Kollajdy jasaǵan Almas MANAP, «EQ»
Demek jol qurylysyna, onyń sapasyna qatysty másele kún tártibinde turǵany kezdeısoq emes. Oǵan kóz jetkizý úshin alysqa barmaı-aq, baspasóz betterindegi jarııalanymdarǵa kóz júgirtse bolǵany.
Bizdiń joldardyń sapasynyń syn kótermeıtinine Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forýmnyń arnaıy reıtınginde Qazaqstannyń 137 memlekettiń ishinen Kenııa, Tanzanııa sekildi elderden keıingi 93-orynǵa jaıǵasýy dálel bola alady. Mysaly, jergilikti joldardyń sapasyn zertteýdiń nətıjesi boıynsha bul joldardyń 18 myń shaqyrymynyń nemese 26%-nyń ǵana asfalt-beton jabynynyń bolǵany, al qalǵan 74%-yna qıyrshyq tas pen topyraqtyń tóselgeni anyqtalǵan. Elimizdegi joly joq nemese jol qurylysyna qatysty daý-damaıy kóp oblystardyń bestigine Batys Qazaqstan, Qyzylorda, Qostanaı, Qaraǵandy jəne Aqtóbe oblystary enip otyr.
Kórip otyrǵanymyzdaı, elimizde avtojoldar sapasy eń nashar óńirge Batys Qazaqstan oblysy jatady eken. Bul óńirdegi 5 140 shaqyrymdyq jergilikti joldyń 71,3%-y kúrdeli jóndeý jumystaryn kerek etedi. Bul – Qazaqstandaǵy eń nashar kórsetkish. О́tken ǵasyrdyń 70-jyldary salynyp, elý jyldaı kúrdeli jóndeý degendi kórmegen joldar jańbyr jaýsa batpaqqa shylanyp, júrýdiń ózi múmkin bolmaı qalady. Munda birneshe aýdan men oblys ortalyǵy arasynda áli kúnge deıin asfalt joq. Turǵyndardyń áleýmettik-turmystyq ahýalyn jaqsartýǵa septigin tıgize me degen jol ınfraqurylymynyń buryn paıdalanýǵa berilgeni, tipti jańadan salynyp jatqan joldarynyń keıbiriniń talapqa saı bolmaýy onsyz da qıyn jaǵdaıdy odan beter ýshyqtyrýda.
Qarjynyń tapshylyǵy, dızel men qurylys materıaldary baǵasynyń turaqsyzdyǵy jol qurylysy shyǵynynyń ósýine sebep bolyp otyr. Bir ókinishtisi, álemdegi geosaıası jaǵdaıǵa baılanysty keıbir qurylys materıaldary da kúrt qymbattady. Məselen, 2022 jylǵy maýsymda bıtýmnyń tonnasy 160 myń teńgeden 250 myń teńgege ósip ketse, armatýranyń bir tonnasy 150 myń teńgeden 450 myń teńgege jetken. Osydan baryp, elimizdegi 1-3-sanattaǵy joldardyń bir shaqyrymyna 1-4 mln dollarǵa deıin qarjy jumsalatyn boldy. Al endi otandyq bıtýmnyń sapasyna keler bolsaq, Pavlodar zaýytynan shyǵyp, oblys boıynsha jolǵa tóselgen bıtýmnan 31 synama alyp, teksergen kezde, onyń 18-i talap etilgen normatıvterge səıkes bolmaı shyqqan. Al onyń qyzýǵa tózimdiligin zertteý barysynda materıaldyń selsıı boıynsha 25 gradýs ystyqta sozylý qasıetinen aıyrylatyny anyqtalǵan. Endeshe, bul – jolǵa tóselgen bıtýmnyń tozýǵa qarsy qabileti tómen degen sóz. Munaı óńdeý zaýyttary, asfalt zaýyttary jəne bıtým qoımalarynan 900-ge jýyq jol bıtýmynyń úlgisin paıdalanyp, synap kórýdiń nátıjesinde 232 synamanyń, ıaǵnı 26%-ynyń sapa standarttaryna səıkes kelmeıtini belgili boldy. 2022 jyly Ulttyq sapa ortalyǵy jol qurylysy materıaldarynyń 29 myń úlgisinen synama alyp, onyń barysynda respýblıkalyq jeli boıynsha 13% (1 166), jergilikti jeli boıynsha 30% (6 234) səıkessizdik anyqtapty. Osynyń barlyǵy bılik pen munaı óńdeý kompanııalarynyń naryqty baqylaýdaǵy dərmensizdigin dəleldeıdi.
Bıtýmnyń ózi maýsymdyq ónim retinde naýryzdan qarashaǵa deıingi aralyqta ǵana óndiriledi. Al bizdegi otandyq jol qurylysy salasyna jyl saıyn shamamen 1,7 mln tonna bıtým qajet eken. Ony óndirý men óńdeýdiń ózi kúrdeli úderis bolǵandyqtan, mysaly, bir tonna munaıdan 90 kg bıtým alynady desek, bir tonna bıtýmdy daıyndaýǵa 11 tonna shıkizat qajet kórinedi. Daıyn bıtýmnyń 70 paıyzy kəsiporyn aýmaǵynan arnaıy avtokólikter arqyly, ózgesi temirjol kóligimen tasymaldanady. Al Atyraý óńirinde qıyrshyq tas shyǵaratyn karerlerdiń joqtyǵynan Aqtóbe, Mańǵystaý oblystarynan tasymaldanady. Eldegi asfalt-beton shyǵaratyn zaýyttar eskirgen, mamandardyń tapshylyǵy taǵy bar.
Desek te, jol qurylysyn júrgizetin mekemeler paıdalanyp otyrǵan materıaldardy zerthanalyq tekserýdiń nátıjeleri de olardyń sapasynyń standartqa saı emes ekenin kórsetip otyrǵany aqıqat. Jol qurylysyna sapasyz bıtým, qıyrshyq tas əkelý deregi tirkelgen. Qurylys materıaldary ornalasqan óndiristik bazalarda beton, temir, aǵash, qurylysqa qajetti zattar, qara tústi suıyq maılardy jınaıtyn temir bóshkeler ashyq-shashyq kúıinde saqtalyp, qaldyqtardy jınaý úshin arnaıy jabdyqtalǵan oryndardyń bolmaýy da jumysty qıyndatady. Osy keleńsizdiktiń saldarynan tóselgen asfalt-beton jabyndysynyń tómengi qabaty buzylyp, shógip, tipti onyń tómengi qabaty birkelki birikpeıtin bolǵan. Anyqtalǵan kemshilikterdiń basym bóliginde normatıvtik-tehnıkalyq qujattar joq bolsa, al qurylys nysandarynda tehnıkalyq qadaǵalaý jolǵa qoıylmaǵan. Alaıda jol qurylysyndaǵy osy aqaýlar áli joıylmaı keledi. Eger jobaǵa səıkes keıbir jol negiziniń joǵary qabatyna 5-40 fraksııaly qara qıyrshyqtastyń ornyna 0-40 fraksııaly qara qıyrshyqtas tóselip jatsa, odan ne kútýge bolady. Iаǵnı jol jabyndysynyń tómengi qabatyna tóselgen asfalt-betonnyń qalyńdyǵy talapqa səıkes kelmeıtini, asfalt-beton tóseýde jikteriniń tegistigi saqtalmaıtyny anyq. Jol qurylysyna paıdalanatyn ınertti materıaldardyń sapasyna mən berilmeı, merdigerler men shamadan tys aýyr salmaqty júk tıeıtin kólik ıeleri belgilengen mólsherden əldeqaıda artyq júk tıep, ózimbilemdikke jol berip, eshkimnen qaımyǵar emes. Bul jerde sol materıaldardyń tyǵyzdyǵy, sýǵa qanyǵý koeffısıenti norma talabyna qaıshy kelip otyrǵany da shyndyq.
Sonymen qatar qazirgi ýaqytta jol jóndeý jumystaryna qatysatyn sýbektilerdiń tıisti tehnıkasy jáne mamandaryna qatysty qıyndyq pen kúdik te joq emes. Tipten olardyń bar-joqtyǵyn eshkim de tekserip jatqan joq. Sol sebepti konkýrsty utyp alǵan bas merdiger óz mindettemelerin úshinshi tulǵaǵa berip qutylýy saldarynan, jumys aıaqtalǵanda onyń sapasyn kimnen suraýdy bilmeı dal bolasyń. Bul is júzinde joldardyń bólip-bólip paıdalanýǵa berilýi, berilgen bólikterinde jol jıekteriniń jasalmaýy jəne paıdalanýdaǵy joldardyń tómen sapasy jol-kólik oqıǵasy kórsetkishteriniń jyl saıyn ósýine tikeleı sebepshi bolyp otyr. 2022 jyldyń 9 aıyndaǵy 10 myń ınspeksııalyq tekserýdiń nátıjesinde avtojoldardy jóndeýmen aınalysatyn merdiger uıymdardyń qyzmetinde 5,1 myń zań buzýshylyq tirkelgen. Osydan shyǵar, respýblıkalyq mańyzy bar joldardyń shamamen 12 myń shaqyrymyna rekonstrýksııa jasaýdyń qajettigi týyndapty. Bul – is júzinde osy joldardyń shamamen 50 paıyzyna teń. Osyndaı joldardy qanaǵattanarlyq dep aıtýǵa aýyz da barmaıdy. Eger qardyń ústine asfalt tóselse nemese asfaltty jolǵa shashyp tastaý sııaqty oqıǵalar oryn alsa, aýyl turǵyndary jergilikti bılikten qaıyr bolmaǵan soń joldardy óz betinshe jóndese, ol joldardyń sapasy qaıdan durys bolyp, problema qalaı sheshilsin...
Qalyptasyp otyrǵan jaǵdaı jol jóndeý jáne jańa jol salý salasynda jemqorlyq táýekelderiniń osy úderistiń barlyq kezeńinde oryn alyp, óziniń keri əserin tıgizip otyrǵanynyń dáleli bola alady. Sondyqtan baspasózde osy saladaǵy sybaılas jemqorlyqtyń kóptegen faktisi týraly materıaldar jıi jaryq kórip otyr. Máselen, 2022 jyldyń qorytyndysy boıynsha otandyq BAQ-ta jol sapasyna qatysty 900 synı maqala shyǵypty. Shaǵymdardyń basym bóligi jergilikti joldarǵa baılanysty. Qala men aýyl arasyndaǵy joldyń sapasyna kóńili tolmaǵan jurt ereýilge shyǵyp, kólik jolyn jaýyp tastaǵan kezder de kezdesedi. Jol qurylysy salasynda oryn alǵan jemqorlyq təýekeli kóbine mindetine yqylassyz merdigerlerdiń múddesin únemi qorǵashtaýdyń nətıjesinde jəne sapasyz jumystardyń sol kúıinde qabyldanýynan týyndaıdy. Nətıjesinde jol salý men jóndeýge qatysty konkýrstardyń kóbin jyl saıyn birdi-ekili kompanııalar utyp alady da, tehnıkasy men basqa da múmkindikteri jetispegendikten, jospardy ýaqtyly oryndap, joldardy der kezinde tapsyrýǵa shamasy kelmeı, máseleni saǵyzdaı sozady. Al jergilikti atqarýshy bılik sapasyz oryndalǵan jumysty amalsyzdan oń qorytyndysyz qabyldaýǵa barady. Osyndaı bir kúndik kompanııalar kóbine basqa óńirlerden kelip-aq konkýrsty utyp alady. Buǵan joǵaryda aıtylǵan el ishindegi úlken, kishi joldardyń qanaǵattanarlyqsyz deńgeıde jóndeý men qurylys jumysyn orynsyz josparlaý, ınnovasııalyq ədisterdiń engizilmeýi jəne qoldanylatyn qurylys materıaldarynyń sapasynyń tómendigi tikeleı əser etedi.
Sondyqtan avtojol ınfraqurylymy máselelerine Memleket basshysy Q.Toqaevtyń aralasýyna týra keldi. Ol jol jóndeýge bólingen qarajattyń 44%-yna memlekettik satyp alý qorytyndysynyń jasalmaǵanyna, ıaǵnı 464 mlrd teńgeniń 263 mlrd-y boıynsha ǵana memlekettik satyp alý qorytyndysynyń jasalǵanyn atap kórsetken. О́kinishke qaraı, dál osyndaı problema respýblıka kóleminde ózekti bolyp tur. Prezıdenttiń qatań synynan keıin «Ədildikti talap et» aksııasy bastalyp, ony «Ədildik joly» qoǵamdyq uıymy men Sybaılas jemqorlyqqa qarsy agenttik tikeleı qadaǵalaýǵa alǵan bolatyn.
Joldardyń sapasyna qatysty problemalar jobany daıyndaý kezindegi zertteý ınstıtýttarynyń tarapynan jiberiletin qatelikterden bastaý alady. Onyń ishindegi óreskelderine jerdiń jaǵdaıyn zerttep, tekserý jumystarynyń ústirt júrgizilýi jatady. Nátıjesinde jerdiń ylǵaldylyq qasıetterine qatysty erekshelikteri eskerilmeıdi. Jobany memlekettik saraptamadan ótkizý kezeńinde de zań buzýshylyq kóp oryn alyp otyr. 2021 jyly «Memlekettik saraptama» 3 700 qorytyndy jasasa, onyń ishinde avtojol boıynsha 600 jobaǵa ǵana baǵa berilgen eken. Dál osyndaı jaǵdaı merdiger uıymdy anyqtaý men qurylys naryǵynda memlekettik satyp alý rəsimderin júrgizý kezinde iri kompanııalar eń tómen baǵa usyný arqyly jeńimpaz bolyp shyǵý «təjirıbesiniń» kúsh alýyna ákelip otyr. Bul jumystar men qyzmetterdi tómendetilgen baǵamen qosalqy merdigerdi tartýǵa, onyń sapasyz oryndalýyna nemese merziminiń keshiktirilýine jol beredi. О́ıtkeni tenderdi utyp alǵan kompanııa ýaqytysynda jumysqa kirispeı, bıýdjetti ıgerý úshin tapsyrys berýshi men merdiger jumysyn jyl sońyna qaraı bastap, aktini jabý úshin ony sapasyz jáne shala-pula atqarady.
Jobalardyń durys iske asyrylmaýynyń kelesi bir sebebine sapaly ınjenerlik qyzmet pen tehnıkalyq qadaǵalaý qyzmeti qurylys júrgen ýaqytta jəne kepildik kezeńinde jaýapkershilik kórsetpeıtinin jatqyzýǵa bolady. Osydan baryp olardyń arasynda jol salasynda tıisti təjirıbesi men bilimi bolmasa da, qyzmet kórsete beretinderdiń sany artyp otyr. 2022 jyly jergilikti joldardyń sapasyna baqylaý júrgizý barysynda 9 myńǵa jýyq synama alynyp, olardyń 2,5 myńy nemese 28%-y talaptarǵa səıkes kelmegen. Osyǵan qaramastan, tapsyrys berýshiler obektilerdi qabyldap jiberip, ol keı óńirde qylmystyq is qozǵaýǵa deıin jetken. Qysqasy, qaı óńirdiń joly týraly sóz qozǵasaq ta, olardyń basym kópshiliginiń sapasy syn kótermeıtini belgili. Sondyqtan óńirler arasyn jalǵaıtyn joldardy bylaı qoıǵanda, qala ishindegi joldardyń ózi jyl saıyn súrilip, qaıtadan tóselip jatatynyna halyq kýá.
Avtomobıl joldarynyń sapasyna keri əser etetin túıtkilderdiń qatarynda klımattyq jaǵdaılardan bólek, sheteldik tehnologııalardy qoldaný, kadr tapshylyǵy, joldardy salý jəne paıdalaný kezinde tozyǵy jetken tehnıkany paıdalaný, ımporttyq qosalqy bólshekter men qospalarǵa tolyqtaı táýeldilikti kirgizýge bolady. Qazaqstanda avtojol salasyndaǵy keıbir kəsip ıeleri múldem joq eken. Qazir elimizde avtojol mamandaryn daıarlaıtyn 8 joǵary oqý orny jumys istese de, keıingi jyldary respýblıka boıynsha avtojolshy mamandyǵyn alǵandardyń sany óser emes. О́ıtkeni olardyń bərinde avtojol salasyna qajet mamandar janama ǵana oqytylatyn kórinedi. Mysaly, 2010-2022 jyldar aralyǵynda Qazaqstanda avtomobıl kóligi mamandyǵy boıynsha magıstratýrany nebəri 253 adam ǵana bitiripti. Buǵan qurylys jáne ǵımarattar sııaqty mamandyqtardyń biriktirilýi de yqpal etken sııaqty. Onyń ústine M.Tynyshbaev atyndaǵy Qazaq kólik jəne kommýnıkasııalar akademııasy qurylyp, jol qurylysshysy mamandyǵy kóleńkede qalyp, beıindi oqytý, əsirese pəndik bólim qysqartylǵan. Osydan baryp, stýdentterdi oqytýǵa óndiris qyzmetkerlerin tartý da múmkin bolmaı, praktıkalyq bilimniń jetispeýi sezilýde. Iаǵnı is júzinde jol salýshy mamanyn eshbir oqý orny daıarlaı almaıtyndaı jaǵdaı týǵan. Jolshy mamandaryn daıarlaýda salaaralyq tyǵyz baılanys ta álsirep, joldardy jobalaý kezinde geologııa, gıdrologııa jáne geodezııa máselelerin zerdeleýge kóp mán berilmeıtin bolǵan.
Kútimniń joqtyǵynan jáne tasjoldardy paıdalaný jaǵdaıynyń nasharlyǵynan baryp jańa salynǵan joldardyń ózi kóp uzamaı tas-talqany shyǵyp jatady. Eger halyqaralyq normatıvterge sáıkes joldar ərbir 5 jyl saıyn ortasha jóndeýden ótýi kerek bolsa, ókinishke qaraı, bizde bul jumysqa kóp kóńil bólinbeıdi. Jyldap jóndelmeı, tozyǵy ábden jetkendikten, jol məselesi túpkilikti sheshilmeı qala berýde. Qazaqstannyń keıbir aýyldarynda jol múldem joq dese de bolady. Salada osyndaı qıyn jaǵdaı qalyptassa da salynǵan joldardyń kepildik merziminiń bir jyldan aspaýy kúlki týdyrady. Al ortasha deńgeıde jóndelgen joldar arada bir jyl ótpeı buzylyp jatady. Onyń sebebi jóndeý jumystary barysynda 15 sm negiz qalanyp, onyń ústine 5-6 sm qalyńdyqtaǵy asfalt jamylǵy tóseletindiginde bolsa kerek. Sondyqtan keıbir joldardy respýblıkalyq mańyzy bar tasjoldar deýge kelmeıdi. Oıdym-oıdym bolǵan joldarmen jeńil kóliktiń júrýi múmkin emes. Olardy qysta qar basyp qalsa, kóktemgi sý tasqyny men kúzdegi batpaq ezip jiberedi. Jol jóndeý jumystarynyń sapasyzdyǵynan jol tósenishteri oıylyp, tereńdigi 40 sm-ge jýyqtaıtyn shuńqyrlar paıda bolýda. Joldyń sapasyna sý ótkizetin qubyrlardy jóndeý máselesi de áser etedi.
Qoryta aıtqanda, jyl saıyn jol jóndeý jumystaryna memleket tarapynan qyrýar qarjynyń bólinýine qaramastan, bir jol jóndelse, endi biriniń búlinýi turǵyndardy alańdatatyny anyq. Endeshe, halyqtyń múddesin eskere otyryp, jarqyn bolashaqqa qadam basý úshin tek joly bardyń ǵana joly bolatynyn esten shyǵarmaǵan jón.
Japsarbaı QÝANYShEV,
qoǵam qaıratkeri
