Taý-ken óndirisin tehnologııalyq jańǵyrtý joly

Osyǵan baılanysty búgingi tańda otandyq kompanııalar óz úderisterin belsendi túrde avtomattandyryp,­ ár­t­úrli IT-sheshimdi engizip, bult­ty tehnologııa­lar men onlaın-ser­vıs­terdi paıdalanýǵa kóship jatyr. О́ıt­keni sıfrlyq turǵyda damý úshin kom­pa­nııa­lar­ǵa tehnologııalyq irgetas qajet.

2023 jylǵy Ál-Farabı atyndaǵy Mem­­lekettik syılyqqa usynylǵan «Sıfr­­­lyq tehnologııalardy ónerkásiptik ıgerý bazasynda Qazaqstannyń taý-ken óndirý salasy kásiporyndarynyń joǵa­ry tıimdi jumysyn qamtamasyz etý» atty jumystyń negizgi maqsaty – taý-ken jumys­tarynyń ornalasqan jerin joǵary dáldikpen anyqtaý jáne osy aqparattar arqyly óndiristi ahýaldyq ortalyqtan basqarý. Bult­ty tehnologııalarǵa negiz­del­gen avto­mat­­tandyrylǵan basqarý júıe­lerin engizý óndiristiń qaýipsizdigi men tıimdiliginiń deńgeıin arttyrýǵa múm­kindik beretini belgili. Bul jumys­tyń avtorlary L.S.Shamǵanova (jetek­shi), A.A.Baltıeva, S.J.Ǵalıev, V.E.Maho­nın, E.A.Shabelnıkov, N.K.Ábdi­bekov, A.I.Samsonenko, N.M.Temir­bekov eli­miz­de alǵash ret álemdik deń­geıdegi jańa aqparattyq júıelerdiń qury­­lym­­daryn ázirlep, ony ǵylymı negiz­dedi. Nátıjesinde, joǵary dáldiktegi spýtnıktik pozısııalaý jáne navıgasııa júıesiniń baǵdarlamalyq-apparattyq kesheni óndiriske paıdalanýǵa engizildi.

Bul júıeler qaǵaz júzinde ǵana jasa­­lyp, sórede shań basyp jatqan joq, qazirgi tańda eki shahtada (Aqtóbe obly­syndaǵy «Voshod» kenishinde jáne Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy «Sýz­dal­skoe» ken ornynda) iske asyryldy jáne «Iýbıleınyı» ken ornyna ornaty­lyp jatyr. Al bul jerasty taý-ken oryn­daryna baılanysty jumystyń bir ǵana blogi.

Bul jumystyń basty baǵyty men jetis­tigi sıfrlandyrý arqyly taý-ken kásiporyndarynyń tabystylyǵyn arttyrý ǵana emes, taý-ken jumys­ta­­ry­nyń qaýipsizdigine jáne taý-ken kásip­oryndary qyzmetkerleriniń ómiri men densaýlyǵyn saqtaýǵa baǵyt­tal­ǵan. Avtorlar aqaýsyz jumys isteýdi qamtamasyz etý úshin taý-ken jabdyqtary men adamdardyń mertigýine jol bermeıtin soqtyǵysýǵa qarsy avtomattandyrylǵan júıeler jasaǵan. Elimizde óndiristik aımaqtardaǵy oqys oqıǵalar, ormandaǵy órt saldarynan jaraqat alý, tipti mert bolý joǵary deńgeıde saqtalyp otyrǵan jaǵdaıda bul óte ózekti másele.

Jumystyń avtorlary karerler úshin birqatar avtomattandyrylǵan júıeni ázir­­­ledi, olar taý-ken kásipornynyń paı­da­­syn arttyrýmen qatar, taý-ken jumys­ta­­­rynyń qaýipsizdigin jaqsartady jáne qor­­­shaǵan ortaǵa zııandy áserdi azaıtady. Son­­dyqtan jumysty ońtaılandyrý ar­qy­­­­ly karerdegi taý-ken-kólik kesheniniń zııan­­­dy shyǵaryndylary 10-15%-ǵa azaıdy.

Bul júıeler Sokolov-Sarybaı taý-ken óndistik birlestigi, «Shubarkól-Kómir», «Saryarqa-Kómir», «Qostanaı mıneral­dary» sııaqty birqatar kásiporynda paı­dalanýǵa berilgen. Al ECO Modeling eko­lo­gııalyq geoaqparattyq júıesi Shyǵys Qazaqstan oblysynda jumys istep­ tur. Jalpy ekonomıkalyq tıimdilik 2,5 mlrd teńgeden astam qarjyny quraıdy.

Paıdaly qazbalar ken oryndaryn ashyq ádispen ıgerýdegi geotehnologııalyq úderis­terdi korporatıvtik basqarýdyń avto­mat­tandyrylǵan júıesi jasaldy. Jerasty taý-ken jumystarynda óner­ká­siptik qaýipsizdikti qamtamasyz etýdiń avto­mattandyrylǵan júıesi (jergilikti pozı­sııalaý jáne «soqtyǵysqa qarsy» júıeler) engizildi.

Jumystyń avtorlary eńbek ónim­diligin arttyrýǵa, yqpal etýge arnal­ǵan ınnovasııalyq ádistemelerdi, baǵ­dar­lamalyq ónimder men aqparattyq júıe­lerdi ázirleý, jańǵyrtý jáne ıntegrasııalaý negizinde óndiristik keshenderdiń biregeı aqparattyq-tehnologııalyq júıe­lerin qurý esebinen shyǵarylatyn ónim­niń básekege qabilettiligi, el úshin ózek­ti jáne joǵary áleýmettik-ekono­mı­ka­lyq mańyzy bar eńbek jasaǵan. Kór­nekti ǵalymdar jasaǵan jańa júıe qazaq­standyq sıfr­lyq tehnologııalardy shetelge transfer retinde shyǵarýǵa bolatyndaı áleýetke ıe. Sondyqtan taý-ken óndirisiniń óńirlik jáne álemdik deńgeıde Qazaqstan ǵylymynyń jetekshi pozısııa­laryn qamtamasyz etedi.

Jumysta teorııalyq zertteýler, taý­ken kásiporyndary jumysynyń qazaq­stan­dyq jáne sheteldik tájirıbesin tal­daý ári zerdeleý, paıdaly qazbalar ken oryndaryn ıgerýdiń taý-ken-geo­lo­gııa­lyq jaǵdaılaryn taldaý, shynaıy eksperıment, zerthanalyq zertteýler, tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystar, balamaly jáne matematıkalyq model­deýdi qamtıtyn keshendi tásil qolda­nyl­dy. Kúrdeli jáne aýqymdy júıeler retinde geotehnologııalyq keshenderdi basqarýdyń tehnologııalyq tásili negi­zin­de qaraý, obektilerine júıelik kóz­qaras sheńberinde oryndalǵan zert­teýlerde negizgi ádis retinde taý-ken-teh­nologııalyq, taý-ken-geomet­rııa­lyq, taý-ken-geologııalyq, uıym­das­tyrý­shy­lyq jáne olardyń ekonomıkalyq jaǵdaıda jumys isteýi, adekvatty opera­sııalyq esebin qamtamasyz etetin úderis­terdi ımıtasııalyq logıkalyq-statıstıkalyq modeldeý ádisi qolda­nyldy. Zertteýler salystyrmaly teh­nı­kalyq-ekonomıkalyq taldaýdy qoldana otyryp, nusqalar ádisimen júrgizildi.

Atap aıtqanda, ken oryndaryn barlaý jáne barlaýǵa deıingi jumystar arqyly eldiń mıneraldy-shıkizat bazasyn tolyq­tyrý jáne keńeıtý esebin sheshý úshin geo­hımııalyq, geofızıkalyq bólikterden jáne geohımııa men geofızıkanyń keri esepteriniń ádisteri men sıfrlyq modeldeýden turatyn keshendi boljamdyq-mıneragendik modeldiń matematıkalyq apparatyna toqtalǵym keledi. Keri esep­terdiń dıskretti analogterin sheshý­­diń gradıenttik ádisterin sandyq júzege asyrý úshin tıimdi algorıtmder qol­da­nylǵan. Geologııadaǵy ǵylymı zert­teý­lerdi aqparattyq qamtamasyz etý úshin geohımııalyq, geofızıkalyq jáne geo­logııalyq derekterdi jınaý, retke kel­tirý, júıeleý, izdeý, saqtaý, óńdeý jónindegi jumystardy júrgizý ádisteri men ádistemesi ázirlengen. Sonymen qatar qa­tań matematıkalyq zertteý ádisteri jáne matematıkalyq geofızıkanyń keri esep­terin sandyq sheshý ádisteri qol­da­nyl­ǵan.

Ázirlengen geoaqparattyq júıe Oń­tústik Altaıdyń Jańa Haırýzov ýchas­­kesiniń derekteri boıynsha, Qalba-Narym jáne Batys-Qalba qurylymdyq-metal­­lagenııalyq aımaǵy boıynsha tereń izdestirýlerdi sıfrlandyrýdy júr­gizý kezinde paıdalanǵan. Júıeni ázir­leý úshin matematıkalyq geohımııa men geofızıkanyń keri esepterin san­dyq sheshý úshin, regýlıarızasııa ádis­teri, túıindes teńdeýler jáne bazıs­teri Lejandr veıvletteri bolatyn proek­sııa­lyq sandyq ádister qolda­nyl­ǵan. Júıe jańa sıfrlyq aqparatty jı­naýǵa, retteýge jáne júıeleýge múm­kin­dik­ beredi.

Sondaı-aq bul jumysta ken oryndaryn ıgerýdiń negizgi máseleleriniń biri sanalatyn qorshaǵan ortanyń lastaný máselesi matematıkalyq ádistermen sheshilgen. Atap aıtqanda, taý-ken ónerkásibi obek­tisiniń aýa basseıniniń lastaný dáre­je­sin baǵalaý úshin geoaqparattyq júıe ázirlengen, onyń negizinde atmo­sfe­­ra­nyń shekaralyq qabatynyń matema­­tıkalyq modeli kiristirilgen jáne hımııalyq elementterdiń transformasııasyn eskere otyryp, zııandy zattardyń qospalarynyń tasymaldanýyn anyqtaǵan. Avtomattandyrylǵan baqy­laý stansalarynyń derekterin óńdeý algorıtmi qoldanylǵan. Baqy­­laý­ stansalarynyń jumysyn «Eko­ser­vıs-C» JShS, al bultty esepteý­lerdi «Aka­demset» JShS-nyń derekter orta­ly­ǵy júrgizedi. Bultty esepteý tehnologııalaryn paıdalanyp ázir­len­gen ECO Modeling geoaqparattyq júıe­si respýblıkalyq «Qazgıdromet» mem­le­kettik mekemesiniń Shyǵys Qazaqstan fılıalynda atmosferalyq aýany baqy­­laý salasyndaǵy jumystarynda qolda­ny­lady.

Osylaısha, elimizge búkil álemdegideı teh­nologııalyq jańǵyrtý úderisi údemeli qarqynmen damyp keledi. Matematıkter jáne elektronıka salasyndaǵy maman­dar­men birlesip jumys isteıtin biz­diń ǵalym-kenshilerdiń jumystary Indýs­trııa 4.0 kezeńinde ekonomıkanyń turaqty damý úderisin qamtamasyz etedi.

Avtorlyq ujymnyń múshesi, profes­sor N.Temirbekovti stýdent­ kezinen beri bilemin. Ol esep­teý matematıkasy­ men esepteý gıdro­dı­namıkasynyń mate­ma­tıkalyq ádis­teriniń jáne kompıý­ter­lik model­deý­diń qazaqstandyq ǵylymı mek­te­biniń beldi múshesi. AQSh-tyń­ Kleı mate­matıkalyq ınstıtýty «kóp jyl­dar boıy sheshilmegen mańyzdy klas­sı­kalyq esepter» retinde anyqtaǵan jeti matematıkalyq esepti 2000 jyly myń­jyldyq esepteri dep jarııalady. Ázirge onyń bireýi ǵana, Pýankare gıpotezasy ǵana sheshildi. Myńjyldyq esepteriniń qatarynda Nave-Stoks teńdeýleri de bar. Nurlan Muqanulynyń ǵylymı jumystary da osy teńdeýlerdi elektrondyq esepteý mashınalarynda sandyq esepteýlermen tyǵyz baılanys­ty. Ol kompıýterde kúrdeli esepteý eksperımentterin júrgizý arqyly Nave-Stoks teńdeýleriniń tabıǵı úderisterdi sıpattaıtyn qasıetterin anyqtady. Nave-Stoks teńdeýlerin shekarasy qısyqsyzyqty kúrdeli aımaqtarda sheshý úshin tıimdi jańa ádister usyndy, aqyrly-aıyrymdyq shemalar jasady, onyń approksımasııasyn, ornyqtylyǵyn, jınaqtylyǵyn qatań matematıkalyq jolmen dáleldedi.

Taý-ken salasynyń, geofızıkanyń, ekologııanyń qoldanbaly esepteri san­dyq túrde sheshilip, olardyń sheshim­­deri grafık, kompıýterlik anıma­sııa túrinde alyndy. Bul ǵylymı nátıje­lerdi Nurlan Muqanuly geofızıka, geohımııa, óndiristiń atmosferalyq aýasynyń monıtorıngi salasynda aqpa­­rattyq júıe jasaý úshin keńinen qol­dandy. Ol negizin qalaǵan óndiristiń atmo­sferalyq aýasynyń monıtorıngin taldaý men sıfrlyq ıgerýge arnalǵan avto­mattandyrylǵan ECO Modeling aqpa­rat­tyq júıesi 10-nan astam fızıkalyq, hımııalyq shamalardy qamtıdy. Bul aqparattyq júıelerge jerdiń tereń qabatyndaǵy paıdaly qazbalardy anyq­taý modelderimen qatar, Nurlan Muqan­ulynyń ózi usynǵan keri, qısynsyz esepterdi sandyq sheshýdiń jańa algo­rıtm­deri jáne atmosferanyń jer qyr­ty­syna jaqyn qabatyndaǵy aýanyń taralýyn kompıýterlik modeldeýdiń tıimdi ádisteri bar.

N.Temirbekov – esepteý matematıka­sy­ jáne esepteý gıdrodınamıkasy­ salasyndaǵy belgili maman. Ol koef­fı­sıentteri jyldam ózgeretin Nave-Stoks teńdeýleri úshin aıyrymdyq shemalardyń approksımasııasy, ornyq­­tylyǵy jáne jınaqtylyǵynyń matema­tı­kalyq máselelerine irgeli zertteýler júrgizdi. Nave-Stoks teńdeýler júıesin kez kelgen ortogonaldy qısyq syzyqty koordınatalarǵa túrlendirip sandyq sheshimin aldy. Geometrııasy kúrdeli aımaqtarda gıdrodınamıka­ esepterin sandyq sheshýdiń tıimdi ádisterin usyndy. Qysym men tolyq tegeýrin shekaralyq sharttaryn modeldeý boıynsha jańa ádisti kompıýterde alǵashqy bolyp sana­ǵan ǵalym. N.Temirbekov esepteý mate­matıkasy jáne aqparattyq júıeler sala­syndaǵy óziniń baı tájirıbesi men bilimin taý-ken óndirý salasynyń qol­danbaly esepterin, geofızıka men geo­hı­mııanyń keri esepterin sheshý úshin paı­dalandy. Eli­­mizdiń ónerkásiptik obe­k­­tilerinen bóli­netin zııandy zat­tar­dyń­­ taralýyn modeldeý jáne boljaý úshin Nave-Stoks teńdeýlerimen sıpattalatyn atmosferanyń shekaralyq qaba­tynyń modelin paıdalanyp, ony geo­aqparattyq júıeniń negizi retinde kiris­tirdi.

Búgingi tańda zamanaýı tehnologııa­lardy iske asyrý úshin jobalyq tásil kerek. Sondyqtan bul baǵytta da ártúrli saladaǵy ǵalymdar birlesip jumys istegen. Atap aıtqanda, taý-ken óndirisi salasynyń maman-ǵalym­da­ry, elektrondy qurylǵylar boıynsha­ mamandar, qoldanbaly matematıka­ salasynyń ǵalymdary, júıelik-baǵ­dar­lamashylar, ekologter, bultty tehnologııalar salasynyń mamandary. Ǵy­lymı zertteýlerdiń maqsaty – jańa bilim alý ekeni barshaǵa belgili jaıt. Al ǵylymı ázirlemelerdiń maqsaty – alynǵan bilimdi qoldaný. Onsyz ǵylym óndiristik kúshke aınala almaıdy. Qaras­ty­rylyp otyrǵan jumystyń avtorlary taqyryp boıynsha irgeli jáne qoldanbaly zertteýler júrgizip, kóptegen ǵylymı maqala jarııalaǵan, konferensııalarda baıandamalar jasaǵan. Budan keıin tájirıbelik-konstrýktorlyq, tehnologııalyq jáne synaq jumystaryn oryndaǵan. Nátıjesinde, 23 patent alynǵan jáne ázirlemeler óndiriske engizilgen, naqty qarjylaı tıimdilik bar. Bul ǵalymdardyń ǵylymı jumystary nátıjesinde ázirlengen geoaqparattyq júıelerine suranys jasaıtyn kásip­oryndar bar.

Joǵarydaǵy dálelderdi alǵa tarta otyryp, «Sıfrlyq tehnologııalardy ónerkásiptik ıgerý bazasynda Qazaqstannyń taý-ken óndirý sala­sy kásiporyndarynyń joǵary tıim­di­ jumysyn qamtamasyz etý» atty ǵy­lymı jumystary úshin belgili ǵa­lym­­dar L.S.Shamǵanova (jetekshi), A.A.Baltıeva, S.J.Ǵalıev, V.E.Mahonın, E.A.Shabelnıkov, N.K.Ábdibekov, A.I.Samsonenko, N.M.Temirbekov 2023 jylǵy Ál-Farabı atyndaǵy ǵylym men tehnıka salasyndaǵy memlekettik syı­ly­ǵyn alýǵa laıyqty dep sanaımyn.

Muhtarbaı О́TELBAEV,

Ál-Farabı atyndaǵy Memlekettik syılyqtyń laýreaty,

akademık