«Social Institutions and Gender Index» nemese qysqasha SIGI dep tanylǵan bul qujat genderlik dıskrımınasııa boıynsha álem memleketterin 5 sanatqa («óte tómen» deńgeıinen «óte joǵary dıskrımınasııa» kórsetkishine deıin) toptastyrady. Bıyl Qazaqstan 20,9 upaımen genderlik dıskrımınasııa deńgeıi tómen 30 eldiń qataryna kirgen.
Zertteýshiler genderlik teńsizdikti 4 ólshem boıynsha baǵalaıdy:
1.Otbasyndaǵy dıskrımınasııa. Erkek pen áıel otbasyna qatysty sheshimderdi teńdeı qabyldaı ala ma? Olar murager bolýǵa jáne nekeni buzýǵa teń quqyly ma? Áıel men er azamattardyń zańdy nekege turý jasy birdeı me? Ǵalymdar osy jáne ózge de suraqtarǵa jaýap alý arqyly otbasy dınamıkasyn synı oı-eleginen ótkizedi.
2.Kúsh kórsetpeý. Sarapshylar áıelderdiń zorlyq-zombylyqtyń barlyq túrlerinen, ıaǵnı seksýaldyq zorlyq pen harassmentten qorǵalǵan ba, joq pa ekenin anyqtaýǵa tyrysady. Keı elderde áıeldiń densaýlyǵyna, atap aıtqanda, reprodýktıvti saýlyǵyna kúshtep zaqym keltirý dástúrge aınalǵan. Osylaısha, EYDU bazalyq adam quqyqtarynyń qorǵalýyna asa mán beredi.
3.О́ndiristik jáne qarjylyq resýrstarǵa shekteýli qoljetimdilik. Álemde áıelder men erlerdiń jyljymaly jáne jyljymaly emes múlikke teń dárejede ıelik ete almaıtyn memleketter bar. Zertteýshiler kelesi suraqtarǵa jaýap izdeıdi: áıelderdiń derbes bank shotyn ashýǵa jáne nesıe alýǵa múmkindigi bar ma? Jumys ornyndaǵy quqyqtar men múmkindikteri (mysaly, ana men ákeniń dekretke shyǵý teńdigi, mamandyq jáne jumys ornyn tańdaý erkindigi) birdeı me?
4.Azamattyq bostandyqtyń shektelýi. Keıbir elderde áıelder men erlerdiń azamattyq nemese ulttyq quqyqtary teń emestigi bizdi tańǵaldyrmaýy kerek. Máselen, keı aımaqtarda áıelder shetel asý bylaı tursyn, memleket ishinde erkin saıahattaı almaıdy. Oǵan qosa, ǵalymdar áıelderdiń daýys berý, sotqa júginý jáne saıası laýazymǵa taǵaıyndalý quqyǵyna nazar aýdaryp, reıtıng jasaıdy.
2019-2023 jyldar aralyǵynda 85 memleket tómen jáne óte tómen deńgeıdegi genderlik teńsizdik nátıjelerin kórsetken. Damýshy elder men damyǵan elderdiń arasyndaǵy alshaqtyqtyń azaıǵany qýantarlyq jaıt. Soǵan qaramastan dúnıejúzi boıynsha áıelderdiń 40%-y áleýmettik dıskrımınasııa deńgeıi joǵary nemese óte joǵary elderde ómir súretini ókinishti. Ǵalymdardyń aıtýynsha, zańnamaǵa qaraǵanda qoǵamnyń dıskrımınasııalaýshy ustanymdaryn ózgertý áldeqaıda kóp ýaqyt alady.
2019 jyly Qazaqstan 22 upaı jınaǵan bolatyn, bıylǵy kórsetkish 20,9 ekenin eskersek, tórt jyl ishinde elimiz genderlik ádiletsizdikti eńserýde sál ǵana ilgerileýshilik bar. Qazaqstannyń progresi turalap qaldy deýge negiz bar. Áıtkenmen elimiz Azııa aımaǵy boıynsha 6-orynda, al Ortalyq Azııada kósh bastap keledi.
Álem boıynsha áıelderdiń ekonomıkalyq jáne saıası kóshbasshylyǵy, olarǵa qarsy jasalatyn zorlyq-zombylyq týraly kózqaras ózgerýde. Saýalnamalardyń nátıjesinde, keıingi tórt jyldyń ishinde mundaı dıskrımınasııalyq kózqaras 4 kórsetkishke túsip, 6%-ǵa azaıǵan. Biraq qazir genderlik parıtetke jetýge eń kóp kedergi keltiretin otbasy sheńberindegi teńsizdik. Aqysyz bala kútimi, úı ishi jumystarynyń teń bólinbeýi, muragerlik quqyǵynyń shektelýi, erte jáne kúshtep nekege turǵyzý – munyń bári jahandyq deńgeıdegi áıel adamnyń taǵdyryna keri áser etetin faktorlar.
Genderlik teńsizdiktiń tikeleı jáne janama túrde ekonomıkalyq zardaptarǵa da ákelip soǵatyny dáleldengen. Mysaly, Genderlik teńdik jónindegi Eýropa ınstıtýty esebine sáıkes Eýropa odaǵy jyl saıynǵy shyǵyny 366 mıllıard evrony quraıdy.
Dúnıejúzindegi 12 memleket qana áıelderge qarsy zorlyq-zombylyqtyń barlyq túrinen qorǵaıtyn zańdy qabyldanǵany alańdatpaı qoımaıdy. Tek 14 memlekette turmystyq zorlyq-zombylyq qylmys dep esepteledi. Keleshekte psıhologııalyq qysymǵa, ekonomıkalyq zorlyqqa jáne harassmentke qarsy naqty sharalar qabyldanýy qajet.
Genderlik problemalardy sheshý jaýapkershiligi eń aldymen, saıasatkerlerge júktelýge tıis desek, áıelderdiń saıasatqa belsendi qatysýyna shekteý qoıylmaýy kerek. 2023 jylǵy SIGI esebine sáıkes 179 eldiń parlamentindegi áıelder úlesi 24,1-den 26,6 paıyzǵa artyp, nebári 2,5 paıyz ósim bar. Bul qarqynmen álem halqy parlamenttegi genderlik teńdikke tek 2062 jyly ǵana qol jetkizedi.
Genderlik teńsizdikti joıýdy jyldamdatý úshin barlyq taraptar, ıaǵnı saıası sheshim qabyldaýshylar, halyqaralyq uıymdar, jeke sektor, ǵalymdar qaýymy jáne azamattyq qoǵam ókilderi atsalysýy shart.
Aıdana AMALBEKOVA,
Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń sarapshysy
