Máselen, 2023 jyldyń birinshi toqsanynda ınflıasııa 18,1%-dy qurasa, keıingi úsh jylda ishki jalpy ónimdegi kóleńkeli ekonomıkanyń úlesi 19,75% deńgeıinde turǵan kórinedi. Bunyń syry tereńde jatyr. О́tken ǵasyrdyń 90-jyldary AQSh bastaǵan Batystyń damyǵan elderi postkeńestik memleketterge qoldaý kórsetý degendi jeleý etip, ózderiniń jymysqy saıasatyn tyqpalaı bastady: ınvestısııa quıdy, ıadrolyq qarýdy joıýǵa kúshterin «aıamady», demokratııa, adam quqyǵy men bostandyqtary jáne naryq ekonomıkasynyń tájirıbesimen júıeli jáne tabandy túrde bólise bastady. Sóıtip, ókinishke qaraı, elimiz «bógdeniń keńesine» jaltaqtap, ózinshe batyl sheshimder qabyldaýdan qaldy. Sóıtip, Qazaqstan Halyqaralyq valıýta qory, Álemdik bank jáne AQSh-tyń qarjy mınıstrligi birlesip jasaǵan «Vashıngton konsensýsy» jobasynyń yqpaly men qyspaǵyna qalaı túskenin baıqamaı qaldy. Mundaǵy AQSh-tyń kózdegen negizgi maqsaty paıda tabý bolatyn. Ol ónerkásipti jappaı jekeshelendirý, salyq reformasy, qarjy naryǵy, saýda salasy men baǵa saıasatyn lıberalızasııalaýǵa jol ashý sııaqty sharalar arqyly iske asyryldy. Táýelsizdiktiń bas kezinen-aq memlekettik basqarý organdarynda kún tártibine shyǵarylǵan máselelerdi tolyqqandy qarap, tıimdi sheshim qabyldaýdyń ornyna jumys tobyn qurý ádetke aınalyp, árbir máseleni birneshe ret talqylaý, olardyń halyq ıgiligine saı durys sheshiletinine eshbir kepildik bermeı, sózýarlyq kúndelikti úırenshikti iske aınaldy. Nátıjesinde, sheshim qabyldaý jyldamdyǵy álsirep, onyń tıimdiligi men sapasynan aıyryldyq.
Bıýdjettik josparlaý men onyń oryndalýyndaǵy sáıkessizdik, maqsat-mindetter men memlekettik jáne salalyq josparlardyń jalpylamalyq jáne bulyńǵyrlyq sıpaty ádettegi jaǵdaı bola bastady. Bul – múddeler teketiresi men qaqtyǵysynyń aıqyn kórinisi edi. Ol kóleńkeli ekonomıkany kúsheıtti. Osylaısha, «olıgarhtyq lobbızmniń» asyǵy alshysynan túsip, onyń nege ákelip soqqanyn endi ǵana túsinip otyrmyz. Ekonomıka birjaqty damyp, oǵan ártúrli saıası kúshtiń aralasýy kúsheıdi. Eńbek ónimdiligi tómendep, memleket óziniń ulttyq qoryna qol suǵyp, bolashaq urpaqty nesibesinen aıyra bastady. Aımaqtyq saıasat nazardan tys qalyp, olar transfertke boı uryp, jergilikti jerler damýdan qaldy, al ákimder jaýapkershilikten bas tartyp, turǵyndardyń áleýmettik jaǵdaıy qıyndaǵan zaman týdy.
Qoǵamda batystyq-lıberaldyq tutyný ıdeologııasy ústemdik qura bastady. Iri kompanııalar men bankter óz aqshalaryn shet elderde saqtap, shyn máninde, basqa memleketterdiń ekonomıkasyn damytýmen aınalysty. Bul áleýmettik-saıası máselelerdi shıelenistirip, eldiń ulttyq qaýipsizdigine teris áser ete bastady. Qoǵamdyq ómir saıasılandyrylyp, eldiń ekonomıkalyq elıtasy saıası olıgarhııaǵa aınalyp, korrýpsııa derti tereńdedi. Bul, sonymen qatar transulttyq korporasııalar arqyly basqa elderdiń ekonomıkasynyń qurylymyn ózgertý, baǵany ósirý t.b. joldarmen jasandy daǵdarystar uıymdastyrýdyń «demokratııalyq jáne zańdy jolyna» aınaldy. Osy neolıberaldyq ıdeologııa Vashıngtonǵa álemniń kez kelgen aımaǵyndaǵy memleketterdi «esten tandyrý terapııasyna» barýǵa májbúrleýge múmkindik berdi. Bunyń barlyǵynyń túpki maqsaty – memlekettiń ekonomıkaǵa aralasý deńgeıin azaıtyp, halyqtyń basym bóligin jahandaný úderisine tartyp, olardy birpolıarlyq álem jaǵdaıynda ózderiniń qol astyna baǵyndyrýda jatyr. Iаǵnı bulardy ekonomıkalyq egemendiginen aıyryp, eldiń tabıǵı resýrstaryn, óndiristik áleýeti men turǵyndaryn halyqaralyq qarjy ınstıtýttarynyń aıdaýyna kóndirý degen sóz. Endeshe, qoǵamdy qyspaqqa alyp, onyń damýyna tusaý bolyp otyrǵan sanadaǵy osynaý «astyrtyn quldyqtan» qutylý memlekettik saıasattyń ózegine aınalsa ıgi edi.
Japsarbaı QÝANYShEV,
qoǵam qaıratkeri
