Tarıhı sana – ulttyq patrıotızmniń jáne memleketshildiktiń qaınar kózi. Sebebi onyń yqpalymen azamat óz halqy júrip ótken qıly kezeńderdi, syndarly jyldardy, ótken qatelikterdi, kemshilikterdi, qaıshylyqtardy biledi, túsinedi. Ońtaıly moraldik ahýaldyń qalyptasýy, árıne, sol halyqtyń tarıhynyń shynshyldyq, tarıhı obektıvtilik turǵysynan jazylýyna baılanysty. Shynaıy tarıh bolǵan, ótken oqıǵalardy burmalamaı, tarıhı úderistiń naqty kartınasyn beredi. Árbir halyq, árbir azamat óz halqynyń, Otanynyń, jeriniń shynaıy tarıhyn bilýge múddeli.
Tulǵanyń tarıhı tanymyn qalyptastyrý ońaı sheshiletin sharýa emes. Oǵan mektep oqýlyqtary, buqaralyq aqparat quraldary, memlekettik ıdeologııa, kınoındýstrııa, teatr, mýzeıler, kórneki jarnama, toponımıka, ádebıet pen folklor, aıtys óneri, t.b. qoǵamdyq ómirdiń rýhanı salalary óz úlesin qosatyny sózsiz. Rýhanı salanyń osynshama salalary arqyly qalyptasatyn ulttyq tarıhı sanasynda sheshýshi qyzmetti tarıh ǵylymy atqarady. Sondyqtan durys, burmalanbaǵan, shynshyl tarıhtyń jazylýy jáne ulttyń ıgiligine aınalýy asa mańyzdy. Durys jazylǵan tarıh joǵaryda atalǵan rýhanı ómirdiń salasynyń barlyǵynyń ıdeıalyq jáne mazmundyq arqaýyna aınalady. Jalǵan, ótirik, nemese mıftengen tarıh ultty keri ketiredi, onyń dúnıetanymyna orny tolmas olqylyqtar ákeledi. Tarıhı shyndyq – qoǵamdy emdeıtin, ony sergitetin, ońy men solyn durys tanýǵa bastaıtyn jol kórsetkish ispettes qubylys.
Árıne naǵyz shyndyqty aıtatyn tarıhty jazý tarıhshydan úlken izdenisti, kóp ter tógýdi talap etedi. Oqıǵanyń qalaı bolǵany týraly derekterdi, aqparattardy, estelikterdi, soǵan qatysty barsha ádebıetti taldap, salystyryp, qorytyndylap baryp, tarıhshy óz oıyn, pikirin aıtady. Onyń ózi qate bolýy ábden yqtımal. Sondyqtan tarıhı shyndyq, kóptegen zertteýshiniń qyzý tartys-talastarynan keıin ǵana aıtylady, moıyndalady. Ábden saraptalyp, aqıqaty osylaı degen pikirge kópshilik tarıhshylar toqtalǵannan keıin tarıhı oqıǵa týraly qoǵamdyq pikir qalyptasyp, pisedi.
Qazaqstan sııaqty úsh ǵasyrdaı otarlyq ezgide bolǵan, ásirese bóten halyqtar mıllıondap qonystanǵan memleket halqynyń tarıhı sanasynyń ortaq mazmunda tárbıelenýi tipten qıyn. Qazaqstan halqynda patshalyq Reseı men bolshevıktik keńes odaǵy ulttyq sanany emes, otarlaýshy eldiń tarıhı sanasynyń basymdylyqtaryn ornyqtyrýdy maqsat tutty. Qazaqstan halqynyń sanasynda, dúnıetanymynda burmalaný oryn aldy. Ulttyq qundylyqtar ekinshi dárejege ysyrylyp, otarlaýshy derjavanyń qundylyqtary birinshi kezekke shyqty. Sonyń saldarynan qazaq halqynyń tarıhı sanasy aıtarlyqtaı deformasııaǵa ushyrady. Ásirese qazaq halqyna órkenıetti halyqtarǵa tán jetistikter tek Reseı arqyly Batystan keldi degen eýrosentrıstik pozısııa eldiń namysyna tıedi. Qazaq basqa damyǵan halyqtardan úlgi alyp ómir keshti degen jymysqy ıdeologııa halyqtyń belsendiligin tómendetti, onyń bodandyqta qalýyna kómektesti, bostandyq pen shyǵarmashylyqqa qulshynysyn qursaýlady.
Sondyqtan egemendi Qazaqstan halqynyń táýelsiz tarıhı sanasyn tárbıeleý memlekettik mindetke aınalady. Sońǵy onjyldyqtarda ashylǵan jeti «altyn adam» qorymy, Botaı qoryqtary negizinde ashylǵan qazaqtardyń «jylqy mádenıeti», Qazaqstan jerinde júrgizilgen tarıhı antropologııalyq zertteýler qazaq halqynyń osy saıyn dalada bes myń jyldan astam ómir súrip, 30-ǵa jýyq túrli memlekettiligi bolǵanyn naqty tarıhı derekter negizinde dáleldep otyr. Qazaq halqy da basqa damyǵan elder sııaqty álemdik órkenıetke óziniń qaıtalanbas úlesin tıgizip, álemdik tarıhqa yqpalyn jasaǵan memlekettiń biri ekenin bilip otyrmyz. Bodandyq kezeńde osy taqyryptardy basym derjavalar qazaqqa aıtqyzbaı kelgen edi.
Qazir qazaq tarıhshylary Otanymyzdyń shynaıy tarıhyn jazýǵa talpynyp jatyr. Ondaǵy maqsat – Uly dalanyń álemdik tarıhı úderistegi orny men róline ádil baǵa berý. Qazaq halqynyń basynan keshirgen jeńisteri men jeńilisterin shyndyqpen jazý. Bizdiń qandaı qatelikterimiz ben kemshilikterimiz damýǵa bóget boldy degen ózekjardy suraqqa jaýap berý bolmaq. Tarıh ǵylymynyń sońǵy jańalyqtary men buryn ǵylymı aınalysqa enbegen aýqymdy arhıv materıaldary men qoljazbalar, arheologııalyq ashylýlar negizinde jazylatyn tarıh qazaq ultynyń kelbetin tolyqqandy ashýǵa múmkindik bereri daýsyz.
El halqynyń tarıhı sanasyn tárbıeleýdiń mańyzdylyǵyna Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev erekshe nazar aýdaryp, «Ulttyq tarıhı sanasyn nyǵaıtý óte mańyzdy. Barlyq damyǵan memleket ózderiniń ótken jolynyń kanondyq obrazyn qalyptastyrýǵa erekshe nazar aýdarady. Bul iste el tarıhynyń kóptomdyq basylymy sheshýshi ról atqardy. Táýelsizdik jyldarynda zamanaýı ǵylymı talaptarǵa jaýap beretin Qazaqstannyń kóptomdyq tarıhyn daıyndaýdyń strategııalyq mindeti tolyqqandy sheshilmeı keldi. Sondyqtan «Táýelsizdik bárinen qymbat» atty maqalamda Qazaqstan tarıhynyń kóptomdyq jańa basylymyn daıyndaý máselesin kóterdim», dep jazdy.
Búginde bizdiń tarıhshylar qaýymy Prezıdent tapsyrmasyn iske asyryp keledi. 7 tomdyq Qazaqstan tarıhy ǵylymı basylymyn jazýǵa 300-den astam otandyq jáne sheteldik tarıhshylar tartylyp otyr. Osy ýaqytqa deıin tarıh ǵylymyndaǵy «aqtańdaqtardyń» orny toltyrylyp, mıfterden tazalanǵan, túsinikti de negizdi tarıh Qazaqstan qoǵamynyń rýhanı ıgiligine aınaldy. Jańa ǵylymı basylymda esimderi halyq jadynan ádiletsiz shyǵarylǵan, otarshyl ımperııaǵa jaqpaǵan ondaǵan tarıhı tulǵalar halqymen qaıta qaýyshpaq. Qazaq halqynyń tarıhy álem halyqtarynyń uly kóshiniń quramdas bólshegi retinde zerttelip kórsetilmek.
Saıyn Borbasov,
saıası ǵylymdar doktory,
Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri
