Málim de beımálim týrıstik mekender

Qoqıqazǵa qorǵan bolǵan qoryq

Byltyr Ortalyq Azııanyń Eýrazııa qory seriktes «Shevron» kompanııasymen birge «Baıtaq jer» jobasyn əzirlegen. Joba jetekshileri keńese kele ekotýrızm, etnotýrızmdi damytýǵa qolaıly aýyldardy kópshilikke tanytýdy josparlaǵan. Sonyń bir baǵyty bıznes jobasyn iske asyra almaı júrgen aýyl turǵyndaryn qoldaý arqyly ishki týrızmniń kókjıegin keńeıtýge oraılastyrylǵan. Qor men kompanııanyń ókilderi ólkeniń kórse kóz toımaıtyn tabıǵatyn odan ári tanyta túsý úshin BAQ quraldaryn Qorǵaljyn – Zerendi – Sandyqtaý baǵytyn qamtıtyn týrǵa shaqyrdy. Kóp uzamaı joba jetekshileri bastap, jýrnalıster Aqmola oblysyndaǵy Qorǵaljyn qoryǵyna jol tartty.

Sapardyń birinshi kúninde árip­tes­ter­men IýNESKO-nyń qorǵaýyndaǵy qoryq­tyń vızıt-ortalyǵyna aıaldadyq. Onda bizdi qoryq dırektorynyń ǵylym jónindegi orynbasary Aleksandr Fedýlın qarsy alyp, qoryq týraly mazmundy maǵlumat berdi. Qoryqta ósimdiktiń 500-den asa túri, qurlyqta jáne sýda meken etetin janýarlardyń
1 400-den astamy, sondaı-aq jándikterdiń 700-den asa túri anyqtalǵan. Negizi tabıǵatta mekendeıtin ań-qustyń jaıly ordasyna aınalǵan Qorǵaljyn qoryǵy 1968 jyly qurylypty. Qoryq aýmaǵyn alyp jatqan Teńiz, Qorǵaljyn kólderi bar. Sý qorynyń basym bóligi Nura ózeninen keledi. Teńiz sýy ashy bolsa, Qorǵaljyn sýy tushy. Munda qustardyń 350-den asa túri bar desedi. Onyń 14-i «Qyzyl kitapqa» engen.

Kópshiliktiń kókeıinde qoryq aýma­ǵy­na qustar jyl saıyn myńdaǵan shaqy­rymdy eńserip, nege dál osy mańǵa keledi degen oryndy saýal týýy múm­kin. Bul rette basqasyn bylaı qoıyp, qoryq­tyń vızıt-kartasyna aınalǵan «Qyzyl kitaptaǵy» qyzǵylt qoqıqazdar jaıyn­da aıtalyq. Erekshe qus qoryqqa qorek úshin keledi eken. Munda tuzdy, tushy 60-tan asa sý aıdyny bolsa, biz aıtyp otyrǵan qus tuzdy sýda jan baǵady. Al Teńiz ózeni tuzdylyǵy ja­ǵynan muhıttardan asyp túsedi. Bir qaraǵanda tuzdy sýda tirshiliktiń tini kórinbegenimen, qoqıqazdar shaıan táriz­des omyrtqasyzdarmen qorektenedi. Qyzy­ǵy, qustyń qanatyndaǵy qyzǵylt reńk te qorekten paıda bolady eken. Qoqıqaz qamystan alys, qaýipsiz jerde mekendeıdi. Klımatqa tózimdi. Olar naýryz­dyń ortasynda, soltústiktiń qary erı bastaǵan mezgilde keledi. Taǵy bir ere­k­sheligi, qoqıqazdar dene temperatýra­syn­ qalypty saqtap turý úshin ár kez bir aıaǵyn sýdan kóterip turady. Úrkek qus qaýip kelse, kez kelgen ýaqytta ushyp ke­týge osylaı qamdanady. Uzyndyǵy – 1,5 metr, salmaǵy 4 kg shamasynda. Sal­ma­ǵyna qaramastan tumsyǵyn sýǵa mal­typ kúnine 2-3 kg azyq tutynady. Týrıs­ter­ Qorǵaljynǵa birinshi kezekte osy tań­ǵa­ja­ıyp qusty baqylaý úshin barady.

Qoryqtyń aýmaǵy 2008 jyly eki ese ulǵaıyp, Qaraǵandy oblysynyń keıbir terrıtorııasy qoryqqa qosylǵan. Bul da bolsa tabıǵat panasyna alǵan janýarlar álemine qol suǵýshylardy shekteýge baǵyttalǵan qadam dep túıdik. Zań bo­ıynsha qonaqtar qoryqqa kire almaıdy.­ Tabıǵatty qoryqtyń tóńiregindegi qor­ǵalǵan aımaqtardan baqylaıdy. Son­dyq­tan biz de qoqıqazdy qyzyqtaý úshin qoryq­tyń ońtústik-shyǵysyndaǵy Saýmal­kól ózeniniń jıegine bardyq. Kól­diń ortasyndaǵy qustardy qashyq­tan­ dúrbimen baqyladyq. Qoryq dırek­to­rynyń orynbasary aıtqandaı, qoqı­qaz­dar birinen soń biri tumsyǵyn sýǵa ma­lyp qorek izdeıdi eken. Qanatyn keńge jaı­ǵanda qyzǵylt-qara aralas túsin ańǵardyq. Bizge qoryqtyń qyzmetkerleri Qorǵaljynnyń artyqshylyǵy kóp degen edi. Ásirese tabıǵatta mekendeıtin ań-qustarǵa shetelden kelgen ǵalymdar, qonaqtar qatty qyzyǵatyn kórinedi. Olar adam aıaǵy baspaǵan demesek te, janýarlar dúnıesin qyzǵyshtaı qoryp otyrǵan qoryqtardy syrttaı aptalap tamashalaý­dy jón kóredi desedi.

Qoryqtan qaıtar jolda Qorǵaljyn aýdanynyń О́rkendeý aýylyndaǵy XVII ǵasyrǵa tán Qanykeı mazaryna, keıin Nura ózeniniń sol jaǵalaýynda, Qorǵaljyn aýy­lynan 2,5 shaqyrym qashyq ornalasqan Botaǵaı kesenesine aıaldadyq. Bul sáýlet óneriniń baǵa jetpes qundy muralarynyń tarıhy ja­ıynda ańyz-áńgime kóp ekenin biletin shyǵarsyzdar. Jolaı Qorǵaljyn aýdanynda «Baıtaq jer» jobasyna qatysyp, qarjylaı qoldaý kórgen Amına Esına esimdi kásipkermen júzdestik. Ol ıppoterapııamen burynnan aınalyssa, qazir joba aıasynda týrısterge jylqymen ekskýrsııa uıymdastyrýdy bastaǵan.

Zerendige bardyńyz ba?

Sapardyń ekinshi kúnine jospar­lan­ǵan baǵyt – Zerendi aýdany. Sáti tús­kende «Baıtaq jer» jobasy boıyn­sha­ qarjylaı kómek alǵan kásipker Marat Altynbekovtiń jol boıyndaǵy «Jas­mın»­ demalys ornyna toqtadyq.

– Demalys orny oblys ortalyǵynan 8 sha­qyrym jerde. Biz «Baıtaq jer» jobasy týraly estigende ótinish tas­tap, qyzmet kórsetý sapasyn kúsheıtýdi oıla­dyq. Qaralǵan qarjyǵa basseın jylytatyn nasos satyp alyp, ornattyq. Energııany 4 ese únemdeı bastadyq. Bastysy, energııany biz qurylǵylardyń kómegimen tabıǵatqa zııany tımeıtin jolmen alyp otyrmyz. Iá, joba sheńberinde biz Astanada birneshe baǵytty, sonyń ishinde ekotýrızm, etnotýrızm boıynsha oqýdan óttik. 6 mln teńgeniń shamasynda qarjy aldyq. Endi keste boıynsha qyrkúıekten bastap qaryzdy qaıtara bastasaq, eki jyldyń sheńberinde tolyq óteımiz, – deıdi kásipker.

Izin ala Zerendi ózeniniń irgesindegi «Zerendi park» demalys ornyna bardyq. Mun­da qonaqtar jazda, qysta kelse de ábden bolady. Qazir jazǵy lagerge keletin bala kóp eken. Kásipker joba bo­ıyn­sha alǵan 7 mln teńgege demalys­ ornynan bıyl basseın daıyndap, keler jyly kók­tem shyǵa paıdalanamyz dep otyr. Osy sátte «Shevron» kompanııasynyń áleý­mettik jobalar boıynsha keńesshisi Leıla Aıtmuhanovadan joba týraly az-kem aqparat suraǵan edik.

– «Shevron» kompanııasy munaı óndi­rýmen, óńdeýmen aınalysatynyn bilesizder. Sonymen qatar biz serik­tes­ter­men birlesip qolǵa alǵan jobalar bar. Jyl saıyn bilim, densaýlyq, ekologııa, kásipkerlikti damytý jáne basqa da ba­ǵyt­tar boıynsha 25-ke jýyq jobany qar­jylandyramyz. «Baıtaq jer» byltyr qanatqaqty joba retinde bastaldy. Biz buryn kásipkerlerge grant bólsek, osy joly aqyldasa kele paıyzsyz qarjy qaras­tyrýdy uıǵardyq. Osylaısha, Qor­ǵaljyn, Zerendi, Sandyqtaýdan ­­­6 kásipkerge qoldaý kórsettik. Biz uıym­das­tyrǵan trenıngke 20-ǵa jýyq úmitker kási­pker qatysty. Áýeli onlaın trenıng ótti. Keıin aqpanda Astanada taǵy trenıng uıymdastyryldy. Qarjy kásipkerlerge mamyr­da­ tıdi. Olar endi bólingen aqshany qazan aıyna deıin ıgerýge tıis. Jobany Orta­lyq Azııanyń Eýrazııa qorymen keńesip úıles­tirdik. Qarjy qarastyrdyq. Endi joba jemisti iske asyp jatsa, keler jyly da jalǵastyrý josparda bar, – deıdi L.Aıtmuhanova.

Kóp uzamaı aýdan atymen atalǵan Zerendi aýylyndaǵy «Kókshetaý» memle­ket­tik ulttyq tabıǵı parkiniń «Smolnaıa» sho­qysyna jettik. Negizi Kókshetaý qala­synan 60 shaqyrym ońtústik-batysta ornalasqan ulttyq park Zerendimen qatar Shal­qar, Imantaý, Aıyrtaý aımaqtaryn qam­tıdy. Osy mezette aýyl turǵyny, ekskýrsııa jetekshisi Alesııa Rodınamen joly­ǵyp, teńiz deńgeıinen 450 metr bıik shoqyǵa órledik. Tóbege deıin qalyń qaraǵaı, qaıyń, terekterdi keziktirdik. Shoqyǵa kóterile bere Zerendi aýylyn, Zeren­di ózenin, ulttyq parktiń tańdaı qaq­tyrarlyq sulýlyǵyn jaqynnan kór­gen­deı boldyq.

Osydan soń biz 1898 jyly birde-bir­ shegesiz, aǵashtan salynǵan Zerendi or­man sharýashylyǵyna arnalǵan úıge je­tip, odan ary Tirjan qajynyń «Tas­bulaǵyna» bardyq. Kóp kidirmeı «Aıda­har úńgiri» taýyna bettedik. Munyń da óz aldy­na bólek tarıhy bar. Tańǵajaıyp tabı­ǵa­ty­men erekshelengen ólkege joly túsip, sapar­laýdy oılastyrǵan oqyrman úshin aıtar bolsaq, Zerendi Kókshetaýdan 45 shaqy­rym, al Shýche – Býrabaı kýrorttyq aıma­ǵynan 79 shaqyrym qashyq jatyr. Kók­shetaý – Zerendi, Býrabaı – Zerendi ekeýi eki bólek baǵytta. Iаǵnı Zerendi shamamen Kókshetaý men Býrabaıdyń ortasynda ornalasqan.

Sandyqtaýdyń syryn uqqyńyz kelse...

Saparda Sandyqtaý aýdanynyń «Balkashın» aýyldyq okrýgine de at izin saldyq. Aldymen aýyldyń talaı sańlaq sportshysy shynyqqan shańǵy bazasyna toqtadyq. Munda jazda shańǵyrollermen aınalysyp, qysta shańǵy tebýge bolady. Endi dańqty sportshylar daıyndyǵyn pysyqtaǵan aýylda «Baıtaq jer» joba­sy boıynsha shańǵydan jarys­tar­ uıymdastyrylmaq. Bul da bolsa,­ sport týrızmin damytyp, aýyldy tanytýǵa baǵyttalǵan qadam dep túıdik. Áýesqoılar arasynda shańǵy sporty qoǵamdastyǵynyń tóraǵasy Aleksandr Korıneskııdiń aıtýynsha, týrızm men sport – birimen-biri baılanysty sala.

– Shańǵy bazasynda oblystyq balalar men jasóspirimder sport mektebi bar. Sporttyń osy túrinen aýylda nebir sheberler, baıraqty básekelerde júldege ilikken sportshylar shyqqan. Bizde kásibı shańǵyshylardyń arasynda sporttan alystaǵanda múlde shańǵyǵa jýymaıtyndar kezigip jatady. Kóptiń nazarynan tys qalǵan soń, ózin-ózi tastap jiberetinder bar. Biz osyndaı azamattardyń jáne shańǵyny endi súıretip júrgen jastardyń da jarysqa qatysýyna múmkindik jasap kelemiz. «Baıtaq jer» jobasy aıasynda shildede bir márte shańǵyrollerden jarys ótkizip úlgerdik. Dodaǵa elimizdiń túkpir-túkpirinen áýesqoılar qatysty. Jarystyń aty jarys, shańǵyny sheber meńgergen sportshylardyń áýesqoılar arasynda júldege ilinbeı qalatyn tustaryn da kórdik. Biz joba boıynsha osy aýylda 5 jarys uıymdastyrý úshin 5 mln teńge aldyq. Eki jarys jazda, úsheýi qysta ótedi. Oǵan elimizdiń barlyq aımaǵynan áýesqoılar qatysa alady, – dep ol jaǵymdy jańalyǵymen bólisti.

Shańǵyshylardyń jolyna túsken soń, sol mańnan aýyl ústinen qaraýǵa qolaıly tóbege shyqtyq. Qaıtar jolda Sandyqtaýdaǵy mýzeıge toqtap, aýdannyń tarıhy týraly bildik. Negizi bizdiń sanaý­ly kúnde Aqmola oblysynyń birneshe aýmaǵyn tamashalaýǵa «Aktıvnye týry Kz» kompanııasy yqpaldasty. Aqmolanyń kórikti jerlerin týrısterge tanystyryp júrgen kompanııa ókilderiniń tájirıbeli ekenin baǵyttan jańylmaıtynyna, aýdandardyń tarıhy týraly mol derek biletinine qarap ańǵardyq. Sosyn ekotýrızm, etnotýrızmdi ilgeriletýe birinshi kezekte qonaqtarǵa jaıly qyzmet kórsetetin oryndar, ınfraqurylym, keıin tabıǵaty kórkem, tarıhy baı ólke jaıynda habary bar tanymy tereń mamandar qajet ekenin túısindik.