Áýeli «Áýelgi pálsafa»

Kerisinshe, kúrdeli oıdy shúıeleı shıelenistirip, buldyratyp, tumandy tuıyqqa tireıdi. Sharıǵat pen fıqhty shatastyryp, jan men rýhty, ar-ojdan men fıǵyldy almastyryp, kez kelgen sózdi qasıetti mətinnen julyp alyp, ol: «Allanyń sıfaty (s`ifa`t) men hıkmeti, ar-ojdan, ar ilimi, jaýanmərttik, tolyq adam, haraket, júrek aınasy, taǵy da basqa maǵynany bildiredi, anany-mynany aıtyp otyr», dep sózdi óz betinshe oryndy-orynsyz, ilgeri-keıindi, maǵynaly-maǵynasyz sapyrylystyryp qoldaný da jónsiz jorasyzdyq.

Jalpy, ıslam dúnıetanymynda, Kalam iliminde belgili bir dərejege deıin, ıaǵnı sharıǵattyń (jaratylystyń) aýanynan týyndaıtyn adamnyń aqyl-oıyna tıesili məseleler fıqh (fiqh) iliminde qarastyrylǵan. Oǵan ilingenshe ər qaǵıda ret-retimen, saty-satysymen, bap-babymen baspaldaq sııaqty muqııat qalanǵan. Sondyqtan da ony ózgermeıtin qaǵıdat (dogma), aqıda dep ataıdy:

«Bas – joǵary jaralǵan,

moıyn tómen,

Qarashy dene bitken retimen.

Istiń basy – retin tanymaqtyq,

Iman bilmes taǵatty qabyl kórmen», – dep Abaı aıtqandaı, «retimen jaratylǵan» Haqtyń isin – ıman uıytatyndaı retimen taǵat etý kerek.

Bul qaǵıdattarsyz, ıaǵnı Kalam ilimine júginbeı Haqtyń bolmys-sıfatyn (s`ifa`t) taný múmkin emes. Kalam ilimin ustanǵan Abaıdyń: «Dúnıeni jaratylý retimen tanymaǵan adamnyń qulshylyǵyn qabyl almaımyn (aýzym barmas)» dep úzildi-kesildi aıtýynda sondaı moıynsyný jatyr.

Kalam ilimindegi eń mańyzdy məsele – Jaratqannyń sıfaty men hıkmeti jáne tanymnyń tórt satysy, ıaǵnı Sharıǵat, Tarıqat, Maǵrıfat, Aqıhat týraly másele. Olar Abaıdyń óleńderi men onyń «Otyz segizinshi», «Qyryq birinshi», «Qyryq úshinshi» sózderinde qamtylǵan. Bul taýhıd táfsirlerdiń túpki oı qazyǵy – əke Qunanbaıdyń bala Abaıǵa qarata aıtqan: «Bədýəm» – «Qurannyń» tutqasy emes pe. Birinshi: «Sharıǵattyń», ekinshi – «Tarı­­qattyń», úshinshi – «Maǵrıpattyń» kil­tin ustatpaı ma. Iаpyr-aı, sen bul úshe­­ýine soqpaı, ústirt ótip ketken eken­­siń-ǵoı!» degen atalyq nazyna baı­lan­ǵan.

Abaıdy osyndaı tereń oıǵa jetele­gen­ «Bədýəmdaǵy» sofylyq maqamdar biz­ge jumbaǵy mol qatparly oı qyr­ty­sy­nan «júrek aınasyn» ajyratyp alýǵa dáne­kerlik etti.

Jalpy, dúnıe fılosofııasynyń, sonyń ishinde ıslamııattyń búkil tarı­hyn­­da bir sət kún tərtibinen túspegen Haq­tyń (Allanyń) sıfaty men hıkmeti týra­ly tanym talqysynyń ańysyn Abaı­dyń ańdatqan aqyl ustazy Shaga­býtdın Mar­janı. Abaı onyń eńbek­te­ri­men, dəlel­derimen, ol týraly zert­teý­­ler­men, oǵan qarsy daý aıtqan baqas pikirlermen barynsha yqtııatty túrde tanysqan. Bul rette Abaı ıbn-Sınanyń eńbekterine taldaý jasaǵan «Shərq əl-Isharat» atty shərqtyń (túsiniktiń, taldaýdyń) avtory ataqty Ər-Razı aldyna qoıǵan: «Bizdiń ózimizden burynǵylardyń kitaptarynan tapqan nərselerimizdi jınaqtaý (tahsıl) ... (boldy). Sóıtip, biz (siltemeler men salys­ty­rýlardyń) barynsha kóp əri qysqa bolýy­nan (sanaly túrde) boı tarttyq, sony­men qosa ashyq pikir bildirýdi jón sanaı otyryp, (Abaı jazǵan) ər taqy­ryp­tyń (uǵymnyń) məıegin (lýbab) tań­dadyq. Bizdiń mindetimiz: (qoıylǵan) məse­lelerdi bir-birinen ajyratyp, (onyń) ərqaısysyn (ər pikirdi) rastaý (dəıekterdi dəleldeý) nemese ... túıt­kildi qaıshylyqtar men kúrdeli ýəj­der­di talqylaý jəne shamamyz kelse, qana­ǵat­tanarlyq sheshim (pa­ıym) men kesimdi jaýap (túsinik) berýden turady» degen maq­sa­tyn ustanǵan.

Abaıdyń ózi aıtqan: «Qashan bir bala ǵylym-bilimdi mahabbatpen kókserlik bolsa, sonda ǵana onyń aty adam bolady. Sonan soń ǵana, Alla Taǵalany tany­maq­tyq, ózin tanymaqtyq, óz adamdyǵyn buz­baı ǵana jalıb-manfaǵat dafǵy muzarratlarny aıyrmaqlyq sekildi ǵylym-bilimdi úırense, biler dep úmit qylmaqqa bolady. Bolmasa – joq, eń bolmasa – shala» degen pikirdi ózi de qatań ustanyp, «Sharıǵat: Oılanbaı ılan – dese, ol ılaný úshin oılanǵan».

Sonymen «adamdyqty saqtap qalý» úshin «eń bolmasa denelep bilýge tıisti» «dúnıeniń kóringen həm kórinbegen syry» ne ózi? «Ne úshin oılanyp, nege jəne ne úshin ılanýymyz kerek?»

Qandaı da bolsyn, pəlsafa degenimiz – qurǵaq qııal emes jáne naqty pən de emes! Pálsafa, Arıstotel məsele etip qoıyp, Ál-Kındı damytqan, Abaı da təf­sirlegen «tórt túrli: «Bar ma?» (materııa), «Qandaı?» (forma), «Qaı­sy­sy?» (qozǵaýshy túrtki (kúsh) jəne «Nelik­ten?»­ (dúnıeniń sońy (aqyr zaman) bar ma?)» degen suraqqa jaýap izdeý.

Sonda, «túpki núkte», ıaǵnı oıymyz­dyń­ «túp tııanaǵy» qaısy, onyń jara­ty­lý reti qalaı, sol rettiń əýelgi sebebi men onyń sebepkeri ne, ne úshin, neni bilý­ úshin yntyǵa umtylýymyz kerek? Eń bastysy, ne «Bar», ne «Joq» bolýy múmkin? Buǵan, Arıstotel men Əl-Kındı: «Fılosoftyń maqsaty – óz ǵy­ly­mynda Aqıhatqa qol jetkizý (ıs`abat əlhaqq)» dep esh búgejeksiz naq jaýap bere­di.

Abaı da muny qabyl alyp, qarapaıym til­men uǵynyqty etip: «Ǵylym, ... ol – Aqıhat, oǵan ǵashyqlyqtyń ózi de hahlyq ham adamdyq-dúr (ıaǵnı, ǵula­ma­lyq,­ hakimdik)» dep mazmundap jetkizedi.

Úsheýiniń de anyqtap kórsetip, dit­te­ge­ni bir maqsat – Aqıhatqa jetý. Demek bir Aqıhat, bir Rastyq, bir Jaratqan bar. Onyń aty, ataý tulǵasynda – Haq, uǵymdyq tııanaqtaý turǵysynan al­ǵanda – Aqıhat (Aqıhat). Əýelgi Aqıhat­syz myna ǵalam mənsiz. О́ıtkeni: «Bol­mystyń sebebi (ýjýd) men barlyq nərse­niń turaqtylyǵy (s`əbat) – Aqıhat. Bar bolyp shyqqan (jaratylǵan) ərbir nərseniń (ınnııat) Aqıhaty (haqıqa) bar. Egerde bolmys bar bolsa (ız əl-ınnııat məýjýda), onda Aqıhat ta mindetti túrde bar bolady (məýjýd)».

Arıstotelden oı sýyrtpaqtap, taýhıd tartqan Ál-Kındıdiń bul oqymysty oramdaryn Abaı: «Haq birlən batyldy (batyndy, jalǵandy) aıyrmaqqa, sebepterin bilmekke tyrysqandardyń» ... hammasy ... bir ǵana Haqty tappaq(pen), ərbir nərseniń sebebin tappaqpenen ləzzətanady (shyndyqqa jetedi)» dep tarata baıandaıdy.

Demek tanymnyń túpki núktesi, oı­dyń túpki qazyǵy, túısiktiń túpki məıegi – Aqıhat. Ony anyqtaıtyn: «Eń mərtebeli fılosofııa jəne eń dəre­je­li joǵary fılosofııa – ol birinshi (əýelgi) fılosofııa. Men bul jerde ərbir Aqıhattyń negizi bolatyn Əýelgi Aqıhat­ týraly ǵylymdy aıtyp otyrmyn» deıdi əl-Kındı.

Abaı da jalpy Haq pen Aqıhat týraly­ túsindire taldaı kelip: «Rastyń bir aty – Haq... Buǵan qarsy qarýlasqansha, muny uǵyp, ǵadalətpen təptishteý kerek, dep «Əýel­gi Aqıhatqa» asa kirpııazdyqpen qarap, «kúpirlikke» urynyp qalmaýdan saqtan­dyrady.

Sonda búkil adamzattyń aqyl-oıy­nyń basty maqsaty jəne məńgilik məse­le – Aqıhatty anyqtap alý eken. «Beı­net­ sýsynyn» (Abaı) ishken muqym túı­sik ıesin əlmısaqtan beri ómirge yntyq­tyra umtyldyryp kelgen de, sońǵy sana səýlesi óshkenshe yntyzar ete­tin de, «qabirden əri ótkendegi úsh jol­da­syń­nyń» úmittenetini de – sol Aqıhat.

Bul oraıdan alǵanda, Abaıdyń búkil shyǵarmashylyq ınsan ozany da osy Aqıhat. Onyń týǵannan – «týra bas­ta ózińe» dep umtylyp, «shynnyń (rastyń, haqtyń) betin boıamaı» ómir súrip, «Aqıhat ta, din-daǵy tereńinde» dep dúnıeden ótkenge deıingi maqsaty da osy Aqıhat boldy. Abaı ǵulamahı Daýanıdi «sol shynshyl» dep atasa, biz endi Abaıdyń ózin «sol shynshyl» dep tanımyz jəne təfsir taldaýymyzdyń da ınsany sol bolmaq. О́ıtkeni «ras sóz eshqashanda jalǵan» bolmaq emes.

«Telmirip, tereń sózdiń sońyna ergen» oı ǵulamalary muny «Əýelgi Aqıhat», al ol týraly ǵylymdy «Əýelgi (birinshi) pəlsafa» deıdi. «Əýelgi pəlsafanyń», «Əýelgi Aqıhattyń» məni men maǵynasy, qaǵıdattyq tujyrymy – Bir jəne Birlik degen uǵymnan tııanaq tabady. Haq nemese Aqıhat Bireý jəne ol bólinbeıtin Birlikpen ólshenedi. Bir, Birlik, Əýelgi Aqıhat – ıslamtanýda ǵana emes, jalpy túpki Aqıhatty bilý ǵylymynyń, ıaǵnı, pəlsafanyń, jaratylystanýdyń da negizgi maqsaty men məni. Onsyz pəlsafa men jaratylystaný ǵylymy – maǵynasyz ilim bolmaq. Bul arǵy-bergi ǵulamalarda, búgingi kvanttyq ǵylym oqymystylary sózsiz moıyndaǵan shyndyq.

Sol Bir jəne Birlik, Əýelgi Aqıhat týraly IH ǵasyrda túbegeıli pikir qozǵap, ony qalyptastyryp, túpkilikti bekitken, ıslamı pəlsafanyń «túp tamyry» atanǵan, jıyny 250-ge jýyq shyǵarma jazǵan (onyń 50-i pəlsafa, 50-i – matematıka týraly) dana dara – Əl-Kındı (873 jyly qaıtys bolǵan) jəne onyń osy ýaqytqa deıingi dúnıe ǵulamalarynyń ǵumyrlyq talǵaýyna aınalǵan «Birinshi fılosofııa týraly» (Múmkin, «Əýelgi pəlsafa týraly» degen durys shyǵar) eńbegi. Abaıdyń: «Adaspaı týra izdegen hakimder bolmasa, dúnıe oıran bolar edi. Fıǵyl pəndeniń qazyǵy – osy jaqsy hakimder, ərnərse dúnıede solardyń ıstıhrajy (oıy) birlən raýaj bolady. Bulardyń isiniń kóbi – dúnıe isi, ləkın, osy hakimderdiń jasaǵan, taratqan isteri «əd-dúnııa məzərəgətýl-ahıret» (dúnıe – ahırettiń egini) degendeı, ahıretke egindik bolatyn dúnıe sol» degendegi hakimi de osy Ál-Kındı sııaqty danalar.

Sondaı hakimdik deńgeıge jetken­der­diń qatarynda Abaı Ahmet-Rıza med­re­se­sinde eńbekterin oqyp, təlim alǵan, al M.Əýezov: «Əl-Farabıdiń iliminen təlim alǵandyǵy týraly: «Islam ǵalamynda grek fılosofııasynan kelgen neoplatonıkterdiń kóp əseri bar edi. Musylman fılosoftarynda Baǵdattaǵy Əl-Farabı sol jolda eńbek jazǵan. Keıin Arıstotel fılosofııasy da arabtar arqyly musylmanshylyq mədenıeti kóleminde kóbirek óris alyp, taraǵan bolatyn. Kóp musylman elderinde de jəne orta ǵasyrdaǵy Eýropa elderinde de attary məlim bolǵan musylman fılosoftary Əbý-əlı ıbn Sına, Ibn Rýshdı sııaqtylar bar-dy. Al ataqty fılosoftar óz zamandarynda ıslamnyń apologetteri atalǵan tar kólemnen shyǵyp, úlken izdengish oılar aıtqan» dep atap kórsetken ǵulamalar da bar edi.

«Ekinshi ustaz» atanǵan Ál-Farabı Arıstoteldiń «Metafızıkasy» men Ál-Kındıdiń «Əýelgi pəlsafasyndaǵy» «teorııalyq jəne təjirıbelik pənderdi biriktirip, adamnyń əlemdegi orynyn qaıtalaı oı eleginen ótkizdi». Ol óziniń «Bir týraly» traktatynda Ál-Kındıdiń Bir, Birlik, Əýelgi Aqıhat, Əýelgi sebep týraly taýhıdtaryna «shərq» (túsinik, taldaý) jasady. Al ıbn-Sına óziniń «Iləhııatynda» Alla (Haq), Bir jəne Əýelgi sebep týraly shərq jasaı kelip: «Bolmystyń túpki sebebi – Qudaı (Haq, Alla)», degen tujyrymǵa keledi. «Zat pen Bolmystyń aıyrmashylyǵyn jəne Qudaıdyń (Haqtyń) bar ekenin metafızıkalyq turǵydan dəleldep shyqty». Ibn Rýshdı bolsa, óziniń «Qarsylyqqa qarsylyq» atty zert­te­ýinde Əl-Farabıdiń «Tabıǵat mat­bý­ǵatyn» bilimniń kózi dep baǵalap: «Jaratylǵan dúnıeni tanymaǵan – Jaratýshyny tanı almaıdy» dep tujyrym jasaǵan bolatyn.

Mine, osy ǵulamalardyń Haq, Bir, Birlik, Qalaý týraly shərqtarynyń əseri Abaıdyń – Haq, Alla, onyń Birligi, Allanyń toqsan toǵyz sıfaty týraly paıymdaýlarynda anyq ta qanyq ańǵarylady.

Al osy hakimderdiń eńbekterinen Abaı qandaı oı ushyǵyn sabaqtady?

Bul rette, Abaı oqyǵan, ne oqýy múmkin, biraq yqpaly onyń «Qara­sózi­nen» anyq ańǵarylatyn Əl-Kındıdiń «Əýelgi pəlsafa týraly» eńbegindegi Haq, Bir jəne Birlik, Əýelgi Aqıhat, Əýelgi sebep, Dúnıeniń sońy, Məńgilik jəne Ýaqyttyq týraly qaǵıdattary qaper­ge oralady. Muny qaperge salma­saq: Abaıdyń pikirleri oıdan shyǵa­ryl­ǵan­daı – dəıeksiz, al bizdiń ýəjimiz – oıjota­ aıtylǵan dəlelsiz bopsa sııaqty kóri­nýi múmkin.

Sonymen eń birinshi shyndyq (ıstına) – Aqıhat bar. Onyń aty – Haq jəne ol Bir əri esh bólinbeıtin Birlikte. Pəlsafanyń ekinshi anyqtaıtyny – sol Aqıhatty bar etken «Qandaı» hıkmet, ol «Qalaı» «bar» boldy? Hakimderdiń hakimi Ál-Kındı Jaratqan ıemniń jara­tý­ hıkmeti qaqynda ne deıdi? Ǵalam qa­laı­ jaratylǵan jəne onyń əýelgi sebebi ne? Onyń paıymdaýynsha: «Ǵalam – bas­tap­qy Qalaý arqyly qozǵalysqa túsken məńgilik obekt. Əýelgi Aqıhat osy».

Demek Əýelgi Aqıhattyń Əýelgi sebebi – Qalaý. Al Abaıdyń túsindi­rýin­she de Qalaý. Qalaý degenimiz – Jarat­qan­nyń erki. Dúnıe hıkmetin ǵylymnyń qudi­retimen birlikte jaratqan. Al ǵylym­­nyń ózi Haqtyń bir sıfaty. Son­dyq­­tan da Abaı: «Əlbette, ǵylym (bul arada Haqtyń bir sıfaty, ıaǵnı Jarat­qannyń ózi maǵynasynda) qudireti bar bolady: haıaty – məlim, biri – Irada, ıaǵnı Qalamaq. Ǵylym (Jaratqan) bar bolsa, Qalamaq ta bar. Ol esh nərsege hare­ket bermeıdi. Həmmaǵa hareket bere­tuǵyn (onyń, Haqtyń) О́zi» dep sıfat­taıdy.

Abaıdyń, bul arada «ǵylymdy» Jaratqannyń toqsan toǵyz sıfatynyń bir sıfaty, bir qudireti retinde, sol toqsan toǵyz sıfattyń ıesi de onyń Bir ózi ekendigin ıshara etip otyr.

Demek «Qandaı, qalaı» degen ekinshi tylsymnyń jaýaby – Haqtyń Qalaýy. Al «Qalaı» jaratty? degen saýalǵa birden: «Birlikte jaratty» dep ja­ýap beremiz. О́ıtkeni ǵalamnyń Bir jəne Birlikte jaratylǵanyn sıngýlıarlyq qısyn boıynsha Eınshteıin dəleldep ketti. Abaı ony: «Alla Taǵalam óziniń qudiretimen bar dúnııany bir tarynyń qaýyzyna sıǵyzdy», dep jetkizgen. Muny qazirgi kvanttyq (zərrelik) ǵylym júıesi ǵaryshtyq təjirıbeler arqyly rastap otyr. Haqtyń Bir bolatyn sebebin osydan on ǵasyr buryn Ál-Kındı: «Ol Bireý – Bir (Henologııa). Sondyqtan da ǵalamdaǵy barlyq zattyq tirshiliktiń túbi Birlikke alyp keledi» dep aıtyp ketken bolatyn.

Onyń bul oıyn Ál-Farabı: «Əmbebap (Kýllıat) ǵylymy barlyq bolmysqa (Bar bolý men Birlik sııaqty) ortaq dúnıeni qarastyrady... Bul ǵylymnyń bastapqy obektisi – absolıýttik bolmys pen «əmbebaptyq (kýllıattyq) jaǵynan onymen balama nərse, ıaǵnı Bir. Biraq qarama-qarsy korrelıattar tanymy (mýta­­qabılat) Bir bolǵandyqtan, bóliný men kóptiktiń teorııalyq zertteýleri de osy ǵylymǵa qosylyp ketedi» dep odan əri damytqan.

Muny Abaı: «Biz Alla Taǵala «Bir» deımiz, «Bar» deımiz, ol «Bir» demektik te – aqylymyzǵa uǵymnyń bir tııanaǵy úshin aıtylǵan sóz. Bolmasa ol «Bir» demektik te Alla Taǵalaǵa laıyqty kelmeıdi. Onyń úshin múmkınattyń (jara­tylystyń) ishinde ne nərseniń ýjýdi (bolmysy) bar bolsa, ol birlikten qutylmaıdy. Ərbir hadıske aıtylatuǵyn bir qadimge təǵrıf bolmaıdy» dep baıandaıdy.

Al sol Birlikte: «Əýelgi sebep bar jəne ol Bireý. Ol – Aqıhat. Aqıhattyń tegi joq. Sondyqtan məńgi. Sondyqtan kóbeımeıdi. Aqıhatta mólsher de, ólshem de joq. Kóbeımeıdi de, azaımaıdy da» dep sypattama beredi Ál-Kındı.

Əl-Farabı: «Bul syrtqy sebep – Qudaı (Haq), ol, məni jaǵynan Bir jəne əlemdegi barlyq birliktiń qaınar kózi», dep tujyrymdaıdy.

Ibn-Sına: «Əýelgi Sebep... basqa da barlyq sebepterdi týdyrady» deıdi.

Bul taýhıdtiń maǵynasyn Abaı: «Ol «Bir» degen sóz ǵalamnyń ishinde, əlem Alla Taǵalanyń ishinde» dep túsindiredi.

Sondyqtan da: «Aqıhat – Bir, ol aqylmen uǵynylatyn eshbir uǵymǵa jatpaıdy» deıdi Ál-Kındı.

Bul pikirdi Abaı: «Alla Taǵala – ólsheýsiz, bizdiń aqylymyz – ólsheýli. О́lsheýli men ólsheýsizdi bilerge múmkin bolmaıdy» dep hashııalap baıandaıdy.

Onyń «aqylǵa sımaıtynynyń» sebebin Əl-Kındı: «Ol – materııa da emes, tek te emes, túr de emes, ındvıd te emes, belgili bir erekshelik te emes, men­­shik te emes, jalpy jaǵdaı da emes, qoz­­ǵalys ta emes, jan da emes, sana da emes, bəri de, jartysy da, tutastyǵy da emes, basqa bir nərsege qatysy bar «bir» de­ emes. Kerisinshe, ol – sheksiz Bir» dep taýhıdtaıdy.

Oqymystylarǵa ǵana tən oılaý júıe­si­niń aǵysymen qaǵaz betine túsiril­gen­ Əl-Kındıdiń bul qaqpaqyl qaǵı­dat­­taryndaǵy aınymaly oı ekpininiń ara­syn ajyratyp, Abaı ony qaıtalap təf­sirleýge bolatyn, kóshpelilerdiń jad arqyly jatsha salystyratyn taldaý mətibine túsirip: «Biri – təkýın (Jaratýshy, Bar etýshi), ıaǵnı barlyqqa keltirýshi degen sóz. Eger barlyqqa keltirmegi bir óz aldyna sıfat bolsa, Alla Taǵalanyń sıfaty ózindeı qadım (bar bolýynyń bastaýy joq), həm əzalı (sheksiz ejelden bar) həm əbədı (məńgilik) bolar da, həmıshe (qashan da, únemi) barlyqqa keltirýden bosanbasa, bir sıfaty bir sıfatynan úlken, ıə, kishi bolarǵa jaramaıdy» dep tııanaqtaı taratady.

Sóıtip, Qalaý arqyly jaratylǵan mynaý sheksiz jalǵannyń bolmysyn Əl-Kındı: «Ol – tek saf Birlikte (ýahda faqat mahd)»;

Abaı: «Ol Birlikten (eshnərse) qutyl­­maıdy», dep qysqa qaıyra tujy­rym­ jasaıdy.

Sonymen bizdiń oılanýǵa, oılaný arqyly ılanýǵa, ılanyp otyryp haıat keshýimizge tıisti basty ıjtıhatymyz – Haqtyń bar jəne Bir ekendigi, onyń Əýelgi Aqıhatpen məńgilik Birlikte ekendigi.

Munsyz qısyn qýǵan, qısyndyrǵan pəlsafa, aıtylǵan oı, keltirilgen dəıek, súıengen dəlel, uıyǵan senim – eshqandaı mən-maǵynaǵa ıe bolmaq emes. О́ıtkeni Haqqa, ıaǵnı «Allaǵa aýyz (qur sóz) jón emes». Al: «Aqıhatty izdep júrgen adam úshin Aqıhattan baǵaly esh nərse joq jəne Aqıhattyń quny túspeıdi, sondaı-aq Aqıhat týraly məlimdep otyrǵan, ne Aqıhatty alyp júrgen jan da ony kemsite almaıdy. Aqıhat eshkimdi kemsitpeıdi, Aqıhat bəriniń dərejesin arttyrady».

Tipti «Aqıhat týraly məlimdep otyr­ǵan, ne Aqıhatty alyp júrgen jan­nyń (hakimniń)» ózi de: «... Alla Taǵa­la­ny­ óziniń bilingeni qadar ǵana bile(di)», deı­di Abaı.

Abaıdyń ózine-ózi osylaı úkim shy­ǵa­ryp otyrǵanda, bizdiń əýselemizdiń pəstigi aıtpasada túsinikti.

Sonymen kúlli adamı tanymǵa tán pálsafa men kúlli ǵylym ataýly –Haqty (túpki Aqıhatty), onyń birligin, qalaýyn, sózsiz moıyndaıdy. Onsyz, «Táýrat» ta, «Injil» de, «Zabýr» de, «Quran» da, Býdda ilimi de, eń áýelgi ǵylym – pálsafa da, eń sońǵy jaratylys ǵylymy – kvanttyq fızıka da maǵynasyz qurǵaq qııal bolyp qalmaq, ıaǵnı sóz eterlik mánnen aıyrylady. Sondyqtan da Abaı aıtqandaı: «Rastyń bir aty – Haq... Buǵan qarsy qarýlasqansha, muny uǵyp, ǵadalətpen təptishteý kerek».

«Abaıdyń jumbaǵy», mine, osy Haq pen onyń Birligi týraly tanymnan sýyrtpaq tartady. Al onyń syrtqy jáne ishki sezimdik Álemi, ıaǵnı Sharıǵat sharttaryna deıingi tanymdary derbes taldaýdyń arqaýy.

Tursyn JURTBAI,

jazýshy-ǵalym