Serpindi saıası reformalar

Negizgi zańymyzǵa engizilgen túze­týlerdiń birinshi blogi sýper­prezı­denttik modelden prezıdenttik res­­pýb­lıkaǵa túpkilikti kóshýge baǵyt­­tal­ǵan. Máselen, Prezıdent óz óki­lettigi kezinde eshqandaı saıası partııa múshesi bola almaıdy. Bir retten artyq el basqarýǵa quqyǵy joq. Sondaı-aq mundaı shekteý Konstıtýsııalyq sottyń, Joǵarǵy sottyń, ózge de sottardyń tóraǵalary men sýdıalaryna, Ortalyq saılaý komıs­sııasynyń, sondaı-aq Joǵary aýdı­torlyq palatasynyń tóraǵasy men múshelerine qoldanylady.

Sonymen qatar Prezıdenttiń jaqyn týystarynyń memlekettik qyz­met­shiler jáne kvazımemleket­tik sektor sýbektileriniń basshylary laýazymdaryn atqarýǵa quqyǵy joq. Iаǵnı endigi jerde aǵasynyń ne ákesiniń abyroıyn paıdalanyp, laýazymdy qyzmet atqaratyn kez kelmeske ketti. Budan bólek, Prezıdent aýdandar, qalalar men aýyldyq okrýgter ákimderin qyzmetinen bosata almaıdy.

Konstıtýsııaǵa engizilgen túzetý­lerdiń ekinshi blogi birqatar bılik ókilettigin qaıta bólýge baǵyt­tal­ǵan. Senattaǵy Prezı­dent kvotasy 15 depýtattan 10 depýtatqa deıin qys­qardy. Olardyń beseýin Qazaqstan halqy Assambleıasy usynady. Senat Konstıtýsııalyq sot pen Joǵary Sot Keńesi tóraǵalarynyń qyzmeti­ne Prezıdent engizetin kandıdatýralardy maquldaıdy. Konstıtýsııalyq sot quryldy. Onyń quramyndaǵy 11 sýdıanyń altaýyn Parlament bekitse, tórt sýdıany Prezıdent taǵa­ıyn­­daıdy. Konstıtýsııalyq sottyń tór­aǵasyn Senat kelisimimen Pre­zıdent taǵaıyndaıdy. Respýb­lıkalyq bıýdjettiń atqarylýyn baqylaý jónin­degi Esep komıteti Joǵary aýdı­torlyq palata bolyp qaıta quryl­dy. Onyń tóraǵasy jylyna eki ret Májilis depýtattary aldynda esep beredi.

Ata zańdaǵy ózgeristiń úshin­shi baǵyty Parlament pen onyń palatalarynyń róli men mártebesin arttyrýǵa arnalǵan. Joǵaryda atap ótkenimizdeı, Prezıdent kvotasy qysqaryp, onyń Senatqa berilýine baılanysty Májilis depýtattarynyń sany azaıdy. Sondaı-aq tómengi Palata depýtattary aralas saılaý júıesi boıynsha saılandy. Májiliske zań qabyldaý, al Senatqa olardy maquldaý nemese maquldamaý usynyldy.

Kelesi baǵyt halyqtyń el basqarý isine aralasýyn jeńil­detýge arnalǵan. Jer jáne onyń qoınaýy, sý, ósimdikter men janýarlar dúnıesi jáne bas­qa da tabıǵı resýrstar halyq­qa tıesili degen norma Kons­tıtý­sııada túpkilikti jáne bir­jaqty bekitildi. Oblys­tardyń, res­pýblıkalyq mańyzy bar qala­lardyń jáne astananyń ákimderin qyzmetke Prezıdent osy óńirdiń barlyq máslıhattary depýtattarynyń kelisimimen ǵana taǵaıyndalady.

Jalpy alǵanda, ótken jyl­­ǵy mańyzdy oqıǵalar qa­ta­ryn­da Prezıdent saılaýy da bar. Osy oraıda, Q.Toqaevtyń usyny­symen Pre­­zı­­dent ókilettigi merzim­deri­niń sany jáne uzaqtyǵy qaıta qaralǵanyn aıta ketken jón. Nátıjesinde Prezıdent mandatynyń uzaqtyǵy 7 jyldyq bir merzimmen shekteldi. Biraq qaıta saılanýǵa tyıym salyndy. Mundaı ózgesheliktiń birneshe sebebi bar. Birinshiden, 7 jyl – kez kelgen aýqymdy baǵdarlamany júzege asyrý úshin jetkilikti kezeń. Ekinshiden, qa­byldan­ǵan konstıtýsııalyq jańalyq bılikti monopolızasııa­laý qaýpin aıtarlyqtaı azaıtady. Sebebi memleket tizginin ustaǵan adamnyń qaıta saılaný­ǵa úmiti bolmaıdy. Sondyqtan búkil kúsh-jigerin ózine berilgen jalǵyz múmkindikke arnap, memlekettiń múddesi, halyqtyń qamy úshin ıgi ister atqarýǵa tyrysatyny sózsiz. Halyqtyń jaýapty kezeńde daýys berýge belsendi qatysqanyn mynadan-aq ańǵarý­ǵa bolady. Ortalyq saılaý komıssııasy taratqan máli­met­ke súıensek, elektorat­tyń 8,3 mıllıony óz tańdaýyn jasaǵan. Iаǵnı daýys bergender saılaýshylardyń 69,44 paıyzyn qurap otyr. Toǵyzynshy terrıtorııadaǵy taǵdyrsheshti kezeńdi táýel­siz baqylaýshylar da joǵary baǵalady.

El taǵdyryna yqpal etken kelesi oqıǵa – bıyl naýryzda ótken Májilis jáne más­lıhattar saılaýy. Parlament depýtattaryn saılaý alǵash ret proporsıonaldy-majorı­tarly júıe bo­­ıynsha ótti. Májilis pen oblystyq máslıhat depýtattarynyń bir bóligi, aýdan­dyq máslıhat depý­tat­tary­­nyń bári bir mandatty okrýg boıynsha saılandy. Nátı­jesin­de ókildi organdar shynaıy halyq bıligi tarmaǵyna aınaldy desek, qatelespeımiz. Buǵan deıin tómengi palatada 107 depýtat bolsa, konstıtýsııalyq reformadan keıin olardyń sany 9 depýtatqa qysqardy. Osylaısha, «Qazaqstan Res­pýb­lıkasyndaǵy saılaý týraly» Konstıtýsııalyq zańǵa sáıkes biryńǵaı jalpyulttyq saılaý okrýgi aýmaǵy boıynsha Májilistiń 69 depýtaty, bir mandatty aýmaqtyq saılaý okrýgteri boıynsha 29 depýtat saılandy. Bul saılaýdyń qyzý ótkenin mynadan-aq baıqaı alamyz. Sıfrlardy sóıleteıik, Parlament Májilisiniń depýtattaryn saılaýǵa qatysýda 609 kandıdat ótinish bildirgen. Sonyń 79-y elimizde resmı tirkelgen 7 saıası partııa atynan dodaǵa tústi. Sondaı-aq qoǵamdyq birlestikter tarapynan 5 úmit­ker usynyldy. Eń qyzyǵy, hám erekshe aıta keterligi, majorıtarly júıe boıynsha synǵa túsetin úmitkerlerdiń basym bóligi, ıaǵnı 525 kandıdat ózin-ózi usynǵan-dy. Bul – bir mandatty okrýg boıynsha ótinish bildirgenderdiń 86,21 paıyzy. Munyń bári azamattardyń belsendiligin, saıası básekeniń qyzý júrip jatqanyn kórse­tedi. Saılaýǵa qatysýǵa tilek bil­dirgenderdiń kóptigi «toǵyzyn­shy terrıtorııanyń» saıasat taq­ta­syndaǵy tektonıkalyq jyljýdy dáleldeıdi. Daýys berý qorytyndysy boıynsha tómengi Májiliske alty partııa ótti.

Eldegi saılaý úderisi muny­men bitpek emes. Endigi jerde aýdandar men oblystyq mańyzy bar qalalardyń ákimderi de saılanady. Bul – aýyl ákimderin saılaýdyń logıkalyq jalǵasy ári memlekettik basqarý júıe­sin demokratııalandyrýǵa umty­lystyń naqty aıǵaǵy.

Saıası alańdaǵy mańyzdy ózgeristerdiń bir parasy – birqatar Konstıtýsııalyq zańnyń qabyldanýy. Atap aıtqanda, Konstıtýsııalyq sotty qurýdyń tártibi bekitildi. Endi árbir azamat óziniń konstıtýsııalyq quqyǵy men bostandyqtaryn tikeleı osy organda qorǵaı alady. Kelesi mańyzdy qujat – Adam quqyqtary jónindegi ýákil týraly zań. Aıta keterligi, ombýdsmenniń mártebesi, quzyreti men derbestik kepildigi Konstıtýsııalyq zań deńgeıinde alǵash ret bekitilip otyr. Adam quqyqtary jónindegi ýákilge mundaı erekshe mán berilýi onyń qoǵamdaǵy da, memlekettegi de mańyzyn arttyra túsetini anyq.

Elimiz keıingi birneshe jylda adam quqyqtaryn saqtaýǵa erekshe mán berip otyrǵanyna nazar aýdarǵan jón. Qazaqstan 2020 jyly ólim jazasyna ty­ıym salýdy kózdeıtin Azamat­tyq jáne saıası quqyqtar týraly ekinshi fakýltatıvtik hatta­maǵa qosyldy. Halyqaralyq qoǵamdastyq bul qadamdy ystyq yqylaspen qabyldady. Amnesty International halyqaralyq quqyq qorǵaý uıymy Qazaqstannyń ólim jazasynan bas tartýy týraly sheshimin «ólim jazasyn joıý jolyndaǵy mańyzdy qadam» dep baǵalady.

Prokýratýra organdary­nyń qyzmeti alǵash ret Kons­tıtýsııalyq zańmen retteldi. Qujatta prokýratýra­nyń maq­sattary men mindetteri aı­qyn­dalǵan. Barlyq qyz­met baǵyt­tary boıynsha pro­kýrorlardyń quzy­retteri tizbe­lengen. Bul eń aldymen azamattar úshin mańyzdy. Osylaısha, prokýrordyń zańda bar quqyqtary men mindetterin tolyq bilýge múmkindik týady. Sondaı-aq júıeli túrde adam quqyqtaryn qorǵaý úshin prokýrorlar qandaı mindetter atqarý­ǵa tıis ekeni naqty kórsetil­gen. Sonymen qatar «Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy týraly» Konstıtýsııalyq zańnyń kúshi joıyldy.

Budan bólek, 2022 jyl jańa partııalar úshin de tabys­ty boldy. Jańadan «Baıtaq» jáne «Respýblıka» partııalary tirkeldi. Saıası partııalar týraly zańnamaǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizilýine baılanysty partııalardy qurý tártibi ońaılatyldy. Máse­len, azamattardyń bastamashyl tobynyń eń az sany 700 adamǵa deıin qysqardy. Quryltaı sezin ótkizý merzimi 3 aıǵa deıin uzartyldy, Tirkeý shegi 5 myń partııa múshesine deıin tómendetildi. О́ńirlik ókildikterdiń eń az sany 200 adamǵa deıin azaıdy. Partııa fılıaldaryn (ókildikterin) qalyptastyrý merzimi 1 jylǵa deıin ulǵaıtyldy.

Sondaı-aq «Qasiretti qańtar» oqıǵasyna qatysýshylarǵa raqymshylyq jasaldy. Qujat­ta jasalǵan qylmystardyń naqty ýaqyt aralyǵy jáne raqymshylyqqa ilikken azamattar toby belgilendi. Teris qylyq, aýyrlyǵy tómen jáne ortasha qylmys jasaǵandar jazadan tolyq bosatyldy. Budan bólek, aýyr jáne asa aýyr qyl­mystardy jasaǵandarǵa jaza merzimderin qysqartý kózdelgen. Máselen, aýyr qylmystar úshin sot taǵaıyndaǵan merzimniń tórtten úsh bóligi, al asa aýyr qyl­mystar úshin merziminiń jar­tysy qysqarady. Eger sot­talǵan tulǵanyń jazany óteý merzimi bir jyldan az bolsa, onda ol tolyqtaı jazany óteý­den bosatyldy. Alaıda ter­ro­rıster, ekstremıster, resıdı­vıs­ter, tártipsizdikterdi uıym­das­ty­rýshylar jáne azaptaýmen aınalysqan adamdarǵa raqym­shylyq jasalǵan joq.

Sondaı-aq byltyr qyrkúıekte Parlamenttiń birlesken otyrysynda elordanyń burynǵy ataýy qaıtarylyp, Astana dep qaıta ataldy. Buǵan deıin halyq arasynda bas qalaǵa qatysty túrli pikir aıtylatyn. Sózdiń shyny kerek, kópshilik Nur-Sultan ataýyna úırenispeı, sol baıaǵy kúıinde Astana dep atap júrgeni ras. Bul máselege bılik te nazar aýdaryp, halyq­tyń talap-tilegine qulaq asty. Osylaısha, «Ádiletti Qazaqstan» depýtattyq toby elordany qaıta ataý boıynsha bastama kótergen. Parlamenttiń birlesken oty­rysynda bul másele jan-jaqty talqylanyp, qajetti qujat qabyldandy.

Sondaı-aq Ulttyq quryl­taıdyń alǵashqy jıynynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 25 qazan – Res­pýblı­ka kúnine ulttyq mereke mártebesin qaıtarýdy usyndy. Atalǵan usynysqa saı Parlament palatalary tıisti qujatty qabyl­dap, jańa mereke belgilendi.

«Eldiń tarıhı jadyn jań­ǵyrtý úshin úılesimdi saıasat­tyń bolýy erekshe mańyzdy. Osy oraıda, biz el damýynyń jańa basymdyqtaryn belgilep alýy­myz kerek. Ulttyq merekeler men ataýly kúnder tizbesine bir­qatar ózgeris engizgen jón. Men Respýblıka kúnine ulttyq mereke mártebesin qaıtarýdy usynamyn. Sondyqtan qazannyń jıyrma besi kúni jyl saıyn táýelsizdik kúnin elimizdiń basty merekesi retinde atap ótýimiz kerek. 1990 jyly 25 qazanda Qazaqstannyń Egemendigi týraly deklarasııa qabyldandy. Bul elimizdiń táýelsizdik jolyndaǵy tuńǵysh qadamy bolatyn», degen edi Q.Toqaev Ulttyq quryltaıdyń otyrysynda.

Byltyr elimizdiń ákimshilik-aımaqtyq qurylymyna ózgeris endi. Atap aıtqanda, Memleket basshysy byltyrǵy Joldaýynda Semeı aımaǵynda Abaı oblysyn qurýdy usyndy. Burynǵy Jezqazǵan oblysynyń aýmaǵyn­da Ulytaý oblysyn qurý qajet ekenin atap ótti. Úshinshiden, Almaty aglomerasııasyna qatys­ty túıtkilderdi eskere otyryp, Almaty oblysyn ekige bólý ma­ńyzyna toqtaldy. Osylaısha, bul óńirde Jetisý jáne Almaty oblystary quryldy. Almaty oblysynyń ortalyǵy Qapshaǵaı qa­lasyna aýysyp, shaharǵa ulty­myzǵa eńbek sińirgen qaı­ratker Dinmuhamed Qonaevtyń esimi berildi. Prezı­dent 4 mamyrda jańa oblystardy qurý týraly Jar­lyqqa qol qoıdy. Qujat 8 maý­­symda kúshine endi.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev buǵan deıin paıdalanylmaı jatqan jaıylymdyq jerlerdi memleket menshigine qaıtarý jóninde tapsyrma bergen-di. Osyǵan baılanysty «Jer amanaty» komıssııalary qurylyp, belsendi jumys isteı bastady. Sonyń nátıjesinde ıgerilmeı bos jatqan 5 mıllıon gektar jer qaıtaryldy. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi bıyl da 5 mıllıon gektar jerdi memleket menshigine alýdy josparlap otyr. Munan bólek, shetelge zańsyz shyǵarylǵan aktıvterdi qaıtarý jumystary da belsendi júrgizilip jatyr. Serpindi saıası reformalar aldaǵy ýaqytta da jalǵasady degen senimdemiz.