Árıne, bul rıtorıkalyq saýaldardy Abaı: oqyrmannyń nazaryn aýdaryp, uǵymdy ajyrata túsindirý úshin qoldanǵan dep jaltara jaýap berýge de bolar edi. Degenmen de, bastalǵan paıymdy tujyrymdaýǵa deıin jetkizýge táýekel ettik.
Baqastyqtyń, ıaǵnı, ǵulamalardyń pikir talastarynyń bastaýyna: din men fılosofııany úılestirý jəne biriktirý qaqyndaǵy aıtystar men ondaǵy termın ataýlarynyń maǵynalyq aýqymy jónindegi túsinikter túrtki boldy. Ǵulamalardyń saýalyna jaýap oraıyndaǵy suhbat turǵysynda jazylǵan «ıslam qujaty» atanǵan ımam, uly aqyn Nasyr-ı Husraýdyń (1088 jyly qaıtys bolǵan) «Jəmı` əl-hıkmataın» atty hıkmetter jınaǵy – muqym ıslam oıshyldaryn tolǵandyrǵan kóptegen tanymdarǵa salystyrmaly taldaý (taý`ıl) ədisimen jaýap beredi. Bul rette Abaıdyń «Taýıline jetpeı...» degen joldary oıǵa oralady.
Ismaıl baǵytyn ustanǵan aqyn-fılosoftyń túpki maqsaty – «Kıeli rýhtyń biri – Aqıhat ǵylymy men fılosofııanyń eń qajetti seriktes faktorynyń biri (`əla`ıq) – jaratylys týraly ǵylymdy, ıaǵnı, dinı tanym men fılosofııany úılestirý bolyp sanalady. Anyq ańǵarylatyny, erkin oıly shaıyrdyń pikirleri ózinen burynǵy oqymystylardyń kózqarastaryn ashyq túrde talqyǵa salyp, synshyl oımen jaýap beredi. Ol óziniń taldaýyna Paıǵambardyń hadısindegi: «Jaratýshy jaıynda emes, jaratylys týraly oılanyńdar», Ibn-Rýshdtiń: «Jaratylys jaıynda oılaý – din paryzy» degen ustanymyn úlgi etken. Onyń bul ustanymy Abaıdyń: «Sharıǵat: Oılanbaı ılan – dese, Men oılanbaı ılanbaımyn», degen ustanymyna oraılas keledi.
Biz bul rette Husraýdyń Abaı shyǵarmalarynan ushqyny anyq ańǵarylatyn pikirler Kýllı Jan, ıaǵnı, Jan týraly anyqtamalar men Tən men Jan týraly arnaıy taldaýdy qajet etedi.
Al termınniń tegin tekteıtin germenevtıka salasy – fılosofııadaǵy ər qıly kózqarastar men ustanymdardy salystyra otyryp, úılestirý ədisi. «Zatty óziniń bastapqy metafızıkalyq «bastaýyn» (túpki maǵynasyna) qaıtarý. Keıbir termınsózder túsiniksizdik týdyrmas úshin shaǵyn ǵana anyqtama bere ketemiz.
«Germenevtıkamen (tə`ýıl) aınalysý – sózdi o bastaǵy tórkinine qaıtarý. Tirshilik etetin zattardyń alǵashqy bastaýy (ıbda), ıaǵnı Aqylmen birigý, al Aqyl – (Qudaıdyń) barlyq elshisin qoldaıtyn (mý`aııd) qubylys» (Jami`, 216 33).
Tənzıl – tə`ýılge qarama-qaıshy uǵym, ol – osy «bastaýdan» shyǵatyn rýhanı shyndyqtardy aqylǵa saı sımvoldar men təmsilder boıynsha «qalyptaý» nemese sýretteý.
Tə`ýıl – mətinderdiń arasyndaǵy aıyrmashylyqty úılestirý oraıynda bir əlem men ekinshi əlemniń arasyndaǵy úılesimdikti izdestiredi.
Ol əlemder mynalar: Bastaýdyń rýhanı əlemi (`əlam-ı ıbda`), Metakosmos (ǵarysh), Tabıǵı fızıkalyq əlem (`alamı-ı tabı`at), Makrokosmos jəne aralyq Din əlemi (`alamı-ı dın), rýhanı jəne fızıkalyq əlemderdi biriktiretin mezakosmos. Din əlemi (`alamı-ı dın) adamdardan quralǵan. Olardyń ərqaısysy fızıkalyq dene men rýhanı Janǵa ıe mıkrokosmos (`alamı-ı saǵır) retinde kórinis tabady.
Bastaý əlemi: Kýllı Aqyl (aql-ı kýllı), Kýllı Jan (nafs-ı kýllı) sııaqty məńgilik rýhanı nəzik əri qarapaıym qubylystardan turady. Sonymen qatar Jadd (Taǵdyr), Fas` (Ashylý) jəne Haıəl (Eles) men qosa Israfıl, Mekəıil, Jəbireıil atty perishtelermen teńestirilgen úsh perishte oryn alǵan. Metakosmosqa, biz paıdalanǵan Oksfordtyq «Islam fılosofııasynda» anyqtama berilmegen.
Al tabıǵı əlemge – Ýaqyt, fızıkalyq turǵydan tyǵyz nemese aspan deneleri, elementter, mıneraldar, ósimdikter, ərtúrli janýar, materııa men formadan turatyn jaratylys ıeleri jatady.
Din əlemi – jalpy adamzat qaýymyn qamtıdy. Bul əlemdik «bastaýlardan» Abaıdyń tolyq habardar bolǵandyǵyn, onyń óziniń uly men nemerelerine Mekəıil, Israfıl, Jəbireıil dep at qoıǵanynan-aq anyq tanylady.
Sonymen: «Əýelgi Sebeptiń, Birliktiń, Məńgiliktiń, Barlyqtyń (Bar bolýdyń, jaratylýdyń) sebebi – Əýelgi Aqıhat. Al ol Aqıhat – əýeli Allaǵa tıesili. Ol, ıaǵnı Aqıhat (Haq) Bir, Úılestirýshi, Jaratýshy, Qudiretti Qoldaýshy. Ol – bolmys pen birlik syılaýshy Aqıhat. Bir óziniń birligi arqyly əlemdi jaratady, qurastyrady jəne qoldaıdy. Əlem oǵan təýeldi. Ol əlemge təýeldi emes».
Ony «Islam fılosofııasy jınaǵyndaǵy» Krıstına D`Ankonanyń «Arıstotelge telingen Teologııa» atty zertteýindegi myna kólemdi paıymdaýy arqyly usynamyz. Onda: «Plotın: Qudaılyq aqyl (Kýllı Aqyl-?) – Əýelgi Sebeptiń ózine təýeldi, al Ǵalamnyń týýyn (paıda bolýyn) – Jaralý (Múmkin, Qalaý shyǵar – T.J.) retinde uǵý kerek... Osy qudirettiń jəne ılahı jəýhardyń kúshin, zattyq jaratylymynyń sebebin kórsetpeı, ne zerttemeı, olardy jəı ǵana óziniń tirshilik etý shyndyǵymen (bolmysymen) órbitip jatqanyna qalaı tańqalmassyń? Onyń bolmysy – Sebepterdiń Sebebi, demek, olaı bolsa, onyń bolmysy – zattardyń týyndaýyna (paıda bolýyna), ne olardyń Sebebin zertteýge, nemese olardy tolyq tirshilikke jəne kemeldikke əkeletin aılaǵa (amalǵa) muqtaj emes, óıtkeni, bul joǵaryda aıtqanymyzdaı, Sebepterdiń Sebebi – qandaı da bir Sebepke, oılaný nemese zertteýge muqtaj emes, óz-ózine jetkilikti bolmys.
Biz óz tujyrymymyz úshin óz sıfattamamyzdy rastaıtyn mysal keltirmekpiz. Biz: «Myna əlem óz bastamasymen (óz erkimen) nemese kezdeısoq paıda bolǵan joq, sheber jəne kemel ustanyń əreketimen jaraldy», degen burynǵylardyń kózqarastary bir núktede toǵysatynyn bilemiz. Biraq on segiz myń ǵalamdy qalaı jaratqanyn zertteýimiz kerek: Usta əlemdi jaratýdy qalaǵanda, Ol, birinshi, muny kórsetti me jəne О́ziniń aldymen ǵalamnyń ortasynda turǵan Jerdi jaratýy kerektigin, sodan keıin Jerden joǵary turý úshin sýdy jaratýdy, sosyn aýany jaratyp, ony sýdyń ústine qoıýdy, sosyn otty jaratyp, ony aýanyń ústine qoıýdy, sosyn bərin qorshap turǵan aspandy jaratyp, ony ottyń ústine qoıýdy, sosyn janýarlardy ózderine səıkes keletin ərtúrli pishinde jaratýdy jəne olardyń qyzmetterine səıkes keletin ishki jəne syrtqy múshelerin jaratýdy oılady ma? Sondyqtan Ol óz Aqylynda zattardy pishindedi jəne biliminiń kemeldigi jaıynda oılandy, sosyn jaratylys týyndylaryn aldyn-ala tolǵanyp jəne oılastyryp qoıǵan qalpynda birinen soń birin jasaı bastady. Eshkim de bul sıfattar dana Jaratýshyǵa tən dep oılamaýǵa tıis, óıtkeni bul sıfat Kemel, Qudiretti jəne Minsiz Jaýhar úshin – absýrd, múmkin emes əri orynsyz» (ps.-Theol. Ar., X, red. Badawi, 161.16162.3; aýd. Lewis, 1959, 393) dep təfsirlengen.
Allanyń myna dúnıeni jaratýy týraly Abaı da týra osyndaı mənerde suraq qoıa otyryp, joǵaryda Plotın ǵulama oı məıeginde shaıqaǵan məselelerdi sana arqyly saralaıdy. Sondaǵy tolǵamaly oıdy keńinen qamtyp, tigisin jatqyza, tıisti túıinsózder (termınder) arqyly:
«Alla Taǵala – ólsheýsiz, bizdiń aqylymyz – ólsheýli. О́lsheýli men ólsheýsizdi bilerge múmkin bolmaıdy. Biz Alla Taǵala «Bir» deımiz, «Bar» deımiz, ol «Bir» demektik te – aqylymyzǵa uǵymnyń bir tııanaǵy úshin aıtylǵan sóz. Bolmasa ol «Bir» demektik te Alla Taǵalaǵa laıyqty kelmeıdi. Onyń úshin múmkinattyń (jaratylystyń) ishinde ne nərseniń ýjýdi (bolmysy) bar bolsa, ol birlikten qutylmaıdy. Ərbir hadıske aıtylatuǵyn bir qadimge təǵrıf bolmaıdy. Ol «Bir» degen sóz ǵalamnyń ishinde, əlem Alla Taǵalanyń ishinde, Qudaı təbərəkə ýə taǵala kitaptarda segiz sýbýtııa (naqty aıǵaǵy bar) sıfattarymen, ýə toqsan toǵyz Əsməıhýsnəlermen (kórkem, múmkin kemel esimderimen) bildirgen. Bulardyń həmmasy Alla Taǵalanyń zatııa, sýbýtııa ýə fıǵlııa sıfattary-dúr... (Sol segiz sıfatynyń) Biri – təkýın (Qalaǵanyn jaratýshy), ıaǵnı barlyqqa keltirýshi – degen sóz. Eger barlyqqa keltirmegi bir óz aldyna sıfat bolsa, Alla Taǵalanyń sıfaty ózindeı qadım (sheksizdikten bastalady), həm əzalı (ejelden bar) həm əbədı (məńgilik) bolar da, (Egerde) həmıshe (qashanda) barlyqqa keltirýden bosanbasa, (onda) bir sıfaty bir sıfatynan úlken, ıə, kishi bolarǵa jaramaıdy. Olaı bolǵanda ǵylym, qudiret sıfattary sekildi bosanbaı, ər ýaqyt jaratýda bolsa, bir yqtııarsyzdyq shyǵady. Yqtııarsyzdyq – Alla Taǵalaǵa laıyq emes. Onyń barlyqqa keltirmegi – qudiretine jəne bir shərh. Bul – ǵylym, qudiret eki sıfatpen segiz sıfat buzylmastan túgel bolady. Ol ǵylym, qudiret te eshbir nıhaıatsyz (sheksiz, ólsheýsiz), ǵylymynda – ǵapilet (uqypsyzdyq, ǵapyldyq), qudiretinde – epsizdik, ıə, nacharlyq (sharasyzdyq) joq. Sanıǵyn (jasampazdyǵyn, sapasyn) sýnǵatyna (sheberligine, ónerine) qarap bilesiz. Bul kózge – kórilgen, kóńilge – sezilgen əlemdi qandaı hıkmetpen jarastyryp, qandaı qudiretpen ornalastyrǵan, (oǵan) eshbir adam balasynyń aqyly jetpeıdi» dep baıandaıdy.
Bul kólemdi eki təfsirdiń sózderi, ləmi, qoldanǵan túıinsózderi ózge, al oı oramdary birdeı, jasaǵan tujyrymdary da maǵynalas. «Arıstotelge telingen Teologııada» Jaratqan ıe: «Ol zattardy jaratýda qandaı da bir quralǵa muqtaj emes, óıtkeni Ol quraldardy О́zi jasaǵandyqtan, olardyń Sebebi de – О́zi, olardy jaratý úshin eshnərsege muqtaj emes» (ps.-Theoloqy. Ar., X, red. Badawi, 163.4-8; aýd. Lewis, 1959, 395) degen qorytyndy jasalǵan.
Al Abaı da ol pikirdi: «Ol – Alla taǵalanyń zaty, eshbir sıfatqa muqtaj emes, bizdiń aqylymyz muqtaj, joǵarǵy jazylmysh sıfattarmen təǵrıflap (túsinip, taldap baryp) tanymaqqa kerek. Egerde ol sıfattarmen təǵrıflamasaq, bizge məǵrıfətýlla (Allany taný) qıyn bolady. Biz Alla Taǵalany óziniń bilingeni qadar ǵana bilemiz, bolmasa – túgel bilmekke múmkin emes. Zaty túgil, hıkmetine eshbir hakim aqyl eristire almady» dep tııanaqtaıdy.
Bul təfsirlerdi tarata taldaýǵa bizdiń oı-óremiz, bilim-paıymymyz shekteýli, tipti, taıaz. Sondyqtan da Alla Taǵalanyń, Haqtyń, Əýelgi Sebeptiń quzyryna tıesili uǵymdar týraly ǵulamalardyń pikirlerin salystyryp qana nazarǵa usyndyq.
Sonymen jaratylystyń paıda bolýynyń «Əýelgi sebebi» – Qalaý, ıaǵnı Irada eken. Al Qalaý ıesi – Jaratqan.
«Əýelgi sebeptiń sebebi – fıǵylı sebep...».
Sol «fıǵylı sebeptiń» qudiretimen jəne qalaýymen:
«Aqıhat – Bir men taza bolmysqa oryn beredi».
Ol qudiretti bolmysty Abaı:
«Bulardyń həmmasy Alla Taǵalanyń zatııa, sýbýtııa ýə fıǵlııa sıfattary-dúr» dep túsindiredi.
Tek: «Bul kózge kórilgen, kóńilge sezilgen ǵalamdy qandaı hıkmetpen jarastyryp, qandaı qudiretpen jarastyryp (múmkin, jaratyp-?), qandaı qudiretpen ornalastyrǵan, (oǵan) eshbir adam balasynyń aqyly jetpeıdi».
Bul arada: «qandaı hıkmetpen jarastyryp, qandaı qudiretpen jarastyryp (jaratyp-?), ornalastyrǵan» – degende, Abaı, «Qalaı, qaısysy, qaıtyp» degen suraqqa jaýap beretin qozǵalysty aıtyp otyr. О́ıtkeni qozǵalyssyz, Əýelgi sebepsiz jaratylys maǵynasynan aıyrylady jəne ǵalam jaratylmaıdy. Tek Aqıhatqa ǵana «qozǵalys zańdary əser etpeıdi». Əl-Kındıdiń paıymdaýynsha: «Aqıhat Bir jəne Birlikte, ol (Haq) sol qozǵalystyń ózine jan bitirgen kúsh». О́ıtkeni: «Ol (Haqtyń qalaýyndaǵy) qozǵalystyń, ýaqyttyń jəne məńgiliktiń birligimen tikeleı baılanysty».
Abaı ol Birliktiń mənisine: «Biz Alla Taǵala (Haq) «bir» deımiz, «bar» deımiz, ol «bir» demeklik te – aqylymyzǵa uǵymnyń bir tııanaǵy úshin aıtylǵan sóz. Bolmasa, ol «bir demeklik te Alla Taǵalaǵa (Haqqa) laıyqty kelmeıdi» dep túsinik beredi.
Túsinik bere otyryp kóshpeli órkenıettiń erkin oıly jurtyna «tııanaq uǵym» retinde Jaratqannyń sıfattaryna toqtalyp, sol sıfattarynyń qudiretin taratady. Dúnıe sanaty, ıaǵnı əlmısaq, sol alǵashqy qoǵalystan bastap esepteledi.
«Ýaqyt, dene jəne qozǵalys bir-birinen buryn ne keıin paıda bolmaıdy. Sebebi: qozǵalyssyz – ýaqyt bastalmaıdy. Al denesiz – qozǵalys joq. Úsheýi birigip əreketke kelgende ǵana ýaqyt bastalady».
Munyń syryn Abaı: «Belgili, Qudaı Taǵala eshbir nərseni hıkmetsiz jaratpady, eshbir nərseni hıkmetsiz taklıf (buıyrtpady, istetpedi) qylmady. Bəriniń hıkmeti bar, bəriniń sebebi bar», «Onyń barlyqqa keltirmegi – qudiretine ǵana bir sharq» (kepil, sebep)» dep jetkizedi.
Mundaǵy: «hıkmetsiz jaratpady», «taklıf etpedi», «dúnıege keltirmegi» degen tirkesterdiń maǵynasy osy «qozǵalys». Sóz be sóz qaıtalanbaǵanymen de, bul sózderdiń sınonım, ıaǵnı maǵynalas uǵymdar ekeni óz-ózinen túsinikti. Al Shəkárim qajy:
«Jaralys basy – qozǵalys...
...Əlemdi sol Mən jaratqan», – dep naqtylap təfsirleıdi.
Mine, osydan baryp, dúnıeaýı túsinikterdiń tııanaǵy, «Nelikten» degen muqym oıdyń tuńǵıyǵy – dúnıeniń sońy, ıaǵnı zaman aqyr týraly qaǵıdattyq tujyrym týyndaıdy. Ne məńgilik, ne ótpeli? Nege məńgilik, nege ótpeli? Ýaqyt ótpeli. О́ıtkeni onyń basy bar. Bastalǵan nərseniń aıaǵy da bolýǵa tıisti. Al «məńgiliktiń» nege sońy joq. Muny Ál-Kındı:
«Ýaqyt tolqyny məselesine kelsek, məńgilikten (lı-haýıaatıhı) «buryn» keletin eshbir nərse joq; məńgilik – basqa bir nərse arqyly tirshilik etetin nərse emes; məńgiliktiń sebebi joq (`ıllə); məńgiliktiń mahaly da, predıkaty da, dənekeri de sebebi de (səbəb) joq», dep taýhıdtaıdy.
О́ıtkeni Məńgilik – Haqtyń ózi jəne Haqtyń Qalaýy. Aqıhat Bir jəne Məńgilik. Al, onyń qalaýy arqyly jaratylǵan «əlem deneden turatyndyqtan da, onyń bastaýy men sońy bar». Iаǵnı:
«Dene – tek pen túrge bólinetindikten de, al məńgiliktiń tegi bolmaıtyndyqtan da, dene – məńgilik emes (fə-l jırm əl-əzəlı)».
Abaıdyń:
«Meken bergen, halyq qylǵan
ol – Lə-məkən (Haqtyń belgisiz mekeni),
Túp ıesin kóksemeı bola ma eken?
Jəne oǵan qaıtpaqsyń, ony oılamaı,
О́zge maqsat aqylǵa tola ma eken?
Kim júrer tirshilikke kóńil bermeı,
Baqı (Məńgilik) qoımas fənıdiń
(Jalǵannyń) minin kórmeı.
Mini qaıda ekenin bile almassyń,
Tereń oıdyń telmirip sońyna ermeı», – degen óleń joldaryndaǵy Baqı men Fánıdiń salystyrýynda sondaı ótpeli kóńil aýany bar.
Munyń maǵynasyn Əl-Kındı aıtqan: «Əýelgi sebep – ərbir Aqıhattyń jəne «ərbir zattyń tirshiligi men turaqtylyǵynyń» ǵana sebebi ǵana emes, ol sondaı-aq, «ýaqyttyń da» sebebi. Bul ózimen birge sezimdik əlemniń sońy bar ekenin de dəleldeıdi», degenge saıady.
Sezimdik əlemniń sońy – ólim. Tən men Janyń qosylyp, ajyrasýy.
Mine, Sharıǵat – degenimiz osy «sezimdik əlemdi» tanýdan bastalyp, ajyratylady, ıaǵnı tanýdan bastalyp, onyń ajyraýynan baryp din paıda bolyp, ózara bólinedi. Al, sol ajyratylǵan tanymnyń túp tamyr taraýy:
«Kóp kitap keldi Alladan, onyń tórti,
Allany tanytýǵa sóz aıyrylmas», – dep Abaı aıtqan qasıetti tórt kitap.
Qasıetti tórt kitaptyń tórteýi de: Táýrat ta, Injil de, Zəbýr de, Quran Kárim de, tipti Təńir men Put tanymy da – Haqty – Əýelgi Aqıhatty, Bir men Birlikti, Qalaý men qozǵalysty, dúnıeniń bastalýy men onyń sońy barlyǵyn moıyndaıdy. Onsyz – Bastaý joq. Bastaý joq bolǵandyqtan da, mynaý on segiz myń ǵalam da joq.
Bastaýsyz – ol Keńistiksiz, Ýaqytsyz, Qozǵalyssyz, Túısiksiz meńireý, mylqaý tylsym. Tipti ony óli, mylqaý deý úshin de ol – əýeli bar bolýy kerek qoı. Abaıdyń: «Múhmın bolsań Haqpen talaspa», óıtkeni: «Hahıhat ta, dindaǵy tereńinde» deıtini sondyqtan.
Osydan keıin baryp qandaı tanymdyq taqyryp bolsa da osy tórteýin təmsil ete otyryp baqastyqty bastap, til bezeýge bolady. О́ıtkeni Aqıhat bar, Sebep bar, Jeleý bar. Al Aqıhatqa jetýdiń joly toqsan taraý. Haqqa jetýdiń jolyn, ıaǵnı Sharıǵattyń jolyn ər qaýym óziniń tarıqatyna oraı taýhıdtap, tarqatady. Ol taýhıdqa Abaıdyń «oılanyp baryp ılanǵanyn» joǵaryda keltirilgen dəıekter men dəlelder, paıymdaýlar rastaıdy jəne jaı pikir qosý emes, taýhıd deńgeıindegi tujyrymdar jasaıdy.
Al ondaı tanymdyq taýhıdtiń joly óte aýyr əri kúrdeli. Haqqa týra bastaıtyn joldy anyqtaý barysynda adamzattyń tarıhı mańdaıyna bitken barlyq əýlıeler men has ál-hass paıǵambarlar, hakimder men danalar sanasyn saýyp, sabyryn sýaldyrǵan. Əlmısaqtan, ıaǵnı ýaqyt bastalǵannan beri jıyrma tórt myń paıǵambar kelip, otyz tórt myń has deńgeıli saqaba ótipti. Solardyń taýhıdterinen ótken tanymnyń tııanaǵy qasıetti tórt kitapqa kelip tujyrymdaldy. Sonyń ishinde, Abaıdyń dili men dini Quranǵa uıydy. Ol – bar bolmysymen: mynaý dúnıeniń túp tamyry – Haq, ol – Bir jəne Birlikte, jaratylystyń túp sebebi – qozǵalys, dúnıeniń bastalýy – baqılyq, aıaqtalýy – fánı – degenge «bosanbas býynmen, aınymas kóńilmen, berik júrekpen» senip, ımanyn uıytty.
Mine, bul ıman onyń dúnıeni qabyldaý jəne oılaý júıesiniń uıytqysyna aınaldy. Haqty týra taný – tek Ál-Kaıym paıǵambarǵa ǵana buıyrylǵan, dúnıeniń syryn bilý de sol Ál-Kaıym paıǵambardyń peshenesine ǵana jazylǵan. Al Ál-Kaıym paıǵambardyń jumbaǵy mahshar kúni ǵana ashylmaq. Oǵan deıingi tanym tarıqaty – paıǵambarlar men has al-hass deńgeıindegi Haqtyń elshilerine tıesili.
Al Haqty bir dep tanyǵan paıǵambarlardyń ózi Haqty tanýdy tórt taraý jolmen túsindiredi. Abaı, «din ıesi» atanǵan óziniń əkesi Qunanbaı: «Eki dúnıeniń tutqasy – Sharıǵat», dep «tııanaqtap túsindirgen» Birdiń, Rastyń sharıǵat jolyn ustandy. Ol ustanymnyń basty sharty: «Alla Taǵalany tanymaqtyq, ózin tanymaqtyq, dúnıeni tanymaqtyq, óz adamdyǵyn buzbaı ǵana «jəlb-ı mənfə‘ət dəf‘-ı mýzərrətlərdi» aıyrmaqtyq (zııanynan qaýiptenip, paıdasynan bas tartpaq)».
Abaıdyń mundaı pikirge kelýi tek əke kórsetken ýaǵyzdyq-tərbıelik jolmen ǵana kelgen joq. Ol: «Tórt kitaptyń tórteýi de Allany tanytady deý – musylmandyq tanym (Basqa dinder, shynynda, Muhammed s.ǵ.s. paıǵambardy tanymaǵan). О́leńinde úsh súıý (ımanı gúl) týraly kúrdeli uǵymdardy saralap, ózi ustanatyn jaıdy baıandap ótedi», dep M.Əýezov aıtqandaı, saralap baryp sanasyna sińirdi.
Tursyn JURTBAI,
jazýshy-ǵalym
