Transulttyq dálizdiń áleýeti qandaı?

Sondaı-aq Kaspıı teńiziniń arǵy betindegi taǵy bir baýyrlas el – Ázerbaıjan. 2022 jyly Qazaqstan men Ázerbaıjan arasyndaǵy temirjol kóligimen tasymaldyń jalpy kólemi burnaǵy jylmen salystyrǵanda 4 esege ósip, 3 mln tonnadan asypty. Ási­rese astyq, taý-ken metal­lýr­gııa ónimderin ta­sy­maldaýda ósim baıqaldy. Eń jo­ǵa­r­ǵy ósim – Qazaq elinen, onyń ishinde Ázerbaıjan arqyly eksport 7 ese artyp, 2,7 mln tonnany qurady. Al bıyl birinshi toqsanda da elder arasyndaǵy ta­sy­mal oń serpin kórsetip, ótken jyldyń sáı­kes kezeńimen salys­tyr­ǵanda 40 pa­ıyz­dan asa ulǵaıǵan.

THKB qatysýshylary arasyn­daǵy operasııalardy sınhrondaý maqsatynda Ázerbaıjan tarapymen birlesip qozǵalysty josparlaý jáne úılestirý úshin vırtýaldy dıspetcherlik ortalyq quryldy. Bul vırtýaldy dıspetcherlik júkterdiń qozǵalysy týraly elaralyq aqparat almasýdy jaqsartýǵa múmkindik beredi. Jalpy, eki tarap THKB dá­lizin yntalandyrý boıynsha bel­sendi jumys júrgizip jatyr. «QTJ» UK» AQ úshin Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵdarynyń áleýetin ashý – damýdyń basty vektorlarynyń biri.

 Aqtaýdy Qytaı da aınalshyqtap júr

Qytaıdyń Lıanıýngan qalasy­nan arnaıy delegasııa Aqtaý te­ńiz portyna keldi. «Aqtaý teńiz por­ty» AEA aýmaǵynda «Aqtaý qalasyndaǵy Eýrazııalyq jetkizý tizbegi bazasynyń» qurylysyn iske qosý is-sharasy qarsańynda kelgen qonaqtar portty qalanyń múmkindikterimen tanysty. Kórshi eldiń resmı delegasııasyn «ATSP» UK» AQ Basqarma tóraǵasy Abaı Túrikpenbaev qarsy alyp, porttyń ınfraqurylymymen tanysý barysynda qonaqtarǵa teńiz aılaǵynyń aǵym­daǵy jáne bolashaqtaǵy múm­kindikteri týraly áńgimelep berdi.

Onda AEA aýmaǵynda shyǵys­taǵy áriptester iske asyratyn qu­­ras­tyrý jáne qaıta óńdeý ón­di­ris­­terin qurý múmkindigi bar ke­dendik logıstıkalyq qoıma salýdy kózdeıtin joba sóz boldy. Investorlar atap ótkendeı, joba Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵyty boıyndaǵy saýdany damytý múddesi úshin logıstıkalyq ınfraqurylym men qyzmetterdiń sapasyn arttyrýǵa múmkindik beredi. Al salada bilikti kadrlardy qalyp­tas­tyrý úshin joba sheńberinde jer­gilikti kásiptik-tehnıkalyq oqý oryn­darymen seriktestikte kásip­tik oqytý baǵdarlamasy daıyn­dalyp, engiziledi. Kem degende 120 jas maman logıstıkalyq jáne je­ńil ónerkásipte jumys isteý úshin qa­jetti negizgi bilim men daǵdy­lar­dy alady.

Taıaýda Qazaq eli men Qytaı arasynda Transkaspıı halyq­aralyq kólik baǵytyn damytý joldary talqylandy. Atalǵan másele Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstri Marat Qarabaev pen Qytaıdyń bizdiń eldegi elshisi Chjan Sıaomen kezdesýinde kóte­ril­di. Kezdesý barysynda eki­jaqty saýda-ekonomıkalyq árip­tes­tiktiń perspektıvasy sóz bolyp, oryn alatyn árbir jaǵdaı jan-jaqty pysyqtalǵan. Atap aıtqanda, kezdesýde kólik-tranzıt, azamattyq av­ıasııa jáne ónerkásip sala­la­ryn­daǵy yntymaqtastyqty arttyrý máseleleri qaraldy. Onyń ishinde jańa ındýstrııalyq óndiris oryndaryn qurý bar.

Kezdesý barysynda ótken jyly Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy eksporttyq-ımporttyq jáne tran­zıt­tik júk tasymaldarynyń jalpy kólemi 3 mln tonnaǵa artqany erekshe atap ótildi. M.Qarabaev aıtyp ótkendeı, jyl saıyn eki el arasynda júkti kólikpen tasymaldaýǵa qatysty 50 myńnan asa kólemde qaǵazdaǵy ruqsat blankilerimen almasý júredi eken. Osyǵan oraı, «Ruq­sat qujattarymen almasý pro­sesin jeńildetýge jáne mem­le­ket­terimizdiń avtotasymal­daý­­­shylaryna qolaıly jaǵ­daı ja­ratý úshin olardy sıfrlandyrýdy usynamyz», dedi Marat Kárimjanuly.

Buǵan qosa IIDM basshysy tu­raq­ty avıareısti ulǵaıtý boıyn­sha jumysty jalǵastyrýǵa daıyn ekenin aıtty. Onyń sózine qa­ra­saq, bıylǵy kóktem-jaz aılary ara­lyǵynda aptasyna 24 reıske deıin iske asyrý kózdelip otyrǵan kóri­ne­di.

Buıyrtsa 17 sáýirge deıin «Mem­saraptama» RMK-ǵa Qazaqstan-Qy­taı shekarasyndaǵy Semeı-Aq­toǵaı temirjol ýchaskesine shy­ǵatyn úshin­shi shekaralyq temir­jol ótke­li­niń qurylys joba­synyń teh­nı­kalyq-ekonomıkalyq negiz­demesi usy­nylady. «Mem­saraptama» RMK ony kezeń-kezeńimen zerde­leýdi bastaıdy. Buǵan deıin úshinshi shekara ótkeli men Baqty-Aıagóz te­mir­­­jol jelisiniń qurylysy júr­giziletin Abaı aýdany 2022 jyl­dyń 8 maýsymyna deıin Shyǵys Qazaqstan oblysynyń quramynda bolǵan. Semeı qalasynyń júk ta­sy­maly bóliminiń málimeti bo­ıynsha, 2017 jyldyń 22 naýryzynda Shyǵys Qazaqstan oblysynyń ákimdigi men QHR ShUAR Tarbaǵataı aýdany arasynda «QHR SÝAR» avtojolynyń qurylysy boıynsha aldyn ala zertteýler júrgizý týraly memorandýmǵa qol qoıylǵan. Onyń qatarynda temirjoldyń Baqty – Aıagóz, Qaramaı – Tacheń – Aıagóz telimderi de bar. Búginde bul jumystar tolyq atqarylyp boldy.

Elimizdiń Indýstrııa jáne ın­fra­qurylymdyq damý mınıstr­ligi habarlaǵandaı, Qytaımen shekaradaǵy úshinshi «Baqty» ótkizý pýnktiniń ashylýymen Baqty – Aıagóz jańa temirjol jelisin salý jobasyn iske asyryp, shekaralyq temirjol vokzaldary men júk túsirý alańdaryn salý qajet. Sóıtip, Qazaq­stan men Qytaı arasyndaǵy temirjol pýnktiniń ótkizý qabiletin jylyna 20 mln tonnaǵa deıin ulǵaıtý lázim.

Baqty – Aıagóz ýchaskesiniń uzyn­dyǵy 270 shaqyrymdy qurasa, jobanyń smetalyq quny 321 mlrd teńge bolady eken. Tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemeni Kólik jáne kommýnıkasııalar akademııasy ázirlegen. Jobany iske asyrý kelesi jyly bastalyp, odan keıingi jyly tolyq aıaqtalýǵa tıis.

QHR-men shekarada Dostyq jáne Altynkól stansalary arqyly eksporttyq-ımporttyq tasymal­dar­daǵy júk tasymaldaý kólemi jyl saıyn artyp keledi. 2021 jyly olar arqyly 20,2 mln tonna júk tasymaldanǵan. Al byltyr bizdiń el men Qytaı arasyndaǵy júk tasymaldaý kólemi 20,22 mln tonnany qurady. Bul ótken jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 15 paıyzǵa artyq. Bıylǵy eki aıdyń qorytyndysy boıynsha júk tasymalynyń kólemi 4 mln ton­na­dan asty. Bul ótken jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 31 paıyzǵa artyq bolyp tur.

«Jobadan úlken úmit kútemiz. Munda birqatar ınfraqurylymdyq jobany júzege asyrý josparlanyp, Qytaımen júk tasymaldaý kólemi artady. Temirjol jelisiniń, úshinshi shekara ótkeliniń salynýy jaqyn mańdaǵy qazaq eldi mekenderine oń áserin tıgizedi, óıtkeni qosymsha jumys oryndary ashylady», dedi Semeı júk tasymaly bólimi dırek­torynyń mindetin atqarýshy Almas Seısemqanov.

Semeı qalalyq júk tasymaly bóliminiń málimetinshe, jobanyń tehnıkalyq-ekonomıkalyq negiz­demesi aıasynda shekaralyq beket­ter­degi kedendik, shekaralyq jáne sanıtarlyq qyzmet kórsetý nysandary qamtamasyz etiledi. Jo­balaýshyǵa usynylǵan 10 pýnkt­te qajetti nysandar men ınfraqu­ry­lymdar sany týraly aqparat berildi. Bul – Aıagóz-2, Shyńqoja, Aı, Taskesken, Tekebulaq, nómir 139, Úrjar, Maqanshy, №240 jáne Baqty stansasy.

 Irak ta alys emes

Irakta Development Road jobasyn iske asyrý barysy maquldandy. Bul – Basra qalasy men Iraktyń ońtústiginde salynyp jatqan Grand-Fao teńiz portyn Túrkııa shekarasymen baılanystyratyn temirjol men avtojol qurylysy. Muny keleshekte Túrkııanyń Mersın Jerorta teńizi portyna shyǵatyn qaqpa dese bolady. Sondyqtan bul jobany bizdiń el nazarda ustaǵany abzal.

Atalǵan joba Túrkııa bıligimen tolyq kelisilgen. Grand-Fao portynan Túrkııa shekarasyna deıin­gi elektrlendirilgen temirjol qury­ly­synyń quny 18 mlrd eýrodan asady dep kútilýde. Oǵan qosa qury­lysty 2038 jylǵa deıin aıaqtaý kózdelip otyr.

Irak aýmaǵynda tartylatyn te­mir­joldyń uzyndyǵy 1 200 sha­qy­rymdy quramaq. Bul Basra qala­synan ózge Ed Dıvanııý, An Nadjaf, Kerbelý men Mosýldy basyp ótedi. Al Grand Fao porty Basra qalasynyń ońtústiginde 100 shaqyrym jerde salynyp jatyr. Jobanyń alǵashqy kezeńi 2025 jyly aıaqtalyp, sonyń nátı­jesinde port arqyly jylyna 3 mln konteıner jóneltiledi. 2,5 mlrd eýro bolatyn birinshi kezeńniń kelisimsharty koreıalyq Daewoo Engineering&Construction kompanııasymen jasalǵan. Kelesi kezeńde júzge jýyq aılaq salý qarastyrylyp otyr.

 Júk tasymaly ulǵaıa tústi

Elimizdiń tranzıttik áleýetin arttyratyn kompanııa negizinen «Qazaqstan temir joly» AQ ekeni málim. Atalǵan kompanııa qajetti barlyq sharany birden eńserip ketpese de, elge kerekti ár isti kezeń-kezeńimen júzege asyryp, kúndelikti isin de aqsatpaı otyr. Máselen, osy jyldyń alǵashqy toqsanynda Qazaqstan temir joly arqyly 61,5 mln tonnadan asa júk tasymaldanǵan. Sonyń 39,3 mln tonnasy elimizdiń ishinde tasymaldansa, 22,2 mln tonnasy eksportqa shyǵarylǵan.

Sondaı-aq tarıftik júk aınalymy ótken jyldyń esepti merzimimen salystyrǵanda 7 paıyzǵa artyp, 64,4 mlrd tonna-km quraǵany belgili bolyp otyr. Budan bizdiń el arqyly ótetin tranzıttik júk tasymalynyń da jyldan-jylǵa qarqyn alyp kele jatqany baıqalady. Bul baǵyttaǵy ósim alǵashqy úsh aıda 34,3 paıyzdy qurady. Sala mamandary oǵan logıstıkany ózgertý jáne tasymal qashyqtyǵyn arttyrý arqyly qoljetkizilip otyrǵanyn aıtady.

«Qazaqstan temir joly» ulttyq kompanııasy ádettegideı, áleýmettik mańyzǵa ıe júkter bolyp sanalatyn kómir men astyq tasymalyn erekshe baqylaýda ustap otyr. Bıylǵy qańtar-naýryz aralyǵynda te­mir­jol kóligine 28,5 mln tonna tas kómir tıelip, sonyń 20,3 mln tonnasy qazaqstandyq tutynýshylarǵa jetkizilgen. Al 8,2 mln tonna qatty otyn syrtqy elderdiń suranysyn qa­naǵattandyrý maqsatynda eks­port­talǵan. Qazaqstan temir jolynda kómir razezderin vagondarmen qamtamasyz etý, olardy ýaqytyly berý jáne kómir tıe­limin qamtamasyz etý boıynsha monıtorıngileý toptary men jedel shtabtar jumysy tıimdi uıym­das­tyrylyp, tabysty jumys istep jatyr.

Al áleýmettik júktiń kelesi túri astyq tıelimine kelsek, osy jyldyń alǵashqy toqsanynda 3 mln tonnaǵa jýyq astyq tıelip, bul ótken jyldyń kórsetkishinen 10,2 paıyzǵa joǵary shyqqan. Sonymen qatar tartylǵan astyq ónimderi tasymaly da 20,7 paıyzǵa artyp, 879 myń tonna shamasyn quraǵan. Atalǵan júk túrine qatysty eksporttyń da 39,3 paıyzǵa ósip, 665 myń tonna shamasyn tóńirektegeni belgili bolyp otyr.

Júk tasymalyn uıymdastyrýshy mamandar alǵa tartqan derekterdiń birqataryna kóz salyp kóreıik. Osy jyldyń birinshi toqsanynda hımııalyq tyńaıtqyshtardyń 12,8 paıyzǵa nemese 1,1 mln tonnaǵa, munaı júkteriniń 5 paıyzǵa nemese 4,5 mln tonnaǵa, al qurylys júkteriniń 15 paıyzǵa nemese 2,6 mln tonnaǵa óskenin kórsetip otyr. Al eksporttyq baǵytta tústi ken jáne kúkirt qyshqyly, munaı júkteri, hımııalyq tyńaıtqyshtar, qurylys júkteri tasymalynyń ulǵaıǵany baıqalady.

QTJ ınfraqurylymynyń osyndaı júktemesine qaramastan basym­dyq­qa ıe mindettemeler ýaqy­ty­ly oryndalyp otyrǵanyn osy kór­setkishter aıǵaqtaıdy. Demek, temirjolshylar úshin alǵashqy úsh aıdy tabysqa toly toqsan boldy dep qorytyndylaýǵa bolady.