Kıeli meken – keń Jylyoı

Jylyoıdyń bir bólshegi Aqmeshit – Pir Beket atamyzdyń týǵan jeri. Aqkıiz­toǵaıdan shyqqan jol Jem ózeninen ótken soń, biraz jonnan asyryp, Namaztaqyrǵa aparady. Baǵzy zamanda Beket ata osy jerde tań namazyn oqyǵan eken. Osy jerden qarap tursańyz, aq kúmbezdeı bolyp Aqmeshit kórinedi. Aqmeshit – áýlıe múrıdterine ustazdyq etken, atasy men anasynyń máńgilik meken etken kıeli tóri.

Aldyńǵylardyń úlgisin keıingiler mıras qylady. Jylyoı degende aýyzdan aǵyl-tegil jyr da, syr da aǵytylady. Bul jerden kómekeıinen kósemjyr at­qy­laǵan nebir suńǵyla aqyndar da, qol bastaǵan batyrlar da, asqynǵan daýdy jarty aýyz sózben toqtatqan bı-she­shender de ótken. El qorǵaǵan Baıbaqty ata Qarmysuly, Súıinǵara, Tóremurat, Narynbaı, О́ten sııaqty batyrlarymen ardaqty, Mátjan bı, Aralbaı, Esenbaq, Qashqynbaı, Bala Oraz sııaqty dýaly aýyz aqyn, bı-sheshenderimen salmaqty bolǵan bul mekende Qyzdarbaı, Saqyp degen dańqty ánshiler, Ulsary, Aıdaı, Qanjan sııaqty aqyn ári sheshen qyzdar da bolǵan deıdi aýyzdan aýyzǵa jetken el shejiresi.

2000 jyly arheologter qazba jumys­taryn júrgizgende Aqmeshittegi Beket ata meshitinen úsh shaqyrym qashyqtyqtaǵy Araltóbe mańynan budan 2000 jyldaı buryn osy arany meken etken sarmattar dástúriniń kýási – taǵy bir «Altyn adam­dy» tapty. Bul da atajurttyń qazynaǵa toly qoınaýynyń jumbaq syrlarynyń jer betinde kórinis tapqany bolar.

Jylyoı – munaıly aýdan. Erte kezderde munaı kózderi jerdiń betine shyǵyp, taıyz qudyqtar qara maıǵa tolyp jatatyn kórinedi. Osyndaı qudiretimen 17 ǵa­syrdan bastap Jylyoı óńiri orys jáne sheteldik zertteýshi-saıahatshylardyń nazaryn aýdartty. 1899 jyly Qarashúńgilde tuńǵysh ret munaı burqaǵy atqylady.

Qulsary qalasy – Atyraý oblysy Jyly­oı aýdanynyń ortalyǵy. Qulsary ataýy 1822 jyly Mańǵystaýda týyp, 1902 osy mekende dúnıeden ótken batyr ári kóripkeldik qasıeti bar Qulsary ata Tinekeıuly esimimen tyǵyz baılanysty. Qulsary qara qyldy qaq jarǵan bı ári óte dáýletti adam bolǵan eken. Onyń qyryq myń jylqysy Keń Jylyoı jerinde erkin jaıylǵan. Atamyz júırik attar da ustaǵan. Kúnshildikpen bireýler atanyń báıgeden ozyp kelgen jorǵasynyń qoltyǵyna qara sabyn jaǵyp óltiredi. Osydan keıin Qulsary ata qusalanyp aýyrady. О́lgen júırik atty sadaqy qylyp, kóziniń tirisinde beıitin saldyrǵan. Urpaǵyna «Osy jerden qulaǵyma bir dúbir keledi, Mańǵystaýǵa, ata-babamnyń qasyna aparyp áýrelenbeńder. Meniń Qulsary degen atym óshpes, jylqylarymdy qarap jataıyn, denemdi osy jerge qoıyńdar», dep ósıet aıtqan eken.

Qyzyldar ókimeti qyzyl týyn Jyly­oı jerine tikkende, eń aldymen, Beket ata salǵan Aqmeshitti dınamıtpen jardy. Ata meshitin jarýǵa qatysqan adamdar túgelimen esi aýysyp, aıqaılasyp, Jem jaǵalap birin-biri qýyp ketken eken. Qy­zyldar ataqty Mátjan bıdi jasynyń ulǵaıǵanyna qaramaı namaz ústinde tut­qyndamaq bolǵanda bı aýyryp qaıtys bolady. «Asha tuıaq qalmasyn» degen uranmen tórt túlik maldy qyrǵyzyp, baı men moldany, oqyǵan kózi ashyqty ıtjekkenge aıdatqan Qyzyl ókimet Jylyoı óńirine op-ońaı ornaı qalǵan joq. Jańa ókimettiń shekten shyqqan qatygezdigine shydamaǵan «dala barystary» atanǵan qalyń Adaı qarsy kóteriliske shyqty. 1931 jyldyń jazynda Jem boıynda To­banııaz bastaǵan kóterilisshiler asa kúshti zeńbirektermen qarýlanǵan jazalaý otrıadtaryna tótep bere almaı, qol­ǵa tústi. Aman qalǵandaryna jańa úki­­met ıt qorlyǵyn kórsetip, azaptap ól­tir­gen. Jylyoı jurty Alashorda qoz­­ǵa­lysyn da qyzý qoldaǵan. Munyń da joly qysqa boldy. Sol zobalań bas­­tal­ǵan kúnderde jylyoılyqtar Alash kósemi Mustafa Shoqaıdy óz topy­­ra­ǵynda Kaspıı teńizinen Bakýge bara­tyn kemege otyrǵyzyp, shyǵaryp sal­ǵan. Jylyoı tarıhynda mynadaı bir sum­dyq derek bar. 1932-1956 jyldar arasynda osy óńirde «ProrvaLAG» degen qazaqtyń kórnekti qaıratkerlerine arnalyp salynǵan qatań tártipti qupııa saıası lageri bolǵan. Tarıhtyń qoınaýyna ketken bul qupııa orynǵa jaqynda aýdan áki­mi Jumabek Qarajanovtyń qoldaýymen eskertkish taqta ornatyldy. El aýzyndaǵy áńgimede bul lagerde Sáken Seıfýllın de bolypty desedi. Sákenniń sulýlyǵy ańyzdaı bolǵan ǵoı, sol sulýlyǵy ony kóp tutqynnyń arasynan aıryqsha kórsetken shyǵar, sirá? Túrme qyzmetkeriniń qapy­da aıtyp qoıǵan sózi áıelderdiń qulaǵy­na jetpeı me? Jylyoıdyń bir sulýy Sákendi bir kórip ólsem, armanym joq dep basyn qaterge tigedi. Túrme bastyǵyna jalynyp júrip, tún ortasynda Sáken aqynǵa bir qumyra shubat aparyp bergen eken deıdi. Osy arada áli de zertteı túsetin dúnıeler bar.

1942 jyly Batys maıdan dalasynda erlikpen qaza tapqan jylyoılyq Dalabaı Jazyqbaev – Qasym Amanjolovtyń «Aqyn týraly ańyz» poemasynyń keıipkeri Abdolla Jumaǵalıevpen taǵdyrlas aqyn. Soǵysta erlikpen kóz jumǵan Dalabaı aqynnyń atynda mektep bar Qulsaryda. 1952 jyly týǵan jerde tuńǵysh orkestr qurǵan, úlken óner ıesi dırıjer-kompozıtor Toqsanbaı Qultýmıev, kompozıtorlar Zaben Jarylǵasov, Qosan Úbiǵalıev, belgili kompozıtor, dırıjer Aıtqalı Jaıymov, aty ańyzdaı estiletin aqyn Meńdekesh Satybaldıev, ádebıetshi-shejireshi Janash Nurmaha­nov, ótken ǵasyrlardaǵy aqyn-jyraý­lar shyǵarmashylyǵyn zerteýshi belgili ǵalym Qabıbolla Sydıyqov, tehnologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Qýanǵalı Qýatbaev, aqyn-ustaz Aman­qos Ershýov, aqyn, qoǵam qaıratkeri О́te­gen Oralbaev, ádebıetshi-ǵalym Maqsat Táj-Murat, ónertaný ǵylymdarynyń kan­dıdaty, mýzykatanýshy Baqyt Turma­ǵambetova, t.b. Jylyoıdyń jampozdary men jaısańdary lek-legimen zamanalar kóshine ilesip keledi.

Jylyoı aýdanynyń geografııalyq orna­lasýynda Atyraý oblysynyń bóli­gin­degi Kaspıı teńiziniń soltústik-shyǵys jaǵa­laýymen Jem, Qaınar ózen­deriniń salalyq boıyn qamtysa, sol­tústiginde Aqtóbe oblysynyń Baıǵanın aýdanymen, ońtústik shyǵysynda Mań­ǵystaý oblysynyń Beıneý aýdanymen shektesip jatyr. Keńes úkimetine deıin bul aımaq «Mańǵystaý oıy» dep te atalǵan. Jer relefi oıpatty, jazyq bolyp kelgen­dik­ten, Jylyoı atanǵan bolar, «Keń Jy­ly­oıdaı» ásem án bolyp, án kóginde qalyq­taǵan. Negizi Jylyoı ataýy jyly jáne oı degen eki sózdiń birigýinen shyqqan desedi. El ishinde «Úıshikke barsań, kúı tartpa, Jylyoıǵa barsań, án salma» degen sóz qalǵan. Úıshik – Atyraýdyń Gýrevke deıingi kóne ataýy. Erterekte Jylyoı aımaǵynda ózindik ereksheligi bar án-mýzyka mádenıeti qalyptasyp, Muhıt jáne qaıqylar dástúrin ustanǵan óner mektebi bolǵan desedi ólkeniń mádenı mura tarıhyn zertteýshiler. Ejelden Jylyoı jeri – án men jyrǵa aınalǵan aımaq. Sonyń bir dáleli – el arasynda birneshe nusqamen aıtylyp júrgen «Keń Jylyoı» atty halyq áni. Bir ánniń bir­ne­she nusqada taraýynyń ózi sol ólke ta­bı­ǵatynyń óner daryǵan kıeli topyraq eke­nin tanytpaı ma?!

«Keń Jylyoı – bizdiń eldiń tııanaǵy,

Daýsyńdy estı almadym qııadaǵy.

Daýsyńdy estı qalsam qııadaǵy,

Talpynǵan men balapan uıadaǵy».

«Keń Jylyoıdaı» halyq ánin kezinde Jylyoıda týǵan ánshi, vokal ónerindegi erekshe qubylys Erik Qurmanǵalıev te oryndaǵan eken. Erik Qurmanǵalıev – aıryqsha taǵdyr keshken ánshi. Onyń ánshilik tulǵasy kúlli álemniń aldynda teńdesi joq daralyq. Tili basqa, dás­túri bólek alty qurlyqtyń adamdary oǵan, onyń ánshilik ónerine tabyna ári tańdana qarady. Erik bir ǵana halyq­tyń perzenti bolsa da, onyń ánshilik mıs­sııa­sy otanynan shyǵyp, taýlardan asyp, muhıttardan ótip, búkil álemniń alabyn aralap ketti, ataǵy shartarapqa jaıyldy. Erik Qurmanǵalıev óziniń suhbattaryn­da «Meniń týǵan jerim – Qulsary» dep maqtanyshpen aıtyp ketken.

Jylyoı aýdanynyń qurylǵanyna bıyl 95 jyl tolyp otyr. Osy aıtýly dataǵa oraı Aqtaý qalasynda aýdannyń «Kıeli meken – Keń Jylyoı» atty máde­nı kúni ótti. Mádenı is-shara barysynda teńiz jaǵalaýyndaǵy amfıteatrda «Jylyoı – qazynalar men mol muranyń óńiri» atty aýdan sheberleriniń sándik-qol­óner buıymdary, ólkeniń kórikti jer­leriniń sýretteri, aýdannan shyqqan aqyn-jazýshylardyń kitaptarynan kór­me uıymdastyrylyp, «Jylyoı jár­meń­kesi» atty kásipkerlerdiń ónimderi, aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń jármeń­kesi ótti. Jármeńkede aýdannyń 20-ǵa jýyq kásipkeriniń san túrli ónimderi kópshilikke usynyldy. Jylyoılyq ónerpazdar jyr men kúıden shashý shashyp, áýelegen ánder shyrqap, myń buralǵan bılerilerimen kóp­shiliktiń yqylasyna bólendi. Is-sharalarǵa Jylyoı aýdanynyń ákimi Jumabek Qara­janov pen Mańǵystaý oblystyq máde­nıet, arhıvter jáne qujattama basqar­ma­­synyń basshysy Ábilqaıyr Baıpaqov, Aq­taý qalasynyń ákimi Erbol Izbergenov qa­tys­ty. Bir kezde «Mańǵystaý oıy» dep te atal­ǵan Jylyoı aýdany osylaısha 95 jyl­­dyq torqaly toıynda qart Kaspııge aman­­dasyp, el men eldiń mereıin bir asyrdy.

Marjan ERShÝ,

aqyn, Halyqaralyq Alash ádebı syılyǵynyń laýreaty