Tarqatyp aıtar bolsa, jańadan qabyldanǵan zań boıynsha bala kútimine baılanysty járdemaqy endi bala 1,5 jasqa tolǵansha tólenedi. Sonymen qatar bala týǵanda birjolǵy járdemaqy taǵaıyndaldy. Ol birinshi, ekinshi jáne úshinshi bala týǵanda 38 AEK (120 840 teńge) bolady. Tórtinshi balaǵa 63 AEK-ten (200 340 teńge) joǵary járdemaqy alady. Bul kórsetkish 2022 jylmen salystyrǵanda 4 446 teńgege jáne 7 371 teńgege artqan.
Balasyn bosanǵanǵa deıin jumys istegen áıelderdiń járdemaqysy keıingi eki jyldaǵy tabysyna qaraı esepteledi. Bul úshin keıingi eki jyldaǵy jalpy tabysty 24-ke bólip, shyqqan sandy 0,4-ke kóbeıtý kerek. Keıin zeınetaqy jarnasy retinde 10 paıyzyn alyp tastaıdy. Mysaly, áıel adamnyń keıingi eki jyldaǵy jalpy tabysy 4 mln 800 myń teńge boldy delik. Bul – áıeldiń aılyq jalaqysy 200 myń teńge bolǵan jaǵdaıdaǵy tabysy. Sonda joǵaryda keltirgen formýlaǵa salsaq, osyndaı tabysy bar bosanǵan áıeldiń járdemaqysy 72 myń teńge bolady (4 800 000\24)h0,4–10%=72 000).
Osyndaı ıgilikterdiń birin kásippen aınalysatyn, ıaǵnı jeke tabys salyǵyn (JTS) aýdaryp júrgen áıelder de kórip júr. Aıyna shamamen 59 myń teńge kóleminde aqsha salý arqyly áıelderge mıllıon teńgemen dekrettik demalysqa shyǵýyna múmkindik bar. Engizilgen zań boıynsha shilde aıynan bastap zeınetaqy, áleýmettik aýdarymdar, jeke tabys salyǵy tólemderi birden tólenedi.
Shilde aıyna deıin áıelder jalaqysy 490 myń teńge bolsa, zeınetaqyǵa – 7 myń, áleýmettik aýdarymdarǵa – 17 150, áleýmettik saqtandyrýǵa – 4 900, JTS-ǵa 7 350 teńge tólegen bolatyn. Shilde aıynan keıin eń kóp jalaqy 490 myń teńge dep eseptesek, zeınetaqyǵa 49 myń teńge aýdarady, qalǵan aýdarymdar burynǵy mejede qalady. Al az jalaqy 300 myń teńge dep alsaq, zeınetaqyǵa – 30 myń, áleýmettik aýdarymdarǵa – 10 500, áleýmettik saqtandyrýǵa – 4 900, JTS-ǵa 4 500 teńge tóleıdi.
Osy oraıda dekrettik tólemdi egov.kz formýlasy arqyly esepteýge bolatynyn aıta ketý kerek. Aldymen bolashaq ananyń ortasha aılyq tabysy 7 eń tómengi jalaqy kóleminen asatyn-aspaıtynyn anyqtap alý kerek. 2023 jyly ETJ kólemi 70 myń teńgege jetti. Iаǵnı áıeldiń jalaqysy 490 myń teńgeden aspasa, aılyq tabysyn eńbekke jaramsyz bolǵan kúnderiniń koeffısıentine kóbeıtip, 10 paıyzdy (zeınetaqy jarnasy) alyp tastaımyz. Eńbekke jaramsyzdyq koeffısıentin anyqtaý úshin dekrettik demalys kúnderin 30-ǵa bóledi. 126 kún dekrettik demalys alsa, onda koeffısıent 4,2-ge teń. Mysaly, bolashaq ana aı saıyn 300 myń teńge jalaqy alyp keldi delik. Onda ol dekretke 1 mln 134 myń teńgemen shyǵa alady (300 000x4,2) –10%=1 134 000). Al ortasha aılyq tabys 490 myń teńgeden assa, tek 7 eń tómengi jalaqy esepke alynady.
2023 jyldyń 1 qańtarynan bastap maksımaldy dekrettik tólem kólemi 1 852 200 teńge bolady. Al respýblıka qazynasynan bala týǵanda beriletin birjolǵy járdemaqy úshin 66 mlrd, 1,5 jasqa deıingi bala kútimine tólenetin járdemaqyǵa 44 mlrd teńge bólindi.
Osyndaı múmkindikterdi paıdalanyp, dekrettik demalysqa 2,7 mln teńgemen shyqqan jas ana – Juldyz Tilekqyzy.
– Men dekretke mıllıonmen shyǵýǵa bolatynyn Instagram jelisindegi «Dauletten» paraqshasynan bilgen edim. Sosyn «Dekretke mıllıonmen» kýrsynan óttim. О́zimniń jeke kásibim bar, sondyqtan júktilik bolmaı turyp turaqty túrde, 24 aı aqsha sala bastadym. Biraq esepke 12 aı ǵana alynady, – deıdi ol.
Jalpy, bul rette elimizde Dauletten qarjylyq saýat uıymy sekildi jas analarǵa dekretke mıllıonmen shyǵýdyń qyr-syryn úıretetin kýrstar jetkilikti ekenin aıta ketken jón.
Al eki balanyń anasy Karına Baıazıtqyzy dekretke mıllıonmen shyǵa almaı qalypty. Onyń sebebin bylaı túsindirdi:
– Men birinshi balamdy dúnıege ákelgen kezde dekrettik demalysty 2021 jyly, al ekinshi qyzymda 2023 jyly alǵan bolatynmyn. Dekretke mıllıonmen shyǵýdy kesh estidim, sol sebepti áreket jasamadym. Dekrettik járdemaqynyń úsh túrin de aldym. Men – jas muǵalimmin, sondyqtan dekrettik járdemaqy 360 000 teńge kóleminde boldy. Dekrettik qujattardy jınastyrýda eshqandaı qıyndyqtar bolmady, – deıdi.
Arýjan TALAPQYZY,
M.О́temisov atyndaǵy Batys Qazaqstan
ýnıversıtetiniń 4-kýrs stýdenti
