Alaıaqtar alshańdaı bere me?

Mamandar halyqpen aqpa­rat­tyq-túsindirý jumystaryn júrgizýdiń arqasynda alaıaqtyqty 13,8 paıyzǵa azaıttyq degenimen, jyldyń alǵashqy jartysynda 400 bolsa, jyldyń aıaǵynda 800 bolýy múmkin ǵoı, bul byltyrǵydan artyq bolyp ketedi emes pe desek, krımınaldyq polısııa byltyrǵy jartyjyldyqta alaıaqtyqtyń sany 464 bolǵanyn aıtady.

Qalaı desek te, alaıaqtyq azaıar emes. Onyń qurbany bola­tyn­dar­dyń kóbi oblys ortalyǵynyń tur­ǵyn­dary. О́ıtkeni bular ınternet arqyly saýdany kóbirek jasaıdy. Bir qyzyǵy, buryn alaıaqtyqqa jasy úlken, qart adamdar ushy­ra­sa, qazir qylmystyń úlken úlesi 40 pen 60 jas arasyndaǵy adam­dar­ǵa aýysypty. Al alaıaqtyq jasaı­tyndardyń negizgi úlesi 20 men 35 jas aralyǵyndaǵy jas­tar kórinedi. Bıyl olardyń 32-si us­ta­lyp,­ jaýapqa tartylyp úlger­di, al byltyr barlyǵy 22 alaıaq us­tal­ǵan kórinedi.

Bıylǵy qańtar aıynda oblys­ ortalyǵynda «CyberPol» atty polı­sııa qyzmetkerleriniń toby qury­lyp, olar tek ınternet alaıaq­tyqpen kúresýge mamandanýda. Jarty jylda ǵana olar «Krysha.kz» saıty boıynsha páterlerdi jalǵan jalǵa berý alaıaqtyǵyn 14 ret jasa­ǵan­ temir­­taýlyq 32 jastaǵy tur­ǵyn­dy, Petropavldyń ózinen «Ins­ta­gram» áleýmettik jelisinde 10 ret­ ótirik taýarlar satqan 20 ja­sar turǵyndy, «Jol-kólik oqıǵasy» degen jalǵan aqparat arqyly 10 ret turǵyndardy aldap, aqshasyn qaqqan 31 jas­ta­ǵy pavlodarlyqty jáne t.b. us­tap, isterin sotqa jetkizgen. Osy «jol-kólik oqıǵasy» dep atal­ǵan alaıaqtyqty qoldanǵan Petro­pavldyń 19 jastaǵy turǵyny jal­ǵyz turatyn 56 jastaǵy áıel adam­dy aldap, onyń 16,5 mln teńge qarajatyn qaqshyp ketken. Oqıǵa bylaı bolady. Túski tamaq­qa kelgen áıeldiń úıindegi tele­fonǵa «jany qysylyp», jylam­syraǵan áıel daýysy bólek tura­tyn qyzynyń apatqa ushyrap, mashı­nasymen bir qyzdy soǵyp jáne ózi de japa shekkenin aıtady. Qylmystyq is qozǵamaý úshin japa shekken qyzǵa jasalatyn otanyń qunyn jedel tóleý kerek ekenin eskertedi. Sonymen birge qyzymen 5 mınýttan keıin qosatynyn aıtady. Mundaıda jan qala ma, esi shyǵyp ketken áıel qyzynyń qaltafonyna qońy­raý soǵýdy da oılamaıdy. Bes mınýtqa jetpeıtin ýaqytta soǵylǵan qońyraýdan bir áıelder men erkekterdiń abyr-sabyr daýystary estiledi jáne qyzynyń daýsyna uqsaıtyn bir daýys: «Mama-mama, ıa v bolnıse» dep yshqynady. Ári qaraı asyqqan bir erkek telefon qulaǵyn alyp, qazir bir jigit kelip, aqshany alatynyn aıtyp, baılanysty short úzedi. Esi ábden shyqqan áıel úıindegi barlyq aqshasyn jıyp, uzamaı kelgen beıtanys jigittiń qolyna bárin ustatyp qoıa bergen... Arada shamaly ýaqyt ótken soń qyzy óziniń úıinen jaıbaraqat habarlasyp, jaı suraıdy. Sonda ǵana aldanǵanyn bilgen áıel janushyryp polısııaǵa jetedi. Polısııa alaıaqty izin sýytpaı ustaǵanda, onyń úıinen 9,8 mln teńge alynǵan. Qalǵanyn alaıaq tanystarynyń shottaryna aýdaryp úlgergen eken.

Al halyq kópten beri qulaq­tan­ǵan «bank qyzmetkeri» bolyp jalǵan qońyraý soǵýshylar qazir ózderiniń «sheberlikterin» art­tyra túsken. Olar qazir jábir­le­nýshini «Anıdesk», «Taı­m­fıýer», «Rýdesk» jáne t.b. baǵ­dar­lamalardy júkteýge kón­di­redi eken, sosyn osy baǵ­dar­­lamalardyń kómegimen óz qurbanynyń mobıldi quryl­ǵy­syna qashyqtan qol jetkize al­a­dy. Ondaıdyń bir mysalyna oblys ortalyǵynyń 52 jastaǵy bir turǵynynyń basynan ótken jaıdy aıtýǵa bolady. Oǵan da qyl­mysker tús kezinde qońyraý shalyp, ózin banktiń qaýipsizdik qyz­metiniń mamanymyn dep tanys­tyrǵan, sosyn bir alaıaqtar onyń atyna bankte shot ashqanyn aıtqan. Sodan keıin ol uıaly tele­fon­ǵa qarjylyq «vırýsty joıýǵa arnalǵan» qosymshany ornatýdy «janashyrlyqpen» bildirip jáne sol arqyly nesıelerdi joıý­dy usynǵan. Belgisiz er adam­nyń barlyq nusqaýyn oryn­da­ǵan­nan­ keıin jábirlenýshi óziniń esep­­shotynan 830 000 teńgesi qoldy bolǵanyn kóredi...

Internet alaıaqtyqtyń ta­ǵy­ bir keńinen tarap kele jat­qan túri – jábirlenýshini «Kú­mán­di qarjylyq jobalarǵa qatys­ty­rý». Mundaıda alaıaqtar tanymal áleýmettik jelilerde (Ins­ta­gram) jáne beınehos­tıngterde (YouTube) jarnama ornalas­ty­ryp, óz qurbandaryn qo­laıly, paıdaly jaǵdaılarmen qyzyq­ty­rady. Respýblıkanyń árbir tur­ǵynyna dıvıdendter tóleı­tin­digi týraly aqparattar jarııa­laı­­dy, tanymal adamdarmen beı­ne­­kórinister jarııalap, sol arqyly óz aqparatynyń senimin art­tyrady.

Oblys ortalyǵynyń 42 jas­ta­ǵy turǵyny osyndaı­ áre­ket­ke­ tap bolady. Ol áleýmettik jeli­de­gi jarnamanyń ótirigine aldanyp, silteme boıynsha ótken. Biraz ýaqyttan keıin oǵan belgisiz adam qońyraý shalyp, olardyń mámi­le­ler jasap jatqanyn aıtyp, qosym­sha aqsha tabýdy usynǵan. Basyn­da kirgen soń úmittengen jábir­lenýshi bul usynysqa qyzy­ǵý­­shylyq tanytqan. Ári qaraı jábi­r­lenýshige jumys sharttary túsindirilip, aqsha salý jáne bırjalyq platformada saýda-sattyqqa qatysýǵa aqsha aýdart­qan. Shamamen bir apta «ju­mys istegennen» keıin jas jigit eshqandaı tabys tappaǵan, keri­sin­she 2 200 000 teńge somasynda aqsha­synan aıyrylǵan.