Táýelsizdiktiń otyz jylynda mektepterimiz talaı tájirıbe men synaqtyń «alańyna» da aınaldy. Áli de aınalyp jatsa, tańǵalmaımyz. Sondaǵy oılaıtynymyz, «osynshama ýaqyt aralyǵynda endigi zamanyna saı qazaq mektepteri qalaı, qaıtip qurylymdalǵany durys?» degen suraq tóńireginde bir sát oılanyp kórgen, tolǵanyp júrgen bireý bar ma deımiz ǵoı. «Ulttyq qundylyqtarymyzdy negiz etken mektep qurýymyz qajet» dep aıtamyz da, kesheýildete beremiz. Álemdik bilim berý negizderin betke ustaǵan zamanaýı mektepter qalyptastyramyz dep jańa bir bastamalar kótersek te, aldymen sol bilim oshaqtarynyń qarapaıym máselesin áli kúnge sheship bere almaı kelemiz. Ne de bolsa, búgingi árbir durys qadam – erteńgi urpaq ıgiligine jaraı bilse eken degen tilek qoı bizdiki. Qalaı desek te, qazaq mektepteriniń máselesi úzdiksiz júrip jatqan búgingi kúrdeli úderisterde kúrmelip qalmasa eken deısiń...
Ahmet Baıtursynuly «Til – adamnyń adamdyq belgisiniń zory, jumsaıtyn qarýynyń biri. ...Bizdiń zamanymyz – jazý zamany, jazýmen sóılesý aýyzben sóılesýden artyq dárejege jetken zaman» degen eken. Ult ustazynyń maqalasynan úzindini beker keltirgen joqpyz. Bir ǵasyr buryn jazylǵan bul maqalanyń mán-mańyzy óz dáýiriniń ǵana emes, osy zamannyń da ózekti máselesine aınalǵanyna ábden kózimiz jetti. Áriptesterimizdiń de talaıdy kórip kele jatqany daýsyz. Talaıdy dep otyrǵanym, bilim jaıyna qatysty, árıne. Ras, muǵalimder pedagogıkalyq qyzmet barysynda shákirtterge baryn salyp, bilgenin aıtyp, úırengenin úıretip keledi. Úırengeni demekshi, áriptesterimiz ótken on bir jyl ishinde «Jańartylǵan bilim berý mazmunynan» ne úırendi eken?.. Shynaıy jaýap taba ala ma? Búginde osy suraqty óz-ózimizge jıi qoıatyn boldyq. San alýan ádis-tásilder, kóterilgen máseleni bilý, túsiný, qoldaný, taldaý, jınaqtaý, ony baǵalaý joldary, qysqasha aıtqanda, aldyńyzdaǵy shákirttiń «tanymdyq kózqarasyn qalyptastyryp, syn turǵysynan oılaý órisin keńeıtý jolyndaǵy» pedagogtiń ózi áli jiti túsine qoımaǵan (shyndyǵy osy) uzyn sonar «áreketter jıyntyǵy»...
Osylaısha ekiudaı kúıde júrgenimizde, mekteptiń budan da «qorqynyshty» máselesi aldymyzdan kóldeneń shyǵa keledi. Bul – bastaýysh satydan negizgi satyǵa (5-synyp) kóshken oqýshylardyń (oqýshynyń emes) oqý saýattylyǵy men jazý saýattylyǵy máselesi. Bizdiń bilerimiz, negizgi satyǵa kóshkenge deıingi tórt jylda (mektepaldy daıyndyqty qosyńyz, baqandaı bes jyl!) balanyń oı-sanasy, oılaý deńgeıi aıqyndalyp, tirshilik týraly uǵym-túsinigi, qorshaǵan ortany tanýdyń tildik negizderi qalyptasyp úlgerýi kerek. Osynyń barlyǵy álipbı tanyǵan balanyń oqı alý jáne jaza alý qabiletiniń aıqyndalýymen, onyń damýymen júzege asýy kerek edi ǵoı. Alaıda búgingi ahýal sonyń barlyǵyn da joqqa shyǵaryp otyr. Osy oraıda pedagog áriptesterge bir suraq qoıǵymyz keledi: ótken oqý jylynda 5-synyptaǵy shákirtterińizdiń (bir synypta 24-25 oqýshy) qanshasy saýatty oqyp, qanshasy saýatty jaza alady? Olardyń sizdiń aldyńyzǵa bastaýysh satydan qandaı daıyndyqpen kelgenin baıqadyńyz? 5-synypqa arnalǵan bilim berý baǵdarlamasynyń talaptaryn oıdaǵydaı oryndaı aldy ma? Tanymdyq kózqarasynyń, synı oılaý qabiletiniń qaı deńgeıde ekenin anyqtaı aldyńyz ba? Mynadaı suraqtarmen basty qatyrsam keshirim suraımyn. Degenmen de, búgingi shyndyq – osy! Oqyp, aıtyp, jazyp, túsindirip bere almaıtyn balada qalaısha «syn turǵysynan oılaý úderisi» júredi? Qaıtip «tanymdyq kózqarasy» qalyptasady? Pándik ǵylymı uǵymdar men tildik, ádebı úderisterdi oqýshy birden tanyp-uǵynýy, taldap áketýi kerek dep otyrǵan joqpyz. Aıtaıyq degenimiz, 5-synypqa kóshken kez kelgen orta mektep ne mektep-gımnazııa shákirti qalyptasqan jattandy tórt daǵdyǵa (ádetterge) daǵdylanǵan, ádettengen bolýy kerek emes pe edi? Bastaýysh saty ustazdarynyń eren eńbegi osy jerde baıqalýy, kórinýi kerek. Endeshe, másele nede? Jaýabyn túrlishe qarastyryp kórýge de bolar: otbasyndaǵy ata-ananyń jaýapsyzdyǵy (tórt jyl boıy balasynyń oqýy men jazýyn tekserip, qadaǵalap otyrmaýy), mektep ákimshiliginiń salǵyrttyǵy men nemquraıdyǵy, ustazdyń bilim deńgeıiniń tómendigi. Iá, másele bar. Kórinip tur. Joqqa shyǵarý – úlken qatelik. Endeshe, kimniń jaýapsyzdyǵyn moıyndaýymyz kerek? Kimdi synǵa alýymyz kerek? Munyń jaýabyn kim beredi? Máseleniń qıyn tusy da – osynda. Bir synyp jaǵdaıynda oqýshylardyń jappaı oqı almaýyn, jaza almaýyn buryn-sońdy kórip pe edińiz? Jyl saıyn kózimiz kórip júrgen mynadaı másele taǵy bar: bilim deńgeıi tómen oqýshylardy «amaldap» 9-synypty bitirgenge deıin ustaımyz, sol kúıi oqı almaı, jaza almaı ketken shákirtterdiń qolyna «bir japyraq qaǵazyn» beremiz de, ýaqyty kelgende «qýyp shyǵamyz». Bul da – barshaǵa belgili shyndyq qoı. Sol ketkender (álgi oqýshylar) qaıda baryp aıaldar eken, endigi jaı-kúıi, taǵdyr joly ne bolar eken dep az-kem oılandyq pa? Keleshegi týraly tolǵandyq pa? Jyl saıyn 9-synyptan oqýdan, jazýdan maqrum qalǵan qanshama ul-qyzymyz ketip jatqanyn kim sanap kóripti?.. Aqıqatynda, erteń bizge bazarda arba súıreıtinder emes, kerisinshe, Alashtyń asqaq armanyn alǵa tartqan bilimdi jastar mańyzdy emes pe edi? Mundaı jaǵdaıdyń túp sebebin árqalaı qarastyrýǵa da bolar. Alaıda aldaǵy kútip turǵan san túrli qaterdi oılaýdyń ózi aýyr... Bárin ýaqyt kórseter, árıne. Saýatty, bilimge, ǵylymǵa umtylǵan, izgi oıly urpaq tárbıelep jatqanymyz osy ma dersiń, keıde?..
Shyndyǵynda, keıingi jyldary mektepte sóıleýge daǵdylanbaǵan (sóıleı almaıtyn), oqýǵa ádettenbegen (mátin oqı almaıtyn), sóz tirkesi men sóılem qurastyrýǵa qınalatyn, múldem jaza almaıtyn (tipti tańbalaı almaıtyn) shákirtterimizdiń bir synypqa shoǵyrlanyp, kóbeıip alǵany – alańdatarlyq jaǵdaı. Sózdiń oraıy kelip turǵanda aıta ketetin bir jaıt: kezindegi dıktant jazý, mazmundama jazý, shyǵarma jazý degen oqý men jazýǵa sapaly beıimdeıtin ádistemelerimizdi Oqý-aǵartý mınıstrligi Ulttyq bilim akademııasymen birlese keńesip, ortaq kelisimge kelip, oqý baǵdarlamalaryna qaıta engizse, utymdy sheshimniń utqyr tusy sol bolar edi. Muny elimizdegi barsha qazaq tili men ádebıeti páni ustazdarynyń tilegi dep bilgeısizder. «Jazýmen sóılesý» ǵasyrynda barsha jurttyń alǵa ozyp, damyǵan zamanynda qazaq balasy oqýdan, jazýdan kenje qalsa, kemel keleshekke qalaı jetemiz? О́z ana tilinde oqyp, jaza almaǵan urpaqtyń bolashaǵy ne bolmaq?
«Syn – shyn bolsyn, shyn – syn bolsyn» degen ádebıet alyby Muhtar Áýezovtiń tilegi bar edi. Synymyz da, shynymyz da – urpaqqa janashyrlyǵymyz, tileýlestigimiz. Oqý zamanynan ozǵan, jazý zamanynan jańylmaǵan qazaqtyń jarqyn bolashaǵyn kórý armany oryndalsyn deıik.
Arman NADIRBAEV,
N.Kıikbaev atyndaǵy mektep-gımnazııanyń
qazaq tili jáne ádebıet pániniń muǵalimi
