Marabaı jyraýdyń murageri
Jalpy, Batys Qazaqstan óńirin mamandar qazaq jyraýlyq óneriniń besigi dep aıtyp júr. Aýyz ádebıetiniń bastaýyndaǵy Sypyra jyraý, Asan qaıǵydan bastap, noǵaıly jyrlarynyń tamyry osy óńirden tartady. Odan beride Jıembet jyraýdan Mahambetke deıingi shoǵyr da osal emes. Al HIH ǵasyrda qazaq tilinde baspa betin kórgen alǵashqy kitaptardyń qatarynda Marabaı jyraý jyrlaǵan «Er Tarǵyn», «Qobylandy batyr» jyrlary bolǵan eken.
Marabaı jyraý qazirgi Batys Qazaqstan oblysynyń Bórli, Terekti aýdandary aýmaǵynda, Jaıyq boıynda ómir súrgen. Uly Abaıdyń ózi «Qazaqta Marabaıdan artyq aqyńdy men bilgen emespin» degen eken, budan artyq baǵa bolar ma?
Degenmen Batys Qazaqstan ólkesinde jyraýlyq óner, jyr tyńdaý dástúri joıylyp kete jazdaǵany ras. Tek sońǵy jyldary ǵana Marabaı jyraý óziniń týǵan ólkesinde keńirek nasıhattala bastady. 2017 jyly «Jyr dúldúli – Marabaı» respýblıkalyq jyrshylar baıqaýy ozdyrylsa, dástúrli «Baldáýren», «Dala daryndary» oblystyq baıqaýlaryna jyr atalymy engizilip, jyldan-jylǵa jas jyrshylar shyǵa bastady.
Al 2021 jyly Marabaı Qulbaıulynyń týǵan jerinde jyraýdyń 180 jyldyǵy keń kólemde atalyp ótti. Batys Qazaqstan oblystyq halyq shyǵarmashylyǵy ortalyǵy jyl boıyna sozylǵan «Marabaı tanym» jobasyn uıymdastyrdy. Osy joba aıasynda aýdanaralyq onlaın «Er Tarǵyn» jyrshylar estafetasy, «Qobylandy batyr» jyryn jatqa oqý chellendji ótti. Halyq shyǵarmashylyǵy ortalyǵynyń dırektory Máýlet Jubatov bastaǵan mamandar jyraýdyń týǵan jerin, ósken ortasyn anyqtaý, shejiresin naqtylaý, urpaqtaryn izdeý maqsatynda Bórli aýdanynyń Aqsý aýyldyq okrýgine, Shyńǵyrlaý aýdanynyń Tiksaı aýyldaryna arnaıy bardy. Shyǵarmashylyq baılanys ornatý jáne jyraý murasyn zertteý maqsatynda Qostanaı oblysynyń Y.Altynsarın atyndaǵy memorıaldyq murajaıyna, Kókshetaý qalalyq Málik Ǵabdýllın atyndaǵy tarıhı-memorıaldyq murajaıy men Aqtóbe oblystyq Qobylandy batyr memorıaldyq keshenine issapar uıymdastyrylyp, ǵylymı derekter ákelindi. Mereıtoıdyń núktesi «Marabaı taǵylymy» atty respýblıkalyq ǵylymı-tanymdyq konferensııamen túıindeldi. Osy jıynǵa jergilikti ǵalymdardan bólek, belgili jyrshy, Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetiniń professory, óner zertteýshisi Almas Almatov, Aqtaý qalasynan fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Bıbaısha Nurdáýletova, folklortanýshy ǵalym, tanymal jyrshy Berik Júsipov, Qurmanǵazy atyndaǵy Qazaq ulttyq konservatorııasynyń oqytýshysy, jyrshy, ónertanýshy Kúnqoja Qaırolla syndy ǵalymdar kelip, Marabaı murasyn keńinen nasıhattaýǵa, jalpy, jyrshylyq ónerdi qaıta túletýge qatysty oı-pikirin ortaǵa salǵan bolatyn.
Oraıy kelgen otyrys
Marabaı jyraýdyń mereıtoıyn qazbalap jatqanymyzdyń sebebi bar. Ár taraptan jyraýlyq ónerdiń janashyrlary bas qosqan sol kúnderi Berik Júsipov: «Biz jyraý joq, azaıdy deımiz, qazir sol jyraýdy jalyqpaı tyńdaı biletin jurt ta joǵalyp ketti. Onyń bir sebebi – qazirgi sahnalyq qalyp jyraýlyq ónerdiń aıasyna tarlyq etedi. Dástúrli jyraýlyq ónerde jyraý men tyńdaýshy qaýymnyń arasy etene jaqyn, qoıan-qoltyq otyrady. Osylaısha, jyrshynyń emosııasy, aýrasy aýdıtorııany túgel bılep turady» degen bolatyn.
Keıin osy sózdi belgili zańger, qazir Májilis depýtaty Abzal Quspan jıi eske alyp, «baıaǵy qazaqtyń dástúrimen, jaılaýda, kıiz úıdiń ishinde, jyrsúıer tyńdarmandy iriktep jınap, naǵyz jyraýdy ortaǵa alyp tyńdasaq» degen ıdeıany aıtyp júrdi. Bıyl alǵashqy eńbek demalysyna shyǵyp, elge kelgen bette osy iske shyndap kirisken. «Erýlige qarýly» degendeı, oblystyq halyq shyǵarmashylyǵy ortalyǵy bastamany qoldaı ketti. Sóıtip, «Marabaı tanym» jobasy aıasynda Mańǵystaý oblysynda turatyn belgili jyraý Sársenbaı Rahmanberdıev Oralǵa shaqyryldy.
Bul kezde oraldyq bir top belsendi azamat jyr keshin este qalarlyqtaı etip ótkizýdiń qamyna kirisip ketken edi. Ásirese qoǵam belsendisi Nurlan Sádir búkil uıymdastyrý jumysyn urshyqsha ıirdi. Az ýaqyt ishinde jyr janashyrlary judyryqtaı jumyldy. Jyraýǵa laıyqty qurmet kórsetip, qazaqy dástúrmen astyna at mingizýdi belgili ǵalym, mesenat Qazybaı Bozymov óz moınyna aldy. Jyr keshi ótetin qazaqy aýyldyń ornyn «Saba» etnokesheni basty. Jas urpaqty atbegilikke baýlyp, bıe baılap, qymyz óndirip otyrǵan Aqmonshaq pen Aqylbek Ishanovtar bastamany birden qoldady. Jyraý men tyńdaýshy qaýymdy tóbesine kótere kútti. Oral qalasynyń shetinde, Bortaýdyń eteginde ornalasqan etnokeshende qaz-qatar tigilgen kıiz úıler, tútini túzý ushqan qazan-oshaq, bileginde oramaly, qolynda qumǵany bar jetkinshekter, tipti tirshiligine jarasa ketken ertteýli attar men jarǵaq tazy – bári-bári HIH ǵasyrdaǵy qaımaǵy buzylmaǵan qazaq aýylyn kóz aldymyzǵa ákeldi. Oraldaǵy belgili «Tumar» stýdııasy – Svetlana Dúısenbaeva bastaǵan qolónershi qyz-kelinshekter de osy is-sharanyń qyzmetinde bastan-aıaq júrip, qonaq kútisti. Kóptiń tilegi bir arnaǵa toǵysqan, «bárimiz birimiz úshin» dep aıtarlyqtaı ǵajap kesh boldy. «Abai.tv» jáne «Aqjayiq» telearnasy jyr keshin tolyq taspalap aldy.
Bes saǵatqa ulasqan jyr keshi
Árıne, keshtiń bas qonaǵy – alystan at arytyp kelgen jyraý edi. Sársenbaı Qydyruly sonaý Besqalada – qaraqalpaq topyraǵynda dúnıege kelgen. 10 jasynan bastap jyrshy-termeshilik jolyna túsken kórinedi. 12 jasynda áıgili Naýryzbek jyraýdyń batasyn alyp, «bala jyrshy» atanypty. Odan bergi ótken úsh múshel ómirinde tek osy ónerdiń jolynda kele jatqan jankeshti azamat eken. Talaı márte respýblıkalyq, halyqaralyq dodalarda alǵan júldesiniń esebi joq. О́zi de kómeıinen quıylǵan óńsheń ǵıbrat, aqyl-naqyl sózge laıyq ustamdy, taqýa, sabyrly jan eken.
Aıtpaqshy, Oralǵa jyrshy keletini týraly kópshilikke habarlanǵan joq. Tek jyr qadirin biledi-aý degen az shoǵyr adamǵa, zııaly qaýym ókilderine ǵana shaqyrtý jiberilgen. Áıtpese, nópir halyq syımaı da qalar edi.
Sonymen on eki qanat aq ordanyń tórine jyraý shyǵyp, dombyrasyn qolǵa alǵanda, jınalǵan áleýmet siltideı tyndy. Shirkin, jyrshylyqtyń jol-ónegesi san ǵasyrdan-aq qalyptasyp qalǵan ǵoı. Eshteńeni oıdan shyǵarýdyń qajeti joq. Jyraý áýeli halyqqa sálem berip, ózin tanystyrdy. Onyń ishinde bata alǵan ustazy, óziniń úsh jurty, ótken ómiri týraly aıtyp ótti. Sosyn Aq Jaıyq óńiriniń aty málim jaqsy-jaısańyn jyrǵa qosyp, jıylǵan jurtty bir dýyldatyp aldy.
Keıin óziniń repertýaryn tanystyratyn «ortaǵa salar» rásimi ótti. Jyraý ózi aıtatyn jyrlardy retimen tanystyryp, sóz arasynda sýyrypsalma shýmaqtar qosyp, tyńdarman qaýymdy sergek ustap otyrdy.
Budan soń kópshiliktiń tańdaýy túsken jyrlarǵa kezek berildi. Jekpe-jek kórinisteri arqany shymyrlatar «Asaý-Baraq», Bala Orazdyń Álim qyzben aıtysy, Murat Móńkeulynyń jyrlary kezegimen tógildi. О́ner ıesiniń daýysy jaǵymdy, sózderi anyq, aýdıtorııany ıgerip, aınalasyn oınaqy áýenmen «oıatyp» otyratyn ádeti bar eken. Jyrdyń arasynda dombyrasyn qoıa qoıyp, «álqıssa» dep bastap ketetin qystyrma áńgimeleri de tyńdarmandy jalyqtyrmady. Bas-aıaǵy bes saǵatqa sozylǵan jyr keshinde jınalǵan jurttyń meıiri ábden qandy.
– Halyq aýyz ádebıetiniń sheberligine tánti bolasyń! О́z batyrynyń beınesin asqaqtatý úshin qalmaq batyryn da biraz jerge áýeletip aparyp tastap jibergendegi tyńdarman júzindegi psıhologııalyq shattyq, jeńimpaz qubylysqa qaradym da otyrdym. О́zderi jeńgendeı jelpinip qoıa bergen qazaqy tap-taza minez! Báz-baıaǵy qalyp! Jyrdyń sıqyry sol ǵoı, – deıdi aqyn, Jazýshylar odaǵynyń múshesi Darıǵa Mushtanova.
– Jyraý, jyrshynyń jyry, shynymen kameralyq teatr sekildi shaǵyn aýdıtorııada tyńdalǵany durys eken. Abyl, Aqtan jyraýlardyń izbasary Naýryzbek jyraýdyń shákirti, asyldardyń sarqyty Sársenbaı jyraýdy tyńdap, shynymen teatr qoıylymyn, kıno epızodyn kórgendeı áserde boldyq, – deıdi osy keshtiń taǵy bir kórermeni bolǵan jýrnalıst Ardaq Muratqyzy.
Qorǵaý kútken qundylyq
Bir qyzyǵy, aıtýshy emes, tyńdaýshy buryn sharshaǵan kesh boldy bul. Joǵaryda Berik Júsipov aıtqandaı, tańdy-tańǵa uryp jyr tyńdaýdy umytyp qalyppyz. Tún ortasynan aýǵanda úlkender jaǵy qozǵalaqtap, jasamystary erteńgi jumysty eske alyp jatty. Qoltyǵy jańa terlep, baýyry endi jazylǵan jyraý áli de aıta túskisi kelgenimen, kópshiliktiń qalaýynan asa almady. Sonda da syr bildirmeı, arnaıy shaqyrǵan, osy keshti uıymdastyrǵan azamattarǵa, qıqýlap dem bergen, jyr tyńdaǵan jamaǵatqa jyrmen alǵysyn aıtty.
Keshke oblystyń ár túkpirinen qolyna dombyra alyp, jyr-terme aıtýǵa talpynyp júrgen jas jyrshylar arnaıy shaqyrylǵan eken. Taıpaq aýylynan kelgen Nursultan Marsel (jetekshisi – Taıpaq aýyldyq mádenıet úıi qyzmetkeri Aqmaral Taýdaeva), oraldyq Bekzat Baıan men Aıtóre Dosjan (jetekshisi – Beıbit Qajyǵalıev), Jalpaqtal aýylynan Saıat Ereshov (jetekshisi – Asylhan Boltanov) osy sapardy Sársenbaı jyraýdan bata alyp qaldy.
– Elimizde jyrshylyq óner, jyraýlar qorǵansyz deýge bolady. Osyndaı is-sharalar arqyly eldiń jáne tıisti oryndardyń nazaryn ulttyq ónerdi qorǵaý máselesine aýdarǵym keledi. Bolashaqta ulttyq ónerdiń memleket qorǵaýyna alynýy úshin eńbek etetin bolamyn. Sol úshin álemdegi kórshiles elderdiń ulttyq óner men mádenıetke qatysty zańdaryn zertteý ústindemin, – deıdi Parlament Májilisiniń depýtaty Abzal Quspan.
Shynynda da, kórshi Qyrǵyz elinde manasshylarǵa qurmet erekshe. Qyrǵyzstan prezıdenti Sadyr Japarov osydan eki jyl buryn Qazaqstandaǵy jalǵyz manasshy Baıanǵalı Álimjandy «Dostyq» ordenimen marapattady. Al Reseı quramyndaǵy Saha elinde ulttyq eposy – olonhony jatqa biletin jyrshynyń bárine memlekettik stıpendııa taǵaıyndalǵan eken. Osy jańalyqty jetkizgen fılologııa ǵylymdarynyń doktory, túrkitanýshy ǵalym Murat Sabyr qazaq jyr ónerine de memleket tarapynan qoldaý qajetin aıtady.
Kesh sońynda Jaıyq jurtynyń alǵysyn aqyn, Jazýshylar odaǵynyń múshesi Saǵyntaı Bısenǵalıev jyr shýmaǵymen jetkizdi:
«Qaı qazaq jyr keldi dep
jar salmaıdy,
Qaı qazaq arqa qozsa án salmaıdy?!
Jaıyqtyń jaǵasynda
jyrǵap qaldyq,
Jyrlatyp sańylaq ul Sársenbaıdy!
Sársenbaı Rahmanberdi urpaǵy eken,
Qap ketken Qara shaldan jyr
taǵy eken.
Naýryzbek-nar ustazy bata berip,
Jalǵa dep jyr dástúrin
nusqady eken.
...Jyrlaryń tańnan-tańǵa
ulasty ma,
Aq joly aqpa jyrdyń qyr asty ma?
Astyńda Aqjaıyqtyń arǵymaǵy,
Týra tart, aıaldama, kún Astyna!»
