TULǴALAR ESIMI ARDAQTALADY

Parlament Májilisiniń depýtaty Aldan Smaıyl Premer-Mınıstr Kárim Mási­movke qazaq halqynyń patshalyq Reseıdiń otarlaý saıasatyna qarsy uıymdastyrǵan alǵashqy ult-azattyq kóterilisin este qaldyrý jáne kúsh atasy Qajymuqan Muńaıtpasulynyń esimin ardaqtaý jóninde saýal joldaǵan bolatyn. Sózimiz uǵynyqty bolýy úshin áýeli parlamentshiniń usynystaryna nazar aýdaraıyq. “Qazaq halqyna qysymdy toqtatý, Saryarqany órmekshiniń toryndaı shyrmap tastaǵan segiz dýan men bir-birine qoldyń salasyndaı jalǵasqan bekinisterdi joıý jónindegi talaby oryndalmaǵan qalyń el atqa qondy, ulan dala táýelsizdik dep urandady. Namysty erdiń bári Aqmolada toǵysty. Dýlattan shyqqan Buǵybaı, tabyn Jolaman, qypshaq Basyǵara, arǵyn Jeke batyr, atyǵaı Ańǵal, shubyrtpaly Aǵybaı, súıindik Janaıdar 1838 jyldyń 25 mamyrynda Aqmoladaǵy bekinisti tikeleı shabýylmen tas-talqan etti. Sol joıqyn kúres 27 jylǵa sozyldy. Al Qazaq eliniń búkil halyqtyq sıpatqa ıe bolǵan osy alǵashqy ult-azattyq kóterilisine bıyl 172 jyl tolady. Sol uly arpalystyń 160 jyldyǵy qarsańynda Astananyń zııaly qaýymy atynan bekinis turǵan jerge eskertkish belgi ornatyp, esil erlerdiń qaharmandyǵyn ardaqtaıyq degen ótinishimiz aıaqsyz qaldy. Bálkim, elordada Kenesary eskertkishi bar ǵoı degen shyǵarsyzdar. Alaıda, azattyq úshin Kenesarymen birge talaı jampoz batyrlar shaıqasqan joq pa, qalyń el jan berip, jan alysqan joq pa?! El tarıhyndaǵy uly oqıǵa – alǵashqy ult-azattyq kóterilisi dara qurmettelýi qajet emes pe?! Sol ótinishti táýelsizdigimizdiń 20 jyldyǵy aldynda sizge taǵy da joldap otyrmyz. Ult erligin, halyq qaharmandyǵy men qarııa tarıhty qadirleı alatyndyǵymyz anyq bolsa, osy joly talap-tilegimiz eskeriler dep senemiz. Astana jeri, qudaıǵa shúkir, esimderi máńgilik asyldarǵa kende emes. Solardyń biri – aty álemge máshhúr bolǵan, teńdesi joq balýan Qajymuqan. 1908 jyly Germanııanyń Keln qalasynda nemistiń jaýyryny jer ıiskemegen balýany Genrıh Veberdi jyǵyp, álem chempıony atanady. 1909 jyly Rıgada, 1910 jyly Varshavada bolǵan úlken jarystarda  altyn medaldy jeńip alady. Argentınanyń astanasy Býenos-Aıreste ótken álem chempıonatynda da aldyna jan salmaıdy. 1911 jyly Ystambulda túriktiń joıqyn balýany Nuralyny tize búktirip, “qajy” atanady. Odan keıingi jyldary Parıj ben Tokıoda, Býdapesht pen Berlınde, Praga men Londonda uıymdastyrylǵan dúnıejúzilik dodalarda da mereıi ústem bolady. О́sken jeriniń abyroıyn jahanǵa asqaqtatqan Qajekeń týǵan Otanyn sheksiz súıgen patrıot ta edi. Uly Otan soǵysynda ǵumyr boıy jınaǵan qarajatyna áskerı ushaq jasatty. Sol ushaqpen qazaq qyrany Qajytaı Shalabaev 120-dan astam jaýyngerlik tapsyrma oryndaǵan. Jaýdyń talaı soǵys tehnıkasy men jaıaý áskerin joıǵan. Qajekeńniń týǵan jeri Astanadan taıaq tastam jerde. Sol aýyldyń irgesinde balýannyń ata-anasy jerlengen. Zıraty tozyp bitken. Ony qalpyna keltirý ne oblys, ne aýdan ákimdiginiń oıynda joq. 1927 jyly Qazaq Avtonomııalyq Respýblıkasy Ortalyq atqarý komıtetiniń prezıdıýmy “Qazaq dalasynyń batyry” degen ardaqty at bergen balýanǵa kindik qany tamǵan jerinde eskertkish te qoıylmaı keledi. Qajekeńniń esimi týǵan óńirindegi aýdandardyń birine berilse degen el tilegi de eskeriler emes. Qurmetti Kárim Qajymqanuly, qazaq tarıhyndaǵy dara tulǵa – Qajymuqan Muńaıtpasovty qadirlegen halyq el Úkimetinen balýannyń ata-anasynyń zıratyn qadirlep, aıryqsha kúsh ıesine Astanada eskertkish ornatý týraly usynys-talabyn qarap, oń sheshimge kelýdi suraıdy”, – delingen depýtattyq saýalda. Depýtattyń osy saýalyna jýyrda Úkimet basshysynan jaýap keldi. Onda A.Smaıyl kótergen birinshi máselege oraı jáne Qajymuqan rýhyn qasterleý týraly: “Kenesary Qasymuly bastaǵan ult-azattyq kóterilisi barysynda Aqmola bekinisi úshin bolǵan shaıqas ornyna eskertkish belgi ornatý jáne qazaq balýany Qajymuqan Muńaıtpasulynyń atyn ulyqtaýǵa baǵyt­talǵan depýtattyq saýalyńyz oryndy. Aldaǵy jyldary Astana qalasy bıýdjetinde qarjy qarastyrylyp, ult-azattyq kóterilisiniń tarıhı derekterine negizdelgen músindik kompozısııalar men shemalardan qurastyrylǵan tarıhı-mádenı qundyly­ǵymen bas qalamyzdyń mártebesin kóteretin taqyryptyq jobany jáne qazaq balýany Qajymuqan Muńaıtpasovtyń eskertkishin Astana qalasynda ornatý máselesi qarastyrylatyn bolady”, – depti Premer-Mınıstr Kárim Másimov. Tarıhı tulǵalar osylaı ardaqtalatyn bolsa, ótken kúnder de, bolashaq ta razy emes pe?! Aıbatyr SEITAQ, jýrnalıst.