Adam boıynda asyl qasıetter tanymymyzdaǵy «tekti adam» uǵymyna sáıkes keledi. Ol halyq pen qoǵamǵa minsiz qyzmet etýmen aıryqshalanady. Oǵan únemi úzdiksiz ózin-ózi damytý men jetildirý tán. Osyndaı azamattardy kópshilik ortada jasaǵan ıgi isine oraı «tekti eldiń urpaǵy ǵoı, tekti eken» dep jatady. Uly dalanyń murageri úshin «asyldyń synyǵy», «tektiniń tuıaǵy» degen sózdi estý – úlken mártebe. Tektilik – adam boıyndaǵy adaldyq, keńpeıildilik, tereń bilimdilik, eńbekqorlyq, otanshyldyq qasıetke ıe sekildi barlyq kórkem minezdiń jıyntyǵy ispetti. Shyn máninde, ol – adamdyq sanamen baılanysty.
Memlekettik saıasat máseleleri – qabyldanǵan zańdar men erejeler arqyly sheshilýi kerekti túıinder. Osyndaı mysalǵa arnap «Zańdar rýhyn» «halyq rýhyna» teńegen edi Sharl Monteske. Ol «kez kelgen qoǵamda áreket etetin, belgili bir tazalyq zańdarǵa tán bolýy kerektigin, jazalaý úshin de olar minsiz adaldyqqa ıe bolýyn» jazdy. Demek azamattardyń jekeleı memlekettik saıasatqa umtylysy aldymen, qandaı sheshimge jetý úshin memleket qatysýy mańyzdy ekendigin bilýi shartty.
Degenmen qoǵamdaǵy tájirıbe naryq monopolııalanyp, sybaılas jemqorlyq pen qylmys boı bermeı, basqarý júıesindegi qabyldanǵan sheshimderdi iske asyrýdaǵy sapasyzdyq jáne qaltalylarmen sóz baılasý turǵyndarǵa kórsetiletin turmystyq qyzmetterdiń sapasynyń kóp jaǵdaıda syn kótermeýi qoǵamda ərtúrli teris pikirler týdyryp, əleýmettik jelilerde jaǵymsyz aqparattyq keńistik qalyptastyrýda. Bul úrdis óz kezeginde, qoǵamdyq ortanyń əleýmettik-mədenı negizine kóleńke túsirip, memlekettik basqarý júıesiniń bedeline nuqsan keltirýde. Munyń syrtynda olardyń kəsibı qyzmeti, quqyqtyq turǵyda qorǵalýy jəne eldegi qoǵamdyq-saıası, etnosaralyq jəne dinaralyq, odan qala berdi, ekologııalyq məseleler taǵy bar. О́z ómiri men əleýmettik-qoǵamdyq úderisterdi synı kózben baǵalaýda azamattarymyzdyń boıynan senim men selqostyq qatar kórinedi. Osy kórinisterdiń negizi, ókinishke qaraı, barlyq deńgeı men saladaǵy sapasyzdyqtyń kúndelikti ómirde, adamdardyń turmysynda beleń alyp otyrǵandyǵynda. Bul aqyr sońynda eldegi əleýmettik-psıhologııalyq jaǵdaıǵa teris əser etip, əleýmettik shıelenis týdyrýy múmkin. Sapasyzdyqtyń sebebi qolǵa alynǵan istiń túpki nətıjesi sapalyq kórsetkishtermen emes, jalpy óndirilgen ónim men jalpy bólingen qarjy jəne onyń «tolyqtaı ıgerilýimen» baǵalanatyndyǵynda jatsa kerek.
Bara-bara bul ədetke aınalyp, jasandylyq pen sapasyzdyq, jalǵan məlimetter men «jaǵymdy» esep berý istiń mazmunynan góri onyń syrtqy kórinisine, ıaǵnı aqparattyq jəne ımıdjdik tıimdiligine «mən» men «basymdyq» berilip, ony memlekettik basqarý júıesindegi úırenshikti iske aınaldyryp jiberdi. Osynyń saldarynan týyndaǵan məseleler sózbuıdalyqqa salynyp jyldar boıy óz sheshimin tappaı keldi. Halyqtyń naqty ómir-turmysy, muń-muqtajy men múddeleri eskerýsiz qala berdi. Osy keleńsizdikterdiń qaýpin eskere kele, Prezıdent Q.Toqaev Jańa Qazaqstandy qurý úshin, eń aldymen, qoǵamda eńbekqorlyq pen biliktiliktiń, ádilettiliktiń ıdeologııasyn dəriptep, oǵan basymdyq bergen jón dep otyr. Bul jumys adaldyq, júıelilik jəne birizdilik qaǵıdatyna negizdelip, birte-birte júrgizilýi shart. Sonda ǵana quqyqtyq nıgılızmdi eńserip, azamattar tarapynan zańdy moıyndamaý sııaqty jónsizdiktiń, paryqsyzdyq pen pasyqtyqtyń tamyryna balta shabylmaq. Túptep kelgende, zań jumys istegen kezde ǵana qoǵamda tərtip ornaıdy, ishki saıası ahýal ońalyp, eldiń órkenıettik damý jolyna túsýine jaǵdaı týǵyzady.
Búginde qoǵam jaǵdaıyn tereń bilýge ǵylymı izdenisterdi baǵyttaý mańyzdy. Bul týraly Memleket basshysy eldiń rýhanı damýyndaǵy ótkir máselelerdi aıqyndaǵan Ultyq quryltaıdyń ekinshi otyrysynda «saraptaý-taldaý qyzmetin tıimdi júrgizetin myqty ortalyqtar jelisi qajettigine» basa mán bergen edi. Shynymen de, búginde kóptegen mekeme «respýblıkalyq» deńgeıde qurylǵanymen, óz deńgeılerinde máseleni qamtı almaı otyr. Onyń ózindik sebepterin zamanaýı jańǵyrtýǵa muqtajdyǵy, jalaqynyń azdyǵynan izdeýge bolady. Degenmen qoǵamnyń jańa sapaǵa enýi qazir asa qajet. Ol ulttyq erekshelikpen úılesim tabatyn jańa psıhologııa, jańa úrdisterdi qamtamasyz etý ózekti. Árkez úzdiksiz damýda turaqsyzdyq pen rýhanı daǵdarys, túrli saıası-ekonomıkalyq astyrtyn kúshterdiń jaǵymsyz áseri, teris ıdeologııalar men burmalanǵan ıdeıalar bolady. Ony tejeıtin birden-bir kúsh – tarıhı-ulttyq sana.
Tarıhı sanamyzdyń qýattylyǵy – barlyq tartystar men qoǵamdyq daýlardy demokratııalyq zańdar, ınstıtýttar aıasynda qarastyryp, sheshýge daǵdylandyrady. Bul baǵytta eldegi Konstıtýsııalyq reformaǵa kóp bolyp qoldaǵanymyz aýqymdy demokratııalyq úrdiske ulasady dep senemiz. Osynshama aýyr júk pen jaýapkershilikti moınyna ala otyryp, Memleket basshysy osy saıası ózgeristerge degen halyq pikiriniń mańyzyna úlken mən beredi. Sonymen saıası reformalar qazirdiń ózinde naqty jəne túsinikti qadamdar jasatyp, aýmaly-tókpeli zamanda əleýmettik shıelenisti bəseńdetýge, jańa saıası úlgige kóshýge jol ashty. Elimizdiń damýyndaǵy aýqymdy jəne irgeli Konstıtýsııalyq reforma barysynda bılik tarmaqtarynyń ózara teńgerimdiligi qaǵıdaty negizinde sýperprezıdenttik kezeńdegi olqylyqtar joıylyp, memleket pen qoǵam arasyndaǵy tıimdi dıalog ornyǵatyny anyq.
Búgingi týyndap otyrǵan máselelerdi óz deńgeıinde retteý jańa ýaqyttyń talaptaryna jaýap berýge múmkindik beredi. Osy oraıda ulttyq muratty temirqazyq etip, bılik pen qoǵamdy úılestirý – bárimizdiń abyroıly mindetimiz.
Aqıqatynda, qazirgi saıası reformalar – Qazaqstannyń jańa dáýiriniń bastalǵanyna dálel. Kóptegen túıtkildi máseleniń basy ashylyp, birlese sheshýge jumylyp otyrmyz. Jerdi satýǵa tyıym salyp, aımaqtardyń damýyna erekshe kóńil bólinip, jańa oblystar ashyldy, qazaq tiliniń mərtebesine basymdyq berildi. Sybaılas jemqorlyqqa qarsy bitispes kúres bastaldy. Bul jańa baǵyt saıası-ekonomıkalyq monopolııasyzdandyrýǵa basymdyq berip, qoǵamdyq baqylaýdy kúsheıtýdi kózdeıdi. Bılikti monopolııalaýǵa tosqaýyl qoıyp, popýlıstik uranmen əýestenýge tyıym salady. Basty maqsat – Qazaqstan halqynyń uzaqmerzimdi múddesin qamtamasyz etý.
Nurbek PUSYRMANOV,
Memleket tarıhy ınstıtýtynyń dırektory
