Sala mamandary synapqa salǵyrt qaramaýdy qatty eskertedi. Zııany sol, adamnyń júıke talshyqtaryn tikeleı zaqymdaıdy eken. Munyń, ásirese áıelder men balalardyń densaýlyǵyna qaýpi asa zor. Balalardyń aqyl-oıyn tejeıtinin jáne aıtady.
– Qazaqstannyń Ulttyq gıdrometeorologııalyq qyzmeti 2019 jyly jáne odan keıingi jyldary da ózende synaptyń kóbeıip ketkenin resmı habarlady. Sýdy adam ishedi. Synap qazir adam shashy men ana sútiniń quramynda da bar ekenin anyqtadyq. Nuranyń sýymen turǵyndar jazda baý-baqshasyn sýǵarady, tórt túlik maly da sol sýdy ishedi. О́zennen balyq aýlap jeıtin jurt bar. Jelide de dabyl qaǵyp jatyrmyz. Úkimet bul máselege shyndap nazar aýdarýǵa tıis. Áıtpese, tek jergilikti bılik sheshe salatyn dúnıe emes ekenine kózimiz anyq jetip otyr, deıdi ekolog Dmıtrıı Kalmykov.
О́zen mańynda turatyn jurtshylyq bul máseleni ashyq aıtýdan sharshap, tipti bıliktiń qaıran qylarynan kúder úzgen. Jaǵdaıy kelgender bul mańnan kóship te jatyr. Mamandardyń málimetine súıensek, ózende eski kollektor bar kórinedi. Kollektor – kádimgi qajet sýdy qabyldap, syrtqa baǵyttaıtyn arnaıy qubyr. Kóp jyldar topyraq astynda sińip qalǵan synap osy kollektor arqyly ózenge quıylyp turǵan. Oblystyq Ekologııa departamenti Nura ózenindegi máseleni sheshý úshin kollektordy alyp tastaý kerek eken aıtady. Iаǵnı bul másele Úkimet deńgeıinde qaralý qajet degen toqtamda.
Iá, «Nuraǵa synap qaıdan keldi?» degen suraq zańdy. Keshe Keńes ókimeti kezinde Temirtaý qalasyndaǵy «Karbıd» hımııalyq zaýyty Nura ózenine tonnalap synap tógip, ony lastap tastaǵan-tyn. Sıntetıkalyq kaýchýk óndiretin bul zaýyt jumys istegen 47 jyl ishinde ózenge 1 500 tonnadan asa synap shógindisin qaldyrǵan. Synapty kaýchýk óndirisinde hımııalyq reaksııanyń katalızatory retinde paıdalanǵan. Ol kezde jurttyń densaýlyǵyn qadaǵalaǵan keńestik densaýlyq saqtaý mekemeleri mundaǵy eldiń amandyǵyn anyq «elemegen» eken.
Táýelsizdikke qol jetkizgennen keıin, Úkimet máselege mán beripti. Nura ózenin synaptan tazartý úshin halyqaralyq bankten 130 mln dollar qarajat alǵan. О́zendi ekologııalyq tazartý kezinde 3 mln tekshe metr qaldyq shyǵarylyp, arnaıy polıgonǵa kómilgen. Biraq nátıje joq.
2013-2014 jyldary jergilikti ekologter pragalyq «Arnıka» qoǵamdyq birlestigimen birigip, Nuranyń boıynda zertteý jumystaryn qaıta júrgizdi. Zertteý nátıjesi synaptan ózenniń jaǵasy ǵana tazarǵanyn, al sý túbine tazartý jumystary jasalmaǵanyn aıǵaqtady. Sarapshynyń aıtýynsha, ózen sýy men topyraǵynan alynǵan synamalardy Pragadaǵy hımııalyq tehnologııalar ınstıtýty taldaǵan. Zertteý nátıjesi ózen túbindegi qum men alty túrli topyraq synamasynan synaptyń joǵary mólsheri (10 mg/kg) anyqtalǵanyn kórsetken. Eń joǵary kórsetkish (177 mg/kg) zaýyttyń tómengi jaǵyndaǵy Qyzyl jartas mańynda tirkelgen. Osylaısha, ózenniń ón boıynda synap deńgeıi aıtarlyqtaı artyp otyr. Munyń kesiri, árıne, jergilikti halyqqa tıip otyr.
– Sý alsaq, odan qoımaljyń zat kóremiz keıde. Bizdi qoıshy, balalarymyz bar emes pe? Olardyń bolashaǵyna alańdaımyn. Týǵan jerden qonys aýdara salý ońaı sharýa emes, – deıdi aty-jónin atamaýdy suraǵan Tegisjol aýylynyń turǵyny.
Qazir Nuraǵa tonnalap synap tókken hımııalyq zaýyttyń ornynda Temirtaý metallýrgııalyq kombınaty jumys istep tur. Bul kombınat kollektordyń ornyna jańa tazartý qondyrǵysyn ornatýdy kózdeıdi. Alaıda resmı bılik kásiporynnyń qaldyq sýyn qaıda tógetini jóninde naqty ruqsat bermeı otyr.
О́zeni de, kezeńi de kirlegen jergilikti jurtshylyqtyń kóńili osylaısha kúpti...
Qasymhan ǴALYM,
«Egemen Qazaqstan»
