsha járdemdesken. Muǵalimdik jumysqa da almaı, «pıoner vojatyılyqqa» ornalastyrady.
Soǵys aıaqtalǵan soń 1946-1947 jyldary qaıta repressııa bastalady ǵoı. Sodan meniń ákem burynǵy Shymkent oblysynyń Jetisaı aýdanyna kósh túzeıdi. Biz turǵan Progress dep atalatyn ujymsharda kileń kárister turatyn. Ol jerde rýshyldyq joq, eshkim tergep, teksermeıtin bolǵandyqtan, ákem sonda qarapaıym kolhozshy bop jumysqa turady. Artynan Nurtazanyń balasy Madııardy otbasymen aldyryp, jumysqa ornalastyrady. Ol kezde muǵalim tapshy. Stalın qaıtys bolǵan soń Madııar Nurtazauly Almatydaǵy QazMÝ-dyń jýrnalıstıka fakýltetin syrttaı jalǵastyrady. Respýblıkalyq basylymdarǵa maqalalary jaryq kórip, jazýshy Seıdahmet Berdiqulovtan alǵys alǵan kezderi bolǵan.
Atamyzdyń kenje qyzy Namıla – 40 jyl «partbıletsiz» mektep dırektory bolǵan adam. Partııanyń bıletinsiz ol kezde qyzmetke ornalasý múmkin bolmaǵan.
– Sonda qalaı mektep dırektory bolǵan?
– Ol jyldary áıelderdi qyzmetke alý, erlermen teńestirý naýqany júrdi, qazirgi genderlik saıasat syńaıly. Oǵan qosa orys, qazaq mektepterine muǵalimdikke adam tabylmaıdy. Keles aýdanynyń Keles keńshary Ǵylym akademııasyna qaraıtyn. Sol sebepti Namıla Nurtazaqyzyn orys-qazaq mektebine dırektor etip jiberedi. Partııa qataryna qabyldanýǵa aryz jazýyn suraıdy, birinshi jyly jazbaıdy. Ekinshi jyly jazǵanda tekserip, úlken mekteptiń dırektorlyǵynan alyp, kishigirim mektepke jiberedi. Sóıtip, Maqtashy bólimshesindegi qazaq mektebinde 40 jyldan astam dırektor bolady. Qasymhan Begmanovtyń «Mustafa Shoqaıdyń jolymen» degen derekti fılmi bar. «Partbıletsiz qalaı dırektor boldyńyz, kim járdemdesti?», degende, «Jezdem járdemdesti» deıdi ǵoı. Ol kisi – meniń ákem.
Namıla apamyz óte namysshyl adam edi. Maqtany tergennen keıin ony tasjolǵa tósep, keptiredi. Birde aýylǵa kelgen aýdandyq partııa hatshysy joldy aınalyp ótpeı, álgi maqtanyń ústimen júrgen kórinedi. Sodan partkomnyń mashınasyn bir-aq uryp, tura umtylady. Basshynyń qylyǵyna kúıip ketken ákem «Osy maqtanyń arqasynda shalqaıyp júrsiń», degen eken. Jaı ǵana jumysshy bolsa da, qara halyqtyń eńbegin taptaǵan bıýrokratqa qarsylyq bildirip, keýdesinde namysy burqyldap jatqanyn kórsetedi.
Ujymshar basqarmasyndaǵylardyń bári koreı, tek qana partorg pen aýyldyq keńestiń orny ǵana qazaqqa buıyrǵan. Bir kúni maldyń aqyrynan shyqqan jaman shópti qazaqtyń qarııasy qorjynyna salyp, úıine áketpek bolǵan ǵoı. Ony baıqaǵan koreı bastyqtyń quıyrshyqtary qartqa judyryq jumsaǵan. Sonyń ústinen túsken ákem álginiń ábden jazasyn bergen kórinedi. Sóıtip, ujymshar bastyǵyna ózi baryp «Sotqa berseń ber, men qazaqtyń aq samaıly qarııasyn qorlatyp qoıyp, qarap tura almaımyn», degen eken. Sondaı ótkir minezdi, namysshyl adam bolǵan. Qyzylordada talonmen nannyń kezeginde turǵandardy basynyp, basa-kóktep kiretin ózge ulttyń ókilderin ornyna qoıyp, tártipke baǵyndyrǵandyǵyn ańyz qylyp aıtatyn.
Sheshem de óte namysshyl bolǵan. Qoqannan kelgende Mádına men Madııardy turǵyzyp qoıyp, «Halyq jaýynyń tuqymy bular, Mustafanyń haty bar ma eken, qarańdar», dep qorlaıtyn kezder bolǵan eken. Ondaıda kishkene jastaǵy Madııar jylap qalatynyn aıtady. Sonda sheshem namystanyp, baýyryna «Jylama, bularǵa kózińniń bir túıir jasyn kórsetýshi bolma», dep qaıraıtyn kórinedi. Ol kezde bala bolǵan. Sóıtip júrip erjetip, jetiledi. Aýyldyq keńes tóraǵasynyń qyzmeti ósip ketken soń, ornyna anamdy qoımaqqa tyrysady. Aınalasyndaǵy jora-joldastary men aýyl azamattary úgitteıdi. Biraq odan bas tartady. Sebebi qyzmetke kirse, túp-tamyry túgel tekserilip, sońyndaǵy baýyry Madııar zardap shegetinin sezedi. «Qyz – janashyr» degen. «Meni kúıeýim asyraıdy, al Madııardy kim asyraıdy?» degen oı keledi. Anam sondaı alystan boljaıtyn, kóregen adam edi. «Bıdiń qyzy» atanǵan anamnyń ádildigi men týrashyldyǵyn, namysshylydyǵyn bilgen jurt jolyn qıyp ótpeıtin bolǵan.
– Ákeniń óshpes ósıetin, ananyń asyl qasıetin boıǵa darytyp ósken urpaqtyń da osal bolýǵa qaqysy joq shyǵar. Jalpy, danagóı halqymyz «úıdiń jaqsy bolmaǵy – aǵashynan, jigittiń jaqsy bolmaǵy – naǵashydan» dep jatady.
– Orta mektepten keıin Almaty zootehnıkalyq-veterınarlyq ınstıtýtyna oqýǵa túsip, ony 1973 jyly támamdaǵan soń joldamamen «Almaty et kombınatynda» mal dárigerlik qyzmette istedim. Máskeýge baǵynatyn «Glavrıssovhozstroı» degen mekemege aǵa mal dárigeri, keıin aǵa zootehnık bolyp qyzmet atqardym. Ol mekeme ırrıgasııamen aınalysatyn. Qyzmet atqaryp júrgen jyldary maǵan da partııaǵa ótýdi usyndy, biraq men aryz jazbadym. Teksere kele ilik taýyp, partııaǵa qabyldamaıtynyn sezdim. Sóıtip, repressııanyń zardaby saıası qýǵyn-súrgin qurbandary aqtalǵanǵa deıin sozyldy.
Naǵashy atamyz Mustafa Shoqaıdyń kóregendigin, qaıratkerligin, memleketshildigin álem tanydy. Tarıhı tulǵanyń urpaǵy ataný zor jaýapkershilik júkteıdi. Bir ókinishtisi, óziniń kindik qany tamǵan qazaq jerinde áli durys baǵasyn almaı, elenbeı kele jatqany janymyzǵa batady. Qasıetti Quran kitapta: «Bir adamdy ólimnen qutqarsań, adamzatty qutqarǵanmen teń» delingen. Al Mustafa atamyz 180 myńnan astam túrik balasyn qutqardy. Onyń fashıstermen kelisimge kelmeýiniń sońy belgisiz jaǵdaıda ajal qushtyrdy. 1941 jyldyń jeltoqsanynda Berlınde qaza tapty.
Mustafa Shoqaı – kóp tildi meńgergen, saıası tulǵa. Onyń eńbekterin joǵary baǵalaǵan fransýzdar ózi birneshe jyl ómir súrgen Fransııanyń Nojan-sıýr-Marn qalasynda memorıaldyq taqta qoıyp, músinin ornatty. Túrki áleminiń, halqymyzdyń beıbit keleshegi, erkin el atanýy jolynda basyn báıgege tikken atamyzdyń arýaǵy úshin Jetisaıdyń Lenın mektebine atyn bergizdik, keıin Shıelide Mustafa Shoqaıdyń 125 jyldyǵyna oraı eskertkish qoıyldy. Alaıda Qyzylorda qalasyndaǵy mekteptiń aldyndaǵy bıýsti qazir alynyp tastalǵan. Oryn tappaǵan sol eskertkishi nemeresi Erkinniń úıinde tur. Mine, bizdegi tarıhı tulǵaǵa kórsetilgen qurmet qandaı...
– Qonaev qalasynyń turǵyny retinde oblys ortalyǵynyń keleshegin qalaı elestetesiz?
– Munda kóship kelgenime 15 jylǵa jýyqtady. Byltyr qalaǵa Prezıdent Jarlyǵymen Qonaevtyń aty berilip, oblys ortalyǵy bolyp bekigende tipten qýandyq. Keleshekten úmit úzbegen halyqpyz ǵoı. Bas jospar boıynsha kóptegen turǵyn úıler men jańa nysandar, akademııalyq qalashyq boı kótermek. Iаǵnı halyq sany artyp, qala gúldenip, áleýmettik-ekonomıkalyq ahýaly da jaqsara túserine senimdimiz.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Ulbosyn ISABEK,
«Egemen Qazaqstan»
Almaty oblysy
