Hakim Abaıdyń danyshpandyq tulǵasy

Uly aqyn, ult poezııasynyń kemeń­geri, danyshpan Abaıdy taný, túsinip oqý – adamzat balasynyń qoly ońaılyqpen jete bermeıtin rýhanı bıiktikke alyp baratyn basqyshtyń bir baspaldaǵy. Memleket basshysy, Prezıdentimiz Q.Toqaev óziniń «Abaı jáne HHI ǵasyr­daǵy Qazaqstan» atty tarıhı máni zor maqa­la­synda bylaı dep atap kórsetti: «Aqyn el-jurtyn túrli ónerdi ıgerýge úgittedi. Sonyń bári ýaqyt talaby eke­nin ol anyq ańǵaryp, ultyna erterek ún qatty. Tipti qazir aıtyp júrgen ıntel­lek­týaldy ult qalyptastyrý ıdeıasy Abaıdan bastaý aldy deýge bolady. Uly oıshyl ár sózimen ulttyń óresin ósirýdi kózdedi.

Abaı qazaqtyń ár balasyn ultjandy azamat etip tárbıeleýge shaqyrdy. Onyń murasy – parasatty patrıotızmniń mek­te­bi, eldikti qadirleýdiń negizi. Son­dyq­tan azamattarymyzdyń kózi ashyq bolsyn desek, Abaıdy oqýdan, aqyn óleńin jattaýdan jalyqpaǵan jón.

Biz eldi, ultty Abaısha súıýdi úıre­nýi­miz­ kerek. Uly aqyn ultynyń kemshiligin qat­­ty synasa da, tek bir ǵana oıdy – qaza­­ǵyn, halqyn tórge jeteleýdi maqsat tut­ty».

HHI ǵasyrda azat el, táýelsiz memleket bolyp tarıh sahnasyna shyqqan qazaq hal­qy óz ultyn Abaısha súıip, óz halqyn tór­ge shyǵarýdyń jolynan jańylýǵa haqy joq.

Týǵan elimizdegi esik qaǵyp turǵan Abaı kúnine oraı aqyn jaıynda, sonyń ishin­de uly aqynnyń danyshpandyǵy jaıynda oı bólissek.

«Hakim» – arab tilinen engen sóz, «danyshpan», «dana adam», «ákim» degen uǵymdardy bildiredi. Sońǵy ýaqytta «hakim» úlgisin tipti sırek qoldanady desek te bolǵandaı, al endi «ákim» sanaǵa jaqyn, etene uǵym bolyp qaldy. Hakim degen sózdiń uǵymy, berer ǵıbadaty jaıyndaǵy jaýapty hakim, dana adam Abaı muralarynyń ózinen izdedik jáne az-kem taptyq ta. Hakim sózi alǵash Abaıdyń Jıyrma jetinshi qarasózinde kezdesedi, ıaǵnı «Sokrat hakimniń sózi» degen qosymsha túsinikpen berilgen. Abaı danyshpan Sokratty hakım dep baǵalaǵan jáne osy qarasózdiń tereń maǵynasyna úńilsek, Sokrat hakım men Arıstodım ekeýiniń arasyndaǵy dıalog arqyly aqyl oıdyń qýattylyǵy, aqyl-oıǵa ıe bolyp otyrǵan adamzat balasynyń artyqshylyǵyn dáripteıtin taǵylymdar jetkilikti.

Danyshpan Abaı óziniń asa kólemdi, ǵylym-bilim, ımanı uǵym, dinı tárbıe jónindegi tereń tolǵanystaryn, olardyń ózara sabaqtastyǵyn ensıklopedııalyq úlgide túsindirip beretin Otyz segizinshi qarasózinde hakim sózin áldeneshe ret qoldanǵan. Endigi rette osy qarasózde kezdesetin hakim sóziniń qyr-syryna aqyn óz muralaryna úńile otyryp oı júgirtsek. «Hakım, ǵalym – asylda bir sóz, biraq ǵarafta (arabsha – bilý, taný) basqalar dúr», dep bir túıse, taǵy birde «Árbir ǵalym – hakım emes, árbir hakım – ǵalym. ...Hakımderdiń ǵaqlııaty birlán jetse, ıman ıakını (shyn ıman) bolady», dep odan ári tereńdeı túsindiredi.

Kemeńger tulǵa hakimdik qasıetti jaq­sy­ adamnyń boıynan izdeıdi jáne ol tek sol jaqsy adamnyń boıynda ǵana bolady dep sıpattaıdy. Bul pikirin aqyn bylaı dep dáleldeıdi: «Belgili jáýanmárttilik (jaqsy adam) úsh haslat (paıda, sıpat) birlán bolar degen sıddyq (shyndyq), kárám (izgilik), ǵaqyl (danalyq)...

Bul aıtylmysh úsh hasláttiń ıele­ri­niń aldy – paıǵambarlar, onan soń – áýlıeler, onan soń – hakımder, eń aqyry – kámil musylmandar». Ańǵaryp qara­saq, jaqsy adamnyń boıynda adamzat balasynyń boıyndaǵy eń jaqsy qasıet­ter – shyndyqqa júginý, izgilikti bolý, dana­lyqqa jetý eken, sonymen qatar atal­ǵan jaqsy qasıetterdiń kimge tán eke­nin de sanamalap, ıaǵnı paıǵambarlar men áýlıelerde, hakimder men kámil musyl­m­andarǵa tán ekenin atap, aıǵaqtap kór­setedi.

Hakimder jaıly aıtylǵan kelesi bir pikiri de óte qundy, olaı deıtin sebe­bimiz hakimdik qasıettiń boıynda bilim, ǵylymǵa degen qulshynys, izdenistiń aıryqsha mol bolatynyn bylaı dep túsindiredi: «Bul hakımder uıqy, tynyshtyq, áýes-qyzyqtyń bárin qoıyp, adam balasyna paıdaly is shyǵarmaqlyǵyna, ıaǵnı elektrııany taýyp, aspannan jaıdy buryp alyp, dúnıe­niń bir shetinen qazir jaýap alyp turyp, ot pen sýǵa qaılasyn taýyp, myń adam qyla almastaı qyzmetter iste­tip qoıyp turǵandyǵy, ýahsýsan adam balasynyń aqyl-pikirin ustartyp, haq penen batyldyqty aıyrmaqty úıret­ken­digi – barshasy nafıǵlyq bolǵan soń, bizdiń olarǵa mindetkerligimizge daý joq». Adam balasynyń aqyl-oı, danysh­pan­dyǵyn baıandy etetin qasıet ǵylym eke­nin túsindirip jáne joǵaryda aıtylyp ótken «árbir ǵalym – hakım emes, árbir hakım – ǵalym» dep keletin pikirin odan­ ári tııanaqtaı túsken.

Danyshpan Abaıdyń «Adaspaı týra izdegen hakımder bolmasa, dúnıe oıran bolar edi» dep keletin pikiriniń syry da tym tereńde jatyr. Jer betine ólim uryǵyn shashyp, qanshama qasiret-qaıǵy ákelip jatqan oqıǵalar myń-myńdap sanalady, dúnıeniń oıran botqasyn shyǵaryp jatqandardy týra jolmen alyp júretin hakimderge degen Abaıdyń senimi zor ekenin aıqyn ańǵarýǵa bolady.

Abaı ózi ómir súrip otyrǵan qoǵam­nyń qasiretine udaıy nazar aýdaryp otyrdy, ásirese nadandyq ataýlymen aıaýsyz kúresti. Osy Otyz segizinshi qara­sózinde ımandylyq uǵym jaıynda aıtqan pikirleriniń qaı-qaısy bolsa da asa bir bilimpazdyqpen, tereńdilikpen saralanǵan. Sondaı-aq kóp pikirin hakim­dikpen baılanystyra otyryp oı sabaq­ta­ǵan, sonyń bir dáleli retinde Abaıdyń taǵy bir ret óz pikirine júginsek: «Bul zaman­nyń mollalary hakım atyna dushpan bolady. Bulary bilimsizdik, bálkı buzyq pıǵyl...». Keń-baıtaq qazaq dalasyna bilim uryǵyn shashyp, ıman­dylyq nuryn septi dep sanaıtyn molla­lardyń hakimdik qasıetke qarsy áreke­ti­ne aqyn tózbeıdi, «bilimsizdik», tipti «buzyq pıǵyl» dep qabyldaıdy. Qazaq bala­synyń qolyna hakimdik qasıet ońaı kelip qonbaǵanyn osy keltirilgen aqyn jazbalarynyń qaı-qaısysynan da ańdaýǵa bolady. Uly Aqynnyń «myńmen jalǵyz alystym, kiná qoıma» dep aıtýyna sebep te, saldar da jetkilikti boldy.

«Qazaqtyń bas aqyny – Abaı Qunan­baev. Onan asqan burynǵy-sońǵy zaman­da qazaq balasynda biz biletin aqyn bolǵan joq», dep Ahmet Baıtursynov atap­ kórsetkendeı, qazirgi qazaq balasyna uly aqyn Abaı shyǵarmalaryn tereńdete oqy­tý­dyń máni men mańyzy asa zor. Táýelsizdikti baıandy etý úshin, el birligi men yntymaǵyn saqtaý jolynda, ulttyq rýh pen rýhanı tanymdy asqaq ustaý úshin Abaı murasyn oqytýdyń mańyzyn aıtyp jetkizý múmkin emes.

Abaıdyń qarasózderindegi hakimdik qasıet jáne onyń qazaq qoǵamyndaǵy tarı­hı róli jaıynda birshama pikir sabaq­tap, túıindi oılarymyzdy ortaǵa sal­dyq. Al endi «Osy hakimdik uǵymy aqyn jyrlarynda kezdese me, aıtyla ma?» degen suraqtar tóńireginde de oı bólis­sek.

Árıne, aqyn jyrlarynda dál joǵa­ry­daǵy qarasózdegideı táptishtep, arnaıy anyqtama berip, hakimdikti túsindirmeıdi, alaıda sol qarasózderinde aıtylǵan hakimdik qasıettiń aqyn óleńderiniń kóbinde poezııa tilimen órnegin taýyp,­ oıly oqyrmandy danysh­­pandyqqa, danalyqqa, ákimdikke shaqy­ra­tyn shýmaq­tar az kezdespeıdi. Sol sebepti de biz óz piki­ri­mizdi osy turǵydan da odan ári jal­ǵas­­tyra túskendi qajet dep taptyq.

Abaı jyrlaryndaǵy hakimdik qasıet týra­ly tolǵamdar árqashan tereń oıǵa jeteleıdi. Eń aldymen Abaı ómir súrgen qoǵam­nyń syr-sıpatyna az-kem anyqtama bere ketsek.

HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysy qazaq halqynyń bulqyný men julqynýdan ketip, tóńkeris jasaý men kóterilistiń bárinen taýy shaǵyla jeńilip, endigi kezekte qylsha moınyn bodandyq qamytyn kııýge «óz erkimen» usynyp turǵan almaǵaıyp zamana edi. Bul dáýir halyqtyń júgen, noqtaǵa kóndigip, er toqymyn baýyryna alyp týlaý túgili, aýyzdyqpen alysýdyń ózi sırep bara jatqan kez edi. Halyq úshin danyshpandyq, danalyq uǵym, hakimdik qasıettiń (qazirgi ákimdik) quny kók tıynǵa aınalyp qalǵan kezi bolatyn. Qazaq eliniń el bıleý júıesi de, oı oılaý júıesi de orys otarshyldarynyń qolyna túgelge jýyq ótken kezeń bolatyn.

Endigisi qandaı jol edi, ańyrap qalǵan halyq qaı jolmen júrý kerek degen másele kún tártibine kóldeneń qoıyl­dy. Osy jáne basqa san alýan suraq­tyń jaýabyn kemeńger Abaı jyr­larynan izdedik.

Árıne, Abaı óz jyrlarynda danysh­pan­dyq týraly traktattar nemese hakim­dik, ákimdik ınstıtýt qalyptastyrý kerek degen qaǵıdany jer-jahanǵa jar salyp aıta alǵan joq. Ol kez ondaı pikirdi aıtý­dan ketip qalǵan kezeń bolatyn. Alaıda Abaıdyń ulylyǵy sol týǵan halqy­nyń boıynan osy qasıetterdi izdedi, taba almaı kúıindi, eń bastysy osyndaı qasıet­tiń bar ekenin jáne ol qasıetterdiń qapy­syz kerek ekenin uqtyrdy, Abaıdyń Abaı­lyǵy da, hakimdik qasıeti de osynda.

Abaıdyń ózimiz izdegen taqyryptaǵy jyrlaryna tam-tumdap bolsa da jaqyn keleıik.

Aqynnyń 1986 jyly jazylǵan «Qar­taı­dyq, qaıǵy oıladyq, uıqy sergek» óle­ńin­degi myna joldar eriksiz nazar aýdartty:

«Aqyldy qara qyldy qyryqqa bólmek,

Ár nársege ózindeı baǵa bermek.

Tarazy da, qazy da óz boıynda,

Nadannyń súıengeni kóp pen dúrmek», dep keletin tereń máni bar aqyn jyrynyń sońǵy shýmaǵy bylaı aıaqtalady eken:

«Qoldan kele bere me jurt meńgermek?

Adaldyq, aramdyqty kim teńgermek?!

Maqtan úshin qaıratsyz bolys bolmaq,

Itteı qor bop, ózine sóz keltirmek».

Aqyn aqyldy adamnyń qasıetine qatty kóńil bóledi, aqyldyń tarazysy, qazylyǵy ústem bolsa, nadannyń kimge súıenerin tap basyp kórsetedi. Odan ári keltirilgen jyr joldaryndaǵy el bıleý, el meńgerýdiń ońaı emestigin, ıaǵnı hakimdikke qoly jetkenniń adaldyq pen aramdyqty teńgere alatyn qasıeti bar ma degen suraq qoıady. О́kinishtisi sol, «maqtan úshin qaıratsyz bolys bolmaq» sánge aınalǵan zamanda qoldan keler qaırat qalmady.

Abaı danalyqtyń, danyshpandyqtyń kilti ǵylymda dep túsindirdi. «Ǵylym tappaı maqtanba» óleńi – osynyń aıǵaǵy. Kópke málim óleńniń oıymyzǵa tirek bolarlyq keıbir shýmaqtaryna úńilsek:

«Bolmasań da uqsap baq,

Bir ǵalymdy kórseńiz.

Ondaı bolmaq qaıda dep

Aıtpa ǵylym súıseńiz.

Sizge ǵylym kim berer,

Janbaı jatyp sónseńiz?

Dúnıe de ózi, mal da ózi,

Ǵylymǵa kóńil berseńiz».

Ǵylym-bilim jaıynda aıtylǵan aqyn amanatynyń túıini tómendegideı:

«Muny jazǵan – bilgen qul,

Ǵulamahı Daýanı,

Solaı depti ol shynshyl.

Sózin oqy jáne oıla...», dep aıaqta­ýy­nyń da tereń syry bar. HV ǵasyrda ómir súrgen tájik halqynyń klassık aqyny, fılosof Daýanı Ǵulamahıdi (Jala­laddın Muhammad ıbn Ashad ad-Daýanı (1427-1501) eske alýy, sózin oqyp, oılan­ deýi jaı emes. Danalyq mektebinde oqý, danyshpandyqqa jetý ońaı emes, ol úshin jas kezińnen bas­tap oqy, bilim al degen ósıetter aqyn jyrlarynda ár kez aıty­lyp otyrady. Halyq aıtsa qalt aıtpaı­dy, «oqý ınemen qudyq qazǵandaı», Abaı da danalyqqa barar jol, baspaldaq ǵylym men bilim ekenin san ret eskertti.

Bilimdi bolý, ǵylymdy ıgerý – da­nysh­­­­­­­pan­­­dyqqa, kemeńgerlikke aparatyn aqı­­qat­ jol. Osy taqyrypty tereńnen qoz­­­ǵap jazǵan Abaı óleńderiniń biri «Inte­­r­natta oqyp júr» óleńi.

«Internatta oqyp júr

Talaı qazaq balasy –

Jańa óspirim, kókórim,

Beıne qoldyń salasy», dep bastalatyn óleńde bilim alý men bilimdi bolýdyń arasyndaǵy san alýan qadir-qasıet ja­ıynda jetkize jazdy. Aqyn jyrlaryna úńileıik:

«Az bilgenin kópsinse,

Kóp qazaqqa epsinse,

Kimge tıer panasy?

Orys teris aıtpaıdy

Jaman bol dep olardy.

Qany buzyq ózi oılar

Qý menen sum bolardy,

Orysta qalar jalasy», dep bir túıedi. Odan ári:

«Oıynda joq biriniń

Saltykov pen Tolstoı,

Iа tilmash, ıa advokat

Bolsam degen bárinde oı,

Kóńilinde joq sanasy», deıdi.

Bilim-ǵylym týraly sóz bolǵanda baǵdarlamalyq ról atqaratyn osy óleń jaıynda akademık, abaıtanýshy M.Áýezov aıtqan kelesi bir pikirlerge súıene otyryp, aıtpaq oıymyzdy jalǵastyrsaq. «Bul óleńde cynshyldyq ta kóp, qoǵam úshin ozǵyn oı da mol. Jańa býynǵa basshy bolǵan aqyn patshalyq sıs­temasyna da tereń syn aıtady. Teginde, qazaq balasynyń endigi talpynatyny tek oryssha oqý ekenin Abaı buryn da aıtqan. Biraq eki túrli oqý bar...

Birinshisi – patshalyq apparaty, ózine tilmash, usaq chınovnık, ...ázirleımin dep otyrǵan shala shıki oqý. Buǵan berilgen jasty, Abaı halyqqa paıdaly emes, zalaldy adam bop shyǵady dep baǵalaıdy. Onyń bar talaby: proshenıe jazý, shala zákúnshik, shalaǵaı tóreshik bolý. О́zi de azǵyn, eldi de sorlatady. ...Bundaı oqýshy bolýdan jırený kerek. Usaq tilmash, áldeqandaı advokat, chınovnık bolsam degen armanda júrgen jańaǵy jastarǵa Abaı «Saltykov pen Tolstoıdy» ádeıi atap ótedi», deıdi. Uly Abaı ozǵyn oıly danyshpan tulǵalardy jaıdan-jaı eske almaǵanyn Áýezov tap basyp kórsetip otyr. Abaı ómir súrgen qoǵamda qazaq balasyna danyshpandyqqa jetý tym ońaı bolǵan joq, tipti oqý-toqýdyń sońyna túskenderdiń deni «proshenıe jazý, shala zákúnshik, shalaǵaı tóreshik bolý» sekildi qasıetsiz joldy tańdap jatqanda ne úmit, ne qaıyr tileısiń.

HH ǵasyrdyń bas kezinde-aq danyshpan Abaıdy «Qazaqtyń bas aqyny» dep tanyǵan jáne osy uǵymdy qalyń qazaq balasynyń sanasyna sińirýge bar kúsh-jigerin jumsaǵan ult ustazy Ahmet Baıtursynov bylaı deıdi: «Sóz jazatyn adam ári jazýshy, ári synshy bolarǵa kerek. Sózdiń shyraıly ajarly bolýyna oıdyń sheberligi kerek; unamdy, oryndy, dámdi bolýyna synshylyq kerek; maǵynaly, mańyzdy bolýyna bilim kerek. Abaıda osy úsheýi de bolǵan». A.Baıtursynov ta kemeńger tulǵa bolýdaǵy basty ólshemniń biri bilim ekenin jáne ondaı qasıet aqyn bo­ıynda jazýshylyq, synshylyq ónermen ushtasyp jatqanyn aıǵaqtaı túsedi.

Shyn máninde, danyshpan «Abaı shyǵarmalarynyń maǵynasyn tereń boılap uǵyp, túsine alsaq, ótken zamandy, eldiń jaıyn, halyqtyń taǵdyryn, oı-armanyn tanı alamyz. Jáne sol arqyly qazirgi zamandy, keshegi men búgingini, keleshegimizdi de baǵdarlaımyz». Bul aqıqatqa eshbir kúmán keltirýge bolmaıdy.

Abaı jáne hakimdik qasıet jaıyna qaıta nazar aýdarsaq. Qazaq eliniń bodandyq qamytyna belinen batqan kezinde ómir súrgen aqyn jyrlarynda ákimdik degen uǵymdar joqtyń qasy. «Sáýleń bolsa keýdeńde» óleńinde aıtqandaı: «Edınısa – jaqsysy, Ergen eli beıne nól» jaǵdaıyna jetken bolatyn, sol sebepti de aqyn odan ári: «Edınısa ketkende, Ne bolady óńkeı nól?» dep suraq qoıatyn, muńǵa batqan aqyn:

«...Sózimdi uǵar elim joq.

Molasyndaı baqsynyń

Jalǵyz qaldym – tap shynym», dep qatty kúńirenetin.

Abaı aqyn orys tilindegi «edınısa» sózin termın retinde derlikteı jaı ǵana qoldanyp otyrǵan joq, qazaqy uǵymdaǵy jeke, dara maǵynasyn beretin sózdiń aýdarmasyn sanaly túrde almaýy, «ne bolady óńkeı nól?» dep suraq qoıýynyń astarynda, ishki syrynda tereń oı jatyr. Qazaq balasynyń boıyndaǵy daralyq, danyshpandyq qasıettiń joıylyp bara jatqany, sol sebepti de «óńkeı nólderdiń» arenaǵa shyǵýy bul kezde janǵa batatyn jaǵdaı bolyp qalǵan edi, baqsynyń molasyndaı jalǵyz qalǵan aqynnyń jandúnıesin túsiný sol kezde de, qazir de ońaı bolmaı tur. «Nól» kóbeıip ketken zamannyń qasiretin aqyn az tartpady, jalǵyz qalǵan ol sózin uǵar eli joǵyna kúıindi...

Týǵan halqynyń boıynan danysh­pan­dyq pen danalyqty, ákimdik pen hakimdik qasıettiń aýyp bara jatqanyna jany aýyrǵan kemeńger endi birde «Qalyń elim, qazaǵym, qaıran jurtym», dep kúńirendi, sol sebepti de joǵaryda aıtylǵan «nól­der­diń» áreketin:

«...Bas-basyna bı bolǵan óńkeı qıqym

Minekı, buzǵan joq pa eldiń sıqyn...», dep túsindirdi. Aqyn jyrlarynda aıtyl­ǵan «qıqymdardyń» bı bolǵysy ǵana emes, ákim bolǵysy keletinderi mol, sóıtip el­diń sıqyn alady. Bul áreketterden áli de arylyp bolǵan joqpyz, Abaıdyń Abaılyq qudireti de osynda.

Danyshpandyqqa barar joldyń ­soq­paǵy bilimpazdyqtan bastaý alady. Sol sebepti aqyn óziniń kópte­gen óleńinde bilimdi, bilimpazdyq­ty, bilimdilikti arqaý etip otyr­dy. «Bilimdiden shyqqan sóz, Talap­tyǵa bolsyn kez» dep tiledi.

Demek sanaly ǵumyryn, jyr jaý­ha­ryn «Birińdi, qazaq, biriń dos, kórmeseń istiń bári bos» dep ósıet etken uly aqyn, kemeńger hakim Abaı jaıyndaǵy aıtpaq oıymyzdy «bar qazaqtyń júregine jol tapqan» jazýshy ári ǵalym Sábıt Muqanovtyń «Danyshpandardyń bári – aqyn emes, aqyn­dardyń bári – danyshpan emes, Abaı – solar­dyń ekeýi de boldy» degen pikirimen naqty­laı túskimiz keledi. Aıtylǵan pikir – hakim Abaı­dyń­ danyshpandyq obrazynyń jar­qyn bet­te­rin asha túsedi. Bul pikirdi taǵy bir pikir­men­ tolyqtyrýdyń, sabaq­tas­ty­rýdyń ózi artyq dúnıe.

Qoryta kelgende, Memleket basshy­sy­nyń atap kórsetkenindeı: «Abaı armany – halyq armany. Halyq armany men amanatyn oryndaý jolynda aıan­ba­ǵanymyz abzal. Abaıdyń ósıet-ónegesi HHI ǵasyrdaǵy jańa Qazaqstandy osyndaı bıikterge jeteleıdi». Abaı armany men halyq armany úndestik taýyp, hakim Abaıdyń danyshpandyq tulǵasynan, qadir-qasıetinen nár alǵan qazaq halqy Ádiletti Qazaqstan qurý amanatyn adal ári abyroımen oryndaıdy.

Narıman NURPEIISOV,

fılologııa ǵylymdarynyń

kandıdaty, dosent