Qartaıý úderisi: Azııa-Tynyq muhıt esebi 2022

Zertteý derekterine súıensek, 2022 jyly Azııa-Tynyq muhıt aımaǵyndaǵy árbir jetinshi adamnyń (670 mln adam) jasy 60-tan asqan. 2050 jylǵa qa­raı árbir tórtinshi adam (1,3 mlrd adam) osy jas tobyna jatady dep boljanyp otyr. Aımaqtaǵy qart adamdardyń úlesi men sany óte jyldam jáne álemniń basqa aımaqtarymen sa­lys­tyrǵanda buryn-sońdy bolmaǵan qarqynmen ósýde. Ha­lyqtyń qartaıýy, uzaq jasaýy adamzat tarıhynda úlken jetis­tik­terdiń biri bolǵanymen, bul ahýal birqatar qıyndyqty da týdy­rady.

Aımaq elderinde qarttarǵa qa­tysty jańa zańdar men is-shara­lar jospary qabyldanyp, júze­ge asyrylyp keledi. Olar­dyń kóbi salamatty qartaıý, qam­qorlyq, áleýmettik qor­ǵaý, ómir boıy bilim alýǵa beıim­deý­ge jáne jynysy men jasyna baılanysty kemsitý men zorlyq-zombylyqtyń aldyn alýǵa baǵyttalǵan. Degenmen aı­maqta halyqtyń qartaıýy, qart­­tar týraly qate túsinik pen stereotıptiń bolýy, ulttyq deń­geıde derekterdiń joqtyǵy men qarttarǵa kútim jasaıtyn adam resýrsynyń jetispeýshiligi sııaq­ty problemalar bar. Sony­men qatar egde jastaǵy adam­dar­dyń quqyǵyn qorǵaý máselesi áli de sheshimin tappady.

Halyqtyń qartaıýy memle­ket­tiń kún tártibinde turǵan­dyqtan, Azııa-Tynyq muhıt aımaǵyndaǵy elder tıisti saıa­sat pen baǵdarlamalardy qada­ǵa­laı­tyn memlekettik organdardy, úılestirý tetikterin jáne ulttyq komıtetterdi kúsheıtedi. «Qart­tar qaýymdastyǵy» (Community-based older people’s associations) egde adamdardyń saıasat pen sheshim qabyldaýǵa kóbirek qaty­sýyn qamtamasyz etýde jáne olar­dyń ómir súrý jaǵdaıyn jaq­sartýda mańyzdy ról atqa­ra­dy. Qazir barlyq derlik elde osyndaı qaýymdastyqtar bar. Alaıda elderdiń jartysyna jýyǵynda halyqtyń statıs­tı­kalyq derekteri jasy jáne basqa erekshelikteri boıynsha bólin­be­gen. Mysaly, tabysy, jynysy, jasy, etnosy, kóshi-qon mártebesi, t.b.

Saıasatqa qatysýǵa jáne she­shim qabyldaýǵa járdem­de­sý sha­ralary. Aımaq el­de­riniń kópshi­liginde egde jas­taǵy adam­dardyń sheshim qa­byl­daý úderisine belsendi qatysýyn yntalandyratyn saıasattar, zańnamalar nemese zańdar bar. Mysaly, Aýs­t­ralııada Aqsaqaldar keńesi (Council of Elders) 2021-2022 jyl­darǵa arnalǵan bıýdjet sheń­­­be­rinde qurylyp, egde jas­taǵy aýstralııalyqtardyń saıa­satty qurýda daýys berýin jáne óz keńesi men pikirin bólisý múm­kindigin qamtamasyz etýdi maq­sat etedi; Mońǵolııada aǵa býyn ókilderi saıasatty ázir­leý kezinde aǵa keńesshi nemese jumys tobynyń múshesi retinde shaqyrylady.

Qarttyqqa baılanysty she­shim qabyldaý úderisine tómen­nen joǵary qaraı qaǵıdatyn qolda­natyn tetikter de bar: Túrkııada jergilikti deńgeıde jumys isteıtin «Qarttar keńesi» azamattarǵa densaýlyq, urpaqtar arasyndaǵy qarym-qatynas, qor­shaǵan orta, mádenıet pen ónerge qatysty qajettilikterdi talqylaýǵa platforma usynady; Kambodjada 2017-2030 jyldarǵa arnalǵan «Ulttyq qartaıý saıasaty» qarttardyń qaýymdastyqty damytý kúsh-jigerine jáne saıa­satqa qatysýyna yqpal etedi; Fı­lıppınde Respýblıka zańy qalalar men mýnısıpalıtetterde qarttar keńselerin qurýdy mindetteıdi.

Volonterlik jáne urpaq almasý. Volonterlik is-sharalar kóbi­ne oqytý múmkindigin, áleý­mettik qatysý men ınklıýzııany qamtamasyz etedi jáne urpaqtar arasyndaǵy yntymaqtastyqty nyǵaıtady. Mysaly, Sınga­pýr­dyń eriktiler qory qarttar úshin ártúrli volonterlik múm­kin­dikter jasaýǵa qarjylaı qol­­daý jáne volonterlerdi bas­qa­rý men oqytýdy damytý úshin áleýetti arttyrǵan. Túrkııada ur­­paqtar almasýy úshin jas­tar men egde adamdar arasynda volon­terlik qyzmetti damytatyn birneshe joba («Urpaqtar ynty­maqtastyǵy», «Urpaqtar kezdesýi», «Sen kishkentaı bolǵan kezde») jasaldy. Elimizde 2021-2023 jyldarǵa arnalǵan volon­ter­likti damytý jol kartasynda «Kúmis volonterlik» jobasy qart­tardyń erikti bolýyna yqpal etedi.

Áleýmettik jáne mádenı taný. Sıngapýrda otbasylyq qun­dy­lyqtar men urpaqtar sabaq­­tastyǵyn ilgeriletý maq­sa­tynda jyl saıyn «Uly­lary­myzdy toılaý» naýqany uıymdastyrylady. Qytaıda Qartaıý jónindegi ult­tyq komıtet búkil el boıyn­sha qart adam­darǵa qurmet kór­setý aıly­ǵyn uıymdastyryp, densaýlyq pen áleýmettik kómek kórsetýdi biriktirý saıasatyn ilge­riletý úshin eldi mekendermen jumys is­teıdi. Aılyq aıasynda adamdar quqy­ǵy men múddesin qorǵaý jáne olardyń alaıaqtardan qor­ǵaý boıynsha bilimin arttyrý boıynsha is-sharalar ótkiziledi.

Kesteden kórip otyrǵa­ny­myzdaı, Ortalyq Azııa memle­ket­te­riniń ishinde halyq sanyndaǵy aıyrmashylyqqa qaramastan, Qyrǵyzstan men О́zbekstan kór­setkishteri uqsas. Tájikstanda úlken otbasy ınstıtýty basym ekenin ańǵaramyz.

Baýyrjan SERIKBAEV,

Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń sarapshysy