Oblys ortalyǵyndaǵy «Oqýshylar saraıynda» ótken «Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulama» zamanynyń «Elim-aı» dastanyna 300 jyl» atty ǵylymı-praktıkalyq konferensııany oblys ákimi Aıdarbek Saparov ashyp, quttyqtaý sóz sóıledi.
Ol HVIII ǵasyr qazaq halqynyń jer betinen quryp kete jazdaǵan surapyl kezeń bolǵanyn eske sala kelip, sol zamannyń shyndyǵy, jońǵar shapqynshylyǵyn geografııalyq aýmaǵy, jer-sý ataýlary – bári-bári «Elim-aı» dastanynda sýrettelgenin jetkizdi. Sondaı-aq bul dastan, belgili tarıhshy Manash Qozybaevtyń sózimen aıtqandaı, «áz-Táýkeden keıingi qazaq handary arasynda bolǵan teketires, baqtalas, berekesizdiktiń bet-perdesi kórsetilip, «aqtaban shubyryndy» qalaı bolyp, halyq nege tozǵanyn ashady». Sóziniń qorytyndysynda ákim «Elim-aı» dastanynyń umytylmaıtynyn, qaı kezdegi, qaı zamandaǵy bılik býyndaryna, eldiń sózin ustaıtyn adamdaryna, zııaly qaýymǵa sabaq bola beretinin aıtty. Sonymen birge ákim alystan at terletip kelgen qonaqtarǵa, jalpy jıylǵan qaýymǵa, jyraýdyń ómiri men shyǵarmashylyǵyn zerttep, bastyryp, elge keńinen taratyp júrgen azamattarǵa alǵysyn jetkizdi.
Qazaqstan Jazýshylar odaǵy tóraǵasynyń orynbasary, aqyn Qasymhan Begman quttyqtaý sózin tóraǵa Mereke Qulkenovtiń atynan aıtyp, Qojabergen jyraýdyń «Elim-aı» dastanynyń qazaq ádebıeti men tarıhyndaǵy orny erekshe ekenine toqtaldy.
Uly Abaı qoǵamnyń jaqsysy tek jalǵyzdar (edınısa) ekenin aıta kelip:
«Edınısa ketkende,
Ne bolady óńkeı nól?
Berekeńdi qashyrma,
El tynysh bolsa, jaqsy sol.
Ras sózge talasyp,
Aqjem bolma, janym, kel!» –
deıtin edi ǵoı «Sáýleń bolsa keýdeńde» deıtin óleńinde. Búkil el qamyn, jer tutastyǵyn oılap, uly tulǵalar esimin jańǵyrtyp júretin jannyń biri – Beket Turǵaraev ekenine eshkim daý aıta almas.
«Jeti jarǵy jáne Qojabergen jyraý» halyqaralyq qoǵamdyq qaıyrymdylyq qorynyń tóraǵasy Beket Turǵaraev: «Biz búgin osydan úsh ǵasyr buryn ótken oqıǵany eske alyp, uly babalarymyzdyń rýhyna bas ıip, «Keýdeńde shybyn janyń bolsa eger, Joǵaltpa jer betinen qazaq atyn» degen Qojabergen jyraýdyń «Elim-aı» jyrynyń mánin túsinip, bas qosyp otyrmyz. «Elim-aı» jyry Táýelsizdiktiń jemisi, sonyń arqasynda jaryqqa shyǵyp, halyqqa jetýine múmkindik týdy. Aldyńǵy tolqyn aǵalarymyz keshegi keńestik kezeńde, mundaı shyńǵyryp turyp shyndyqty aıtqan shyǵarmany dáripteýge murshalary bolmady. О́ıtkeni keńestik ıdeologııa orys pıǵylynyń áshkerelenýine jol bermedi», dedi.
Sondaı-aq ol Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń Ulytaýdaǵy quryltaıda aıtqan: «Bir kezderi umytylyp ketken ult perzentteriniń esimin qaıta jańǵyrtýymyz kerek. El taǵdyryn aıqyndaǵan tarıhı oqıǵalarǵa laıyqty baǵa bergen jón» degen sózderin eske saldy.
Odan ári 300 jyldyq tarıhy bar «Elim-aıdy» máńgilik este qaldyrý úshin qasıetti Qarataýdyń belasýyna dastanǵa arnalyp tuǵyrtas ornatylǵany, onda el taǵdyrynyń qasiretti kezeńinen, máńgilik óshpes erliktiń ıesi halyq ekeninen bolashaqqa habardar etetin maǵlumattar tańbalanǵany aıtyldy. «Bolashaq urpaqtyń oı sanasyna jetkizip, tasqa jazylǵan tarıhtan kóz jazbas úshin, dastandy mektep oqýlyqtaryna engizý jóninde Oqý-aǵartý mınıstrligi men Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligine usynys engizildi», dep qorytty B.Turǵaraev.
«Qaharmandar» qorynyń tóraǵasy, «Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn jappaı aqtaý jónindegi» Memlekettik komıssııanyń qurylýyna uıytqy bolǵan Sabyr Qasymov: «Qojabergen jyraýdyń boıynda barsha halqymyzdy ózine tartatyn kúsh bar. Ol – otansúıgishtik ıdeıasy, qazaqtyń bostandyqqa umtylǵan uly armany», deı kele: 300 jyl buryn jazylǵan dastanda kórsetilgen barlyq jer-sý ataýlary, babalarymyzdyń qany tógilip, súıekteri kómilgen jerler, olardyń bastaryna qoıylǵan belgiler jerimizge kóz alartqan keýdemsoqtarǵa óńirdiń naq kimdiki ekenin kózge shuqyp kórsetip beretin dálelder ekenine toqtaldy.
S.Qasymov odan ári osyndaı dastandardy tarıhı mura retinde tutynyp, olardan babalarymyzdyń aqyl-oıyn, kózqaras órisiniń keńdigin, el úshin jasaǵan eńbekterin, urpaq qamyn qalaı oılaǵandaryn, bıleýshileri men halqynyń qatynastaryn kórip, derekkóz retinde paıdalanýdyń mańyzyn atap ótti.
Sonymen qatar S.Qasymov Qyzyljar jáne basqa óńirlerde ótken Qojabergenge arnalǵan ǵylymı-tájirıbelik konferensııalarda aıtylǵan usynystardyń tolyq oryndalmaǵanyn synady. Túrli deńgeıli bilim berý baǵdarlamalarynda tym ústirt aıtylatynyn sóz etti. Sondaı-aq Petropavl qalasynyń kireberisine ornatylǵan Qojabergen eskertkishine tánti bolǵanyn jetkizip, «bul eskertkish jalǵyz Qojabergenge emes, osydan úsh ǵasyr buryn bizdiń jerimiz úshin, qazaqtyń bostandyǵy úshin kúresken qaharmandarymyzǵa qoıylǵan belgi dep bilemin. Osy baǵytta buryn attary kómeskilenip qalǵan basqa da babalarymyzdyń erligin jańǵyrtý qajet. Bul jerde eshqandaı jershildik, qyzǵanshaqtyq, rýshyldyq sııaqty kertartpa túsinikter bolmaýy kerek. Sonda ǵana biz halqymyzdyń birligine, bolashaǵyna, tutastyǵyna zııan keltiretin jaman ádetterden arylamyz», dedi ol.
Sóziniń sońynda ol osy ólkeden shyqqan taǵy bir alyp tulǵa – Smaǵul Sádýaqasulynyń esimin ulyqtaý baǵytyndaǵy jumystardyń kemshiligin atap ótti. «Qazaqty HH ǵasyrda qyrǵynǵa ushyratqan goloshekındik «Kishi Oktıabr» josparyna ashyq qarsy shyǵyp, elin qorǵaǵan jáne sol jolda 33 jasynda ómiri qıylǵan arystyń esimin halyq áli kúnge jetik bilmeıdi. Áıteýir Qyzyljarda mektep aty berilgen eken, endi sol mektep ornalasqan, ataýy ıdeologııalyq turǵydan eskirgen «Internasıonal» kóshesine Smaǵuldyń esimi berilse, nur ústine nur bolar edi», dedi.
Astana men Almatydan at terletip jetken aqyn-jazýshylar, tarıhshy, ádebıetshi, zańger ǵalymdar qatarynda elimizge tanymal Beksultan Nurjeke, Kádirbek Segizbaıuly, Iran-Ǵaıyp Orazbaı, Serik Negımov, Amanjol Kúzembaıuly, Qulbek Ergóbek, Zııabek Qabyldınov, Sultanhan Aqqululy, Káribaı Musyrman, jergilikti ólketanýshylar Erbaqyt Amantaı, Sáýle Málikova – bári de konferensııada ǵylymı baıandamalaryn oqyp, oı-pikirin jetkizdi.
«Elim-aı» dastany – tarıhı derek» atty baıandama jasaǵan tarıhshy, professor Amanjol Kúzembaıuly búkil álemdik tarıhta jazbasha derek joq bolǵan jaǵdaıda aýyzsha derekter paıdalanylatynyn atap ótip, «sondaı aýyzsha maǵlumattardyń biri jáne biregeıi Qojabergen jyraý shyǵarmalary. О́kinishke qaraı, osy qundy derekter taldaýdan, saralaýdan, tekserýden ótkizilip, búginge deıin tarıh ǵylymynyń kádesine jaramaı otyr», dedi. Odan ári jyraý shyǵarmalarynyń zerttelýine toqtalǵan ǵalym ony alǵash ret 1927 jyly Sáken Seıfýllın, 1936 jyly B.Maılın, I.Jansúgirov, Ǵ.Músirepov bastaǵan arnaıy tarıhı-etnografııalyq ekspedısııa zerttegenin aıtyp, «ókinishke qaraı, alasapyran zamanda bul materıaldar iz-tússiz joǵalǵan», dedi.
Onyń sózine qaraǵanda, Táýelsizdiktiń eleń-alańynda jazýshy Nábıden Ábýtálıev Qojabergen muralaryn júıelep, jınap, bastyrýǵa úlken eńbek sińirgen. «Al 1993 jyly Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń ǵylymı-zertteý toby Qyzyljar óńirine kelip, jyraýdyń basyna zııarat etip, kónekóz qarııalardan mol maǵlumat alyp qaıtqan eken. Sh.Nurǵojauly, M.Tyrqaev, N.Satın syndy aqsaqaldar jyraýdyń Qarataı Bıǵojın Ádebı muralar qoryna tapsyrǵan shyǵarmalarynan basqa da jyrlaryn aıtyp bergen. Odan beri Qyzyljardaǵy «Asyl mura» tobynyń izdeýshileri Qojabergenge qatysty birneshe kitaptyń jaryq kórýine muryndyq boldy. 2000 jyly respýblıkalyq konferensııa ótkizilip, onda akademık Manash Qozybaev jáne basqalar baıandama jasap, «Qojabergentaný» ortalyǵyn ashý týraly usynys engizdi. «Elim-aı» dastanynyń keıingi nusqasyn Mádına Dastanova degen zertteýshi jarııalady. Kólemi 9 baspa tabaq bolǵan bul nusqaǵa jyraýdyń «Elim-aıdan» basqa shyǵarmalary da engizilgen», dedi A.Kúzembaıuly.
L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory Serik Negımov «Elim-aı» dastany – «Aqtaban shubyryndy – Alqakól sulama» zamanynyń kórkem ensıklopedııasy» atty baıandamasynda Buqar jyraýdyń «Qamaldy buzǵan qulshyna» óleńiniń:
«Kúrzimen jaýdy basqa urǵan,
Qalmaqtyń hanyn sastyrǵan.
Jaraly dushpan basshysyn,
At tuıaǵyna bastyrǵan»,
degen joldaryn ustazy Qojabergenge arnaǵanyn sóz etti. Ǵalym «Elim-aı» uly dala tarıhynda babalarymyzdyń ult, halyq, memleket, jer qorǵaý qaıǵysynan týǵan aıaýly, asyl túıdekti lebizi ekenin jetkizdi. «Tarıhı-etnografııalyq, tildik, paleosemantıkalyq qymbat qundylyqtar men aqparattarǵa baı Orhon jazba eskertkishterindegi «Elim-aı!», «Týǵan jerim-aı!», «Bekterim-aı!» (152 márte), «Qonysym-aý!» (749 ret), «Qara jerim-aı!», «Joǵaryda Táńirim-aı!», «Qara ormanym-aı!», «Yntymaq-aı!» t.s.s. uly dala jurtynyń boıtumaryndaı kıeli, julyndy sózderi «Elim-aı!» dastanyn oqyǵanda da kezdesedi. Osylaısha, tarıhı sabaqtastyq taıǵa tańba basqandaı kórinedi. «Elim-aı!» dastanynda geostrategııalyq jaǵdaı, áskerı kolonızasııa, soǵystyń taktıkasy men strategııasy, saıası maqsat pen pıǵyl, jahandyq bılik mánisi tereń, tolyq sıpattalǵan», dedi ǵalym.
Serik Negımov «Elim-aı» dastanynyń el arasyna aýyzsha da, qoljazba kúıinde de taraǵanyn aıtty. «Jazbasha nusqasyn saqtaǵan – Qojabergen jyraýdyń aǵasy Qarabastyń urpaǵy Shaqshaq batyr Kóshekuly. Odan Segiz seri kóshirip, odan soń Er Eseneıdiń jıeni Táshtıt Tábeıuly Barlybaevtan Shyńǵys Ýálıhanov, Zilǵara sheshen balasy Musa úırengen. Eń aqyrynda Qojahmet Dáribaıuly (1891-1978) nasıhattaǵan», dedi ol.
Konferensııada bulardan basqa fılologııa ǵylymdarynyń doktory Qulbek Ergóbek, jýrnalıst, qoǵam qaıratkeri Káribaı Musyrman, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Zııabek Qabyldınov, jýralıst Erbaqyt Amantaı, arhıv mamany, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Sáýle Málikova baıandama jasady.
Ǵylymı jıyn qorytyndysy boıynsha qarar qabyldanyp, onda Petropavldaǵy áskerı ınstıtýtty Qojabergen jyraýdyń esimimen ataý, mektep oqýlyqtaryna Qojabergen jyraýdyń ómiri men shyǵarmashylyǵynan derekter, «Elim-aı» dastanynan úzindiler berý tapsyryldy. Tapsyrma boıynsha Oqý-aǵartý, Qorǵanys mınıstrlikteri esep beredi. Konferensııanyń materıaldary jeke kitap bolyp shyǵady.
Aıta ketetin jaıt, konferensııadan bir kún buryn alystan kelgen meımandar men jergilikti jurtshylyq Qojabergenniń beıitine zııarat etti. Qaıtar jolda 1918 jyly Alashordaǵa ásker jınaý úshin, 10 myńnan astam adam qatysqan jıyn bolǵan Áltı qajynyń Aqqýsaq qystaýyndaǵy Alashorda arystarynyń eskertkishterine minájat etti. Osy jerde respýblıkalyq ardagerger keńesiniń birinshi orynbasary, tarıhshy О́mirzaq Ozǵanbaevtyń «Barlybaevtar aqıqaty» atty jınaǵynyń tusaýkeserine qatysty. Sonymen birge toı qurmetine tigilgen kıiz úılerdi, at oıyndary kórinisterin tamashalady.
Soltústik Qazaqstan oblysy
